Terminologiya məSƏLƏLƏRİ №1

Yüklə 1.51 Mb.
ölçüsü1.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


  1. İşler H. ve Hergüner G. Türk sosyal hayatında sporun yeri ve geleneksel türk sporları. Türk kültürü sayı 432, Ankara 1999, s. 244.

  2. Курышжанов. А.К., Исследование по лексике «Тюркско- Арабского», Алма-Ата 1970, 233 стр.

  3. Боровков. К., Лексика Средиазиатского Тефсира XII-XIII вв. Изд.-во Восточной Литературы. Москва 1963., 366 стр.,

  4. And M. Geleneksel türk tiyatrosu. İst. 1985, s.12-13

  5. Kafesoğlu İ. Türk Milli Kültürü, İstanbul, Boğaziçi yayınları, 1989, 445 s., s.275

  6. Tayga Y. Türk spor tarihine genel bir bakış. Ankara, 1990, s.16.

  7. Azərbaycan etnoqrafiyası, 3 cilddə, III cild. Bakı «Şərq-Qərb» - 2007, 568 s., s.488

  8. Эгоров., с. 423.

  9. N.Gəncəvi “ Xosrov və Şirin”, Bakı, Yazıçı nəşriyyatı , 1981, s.118

Шебнем Гасанлы

Этнографизмы связанные с играми т развлечениями

тюркских народов в ХI-ХII веках

Р е з ю м е
Игры и развлечения являются частью культурного мира тюркских народов. Учитывая это и группируются этнографизмы, связанные с играми и развлечениями тюркских народов, которые исследуются в статье. В работе доказывается тюркское происхождение таких слов как «covkan», “güləş”, “tepük”, “canqlı-manqlı”.

Shabnam Hasanli

Turkish people’s games and entertainments referring the ethnographism in the XI-XII centuries


The article deals with the games and entertainments of the Turkish people’s as the part of their culture. It represents that the ethnographism grouped according to the games and entertainments are studied in the XI centry as well as. “Covkan”, “gulash”, “tepuk”, “canglo-manglo” etc. other game names are defined as Turkish etymology on the rich facts in this article.

Çapa tövsiyə edən: AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

Türk dilləri şöbəsi
Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru M.Mirzəliyeva

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Q.Mahmudova

Ph.D.in Philology

Rzaeva Sevda Ramiz

Baku Euroasian University

RZAEVA-SEVAR @rambler.ru

Key words: teaching English, the role of teacher, student´s motivation, interactive method.

Açar sözlər: ingilis dilinin tədrisi, müəllimin rolu, tələbələrin motivasiyası, interaktiv metod.

Ключевые слова: обучение английского языка, роль преподавателя, мотивация студента, интерактивный метод.
Nowadays the role of teacher´s personality and his human qualities is of great importance in language teaching. The selection and organization of educational content is an excellent way to directly convey civic education values in the language classroom. For example: some topics that reflect good citizenship are human rights, gender and racial discrimination and socio-cultural and linquistic diversity. One way to evoke these topics is to teach explicitly the cultural component of language. This is likely to faster in the students a tolerant attitude towards the second language, its speakers, and its culture, which will in turn make the students value their own culture and identity. Crosscultural understanding is a two-way process, that creates learners who “are encouraged to develop not only a tolerant attitude towards the target culture and members of the target culture community, but also a positive attitude towards their own culture”. Because of the importance of English as an international language, there is a risk that learners reject their own culture.

The teacher must teach not only to love a foreign language but not to forget the native language and high estimate its values.

In the traditional language classroom, students and teachers often have defined roles. For instance, in highly teacher – controlled classrooms, the teacher decides who talks when and about what. Teachers and learners should contribute to the establishment and maintanance of a cooperative relationship. Teachers need to create an environment that is conductive to learner´s practice of different participatory and intellectual skills.

When teachers relinquish the controlling role and recognize students´ contributions to the learning process, teachers and students become collaborators in the learning process.

Developing a sense of citizenship in students demands classroom activities that will allow them to exchange ideas with one another, express their opinions, and develop learning strategies and communication skills for succesful negotiation. Therefore, a critical element of civic education that will create interactive patterns of classroom communication is a small group work or pair work, where the “major defining characteristic in terms of participation is that the primary speaker”.

Group work activities are also learner-centered in that they require learners to assume a high degree of participation and to adopt a very active and creative role.

The development of student´s participatory and intellectual skills increases when the teacher has the ability to motivate students. The teacher´s ability to motivate is important because it creates a stress-free atmosphere and establishes a relationship of mutual trust and cooperation. This atmosphere is important for civic education because the classroom is a social setting in which relationships influence character traits that strengthen the skills and birtues of effective and responsible citizenship. The ability to motivate students enables the teacher to create an environment where learners are eager to engage in civic educational experiencess. Teachers can also create an atmosphere of familiarity, friendship, and mutual trust in the classroom through group work, pair work, and collaborative class discussion where students engage in purposeful communication that promotes their participatory skills and their sense of responsibility and independence. In this way, the negative impact of the formal nature of the classroom and its institutional context, characterized by rigid dicsiplinary routines and the stricts distibution of roles, is reduced to its lowest level.

Knowledge of the why, what, and how of civic education requires professional training because no one can succesfully teach specific knowledge, skills and virtues to students is of great significance. To focus on the student´s personal development and their social and emotional needs, and to accept them as partners in the learning process, requires training and experience in various disciplines of the human sciences, such as education, psychology and sociology.

Finally, every teacher also needs to assume the role of researcher in order to evaluate and understand the communication in his or her classroom, for the purpose of introducing the necessary and appropriate changes required to meet the needs and expectations of the students.

English language teaching is seen as a career in a field of educational specialization; it requires a specialized knowledge base obtained through both academic study and practical experience; and it is a field of work where membership is based on entry requirements and standards. The professionalism of English teaching is seen in the growth industry devoted to providing language teachers with professional training and qualifications; in continuous attempts to develop standards for English language teaching and for English language teachers; in the proliferation of proffesional journals, teacher magazines, conferences, and professional organizations; in attempts in many places to require non-native speaker English teachers to demonstrade their level of proficiency in English as a component of certification; in the demand for professional qualifications for native-speaker teachers; and in the greater level of sophisticated knowledge of language teaching required of English teachers. Becoming an English language teacher means becoming part of a worldwide community of professionals with shared goals, values, discourse, and practices but one with a self-critical view of its own practices and a commitment to a transformative approach to its own role.

The focus on professionalism may mean different things in different places. In some it may mean acquiring qualifications recognized by local educational authorities or by international professional organizations and attaining standards mandated by such bodies. It may also mean behaving in accordance with the rules and norms that prevail in their context of work, even if the teacher does not fully support such norms, such as when a teacher is told to “teach to the test” rather than create his or her own learning pathway. Increasingly a managerial approach to professionalism prevails, one that represents the views of ministries of education, teaching organizations, regulatory bodies, school principals, and so on and that specifies what teachers are expected to know and what quality teaching practices consist of. There are likely to be prosuders for achieving accountability and established processes to maintain quality teaching. Such specifications are likely to differ from country to country. For example, in Singapore teachers are encouraged to take up to 100 hours of in-service courses a year. In some countries, support for in-service professional development is almost non-existent in many schools.

In recent years there has been a growth in a more personal approach to professionalism, in which teachers engage in reflection on their own values, beliefs, and practices. The current literature on professional development for language teachers promotes a wide variety of procedures through which teachers can engage in critical and reflective review of their own practices; these procedures include self-monitoring, analysing critical incidents, teacher support groups, and action research.

If a teacher always uses the same activities, they will become boring for students. It is important to vary activities to stimulate the students' interest and challenge them with something new. It is also important to consider activities that involve group work and problem solving and instigate communication and listening comprehension development.

A variation of the simple “Fill in the Missing Word” listening activity is to use the same listening materials but to combine pair work with an information–gap activity. For example, give student A and student B worksheets containing the lyrics to the same song, but make sure that each student has different pieces of missing information. Without showing their worksheets to each other, the two students take turns asking questions about the missing information, and the answers supplied by their partner will complete the lyrics to the song. Using this technique, students have to practice effective communication by accurately forming the correct questions necessary to elicit the missing words from their partners. Finally, students can check their answers by listening to the song.

Another example for a lengthy listening activity is to assign students different comprehension questions about a listening text that tells a story or gives a report. Together, the answers to the questions will explain the story or report. After listening to a recording and taking notes to answer the questions, students then ask each other questions about what each class member heard until they get enough information to complete the big picture. The teacher can play the recording as many times as is needed, depending on the level of difficulty and the ability of the students. This way, the students try to find answers to the questions independently, rather than knowing that the teacher will give the answers straight away.


  1. Branson M.S. 1999. Project citizen an introduction. Calabasas, CA: Center for Civic Education.

  2. Lynch T. 1996. Communication in the language classroom. Oxford: Oxford University Press.

  3. Owen H. 1997. Open space technology: A user´s guide San- Francisco.

  4. Quigly C.N. 2000. Global trends in civic education. Calabasas, CA: Center for Civic Education.

  5. Van Lier L. 1988. The classroom and the language learner. New York, Longman.

Rzayeva Sevda

İngilis dilində tədris prosesində

müəllimin şəxsiyyəti


Məqalədə ingilis dilinin tədrisi prosesində müəllimin rolu və əsas məsələləri haqqında bəhs edilir. Həmçinin qeyd olunur ki, ingilis dili müəllimi interaktiv tədrisin müxtəlif metodlarından istifadə edərək tələbələri motivasiya etməlidir. Tədris zamanı müəllim-tələbə əməkdaşlığı və psixologiya, sosiologiya kimi humanitar elmlərin nəzərə alınması zəruridir.

Рзаева Севда

Задачи и роль личности преподавателя

в обучении английского языка


Статья посвящена роли преподавателя и его важнейшим задачам в процессе обучения английского языка. В статье подчеркивается, что преподавателя английского языка должен умело мотивировать студентов, используя различные методы интерактивного обучения. В процессе обучения необходимо сотрудничество преподавателя и студентов и учет данных таких гуманитарных наук как психология, социология и т.д.

Çapa tövsiyə edən: AMEA, Xarici Dillər kafedrası
Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru M.Mahmudov

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru A.Məmmədova

Elçin İsmayılov, Zamiq Təhməzov

AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

Açar sözlər: oyun, yəhər, yumurta, şahmat, mat, leksik fond, təsir.

Ключевые слова: игра, седло, яйцо, шахматы, мат, лексический фонд, влияние.

Key words: game, saddle, egg, chess, checkmate, lexical stock (fund), influence.
Məlumdur ki, dil özündə bəzən bir çox əhəmiyyətli və vacib tarixi-etimoloji faktları qoruyub saxlama özəlliyinə də malikdir. Həm də belə faktlar etnolinqvistik, etnopsixoloji və tarixi-etimoloji müddəaların təsdiqində böyük rol oynaya bilir. Bu baxımdan xalq oyunlarımız olduqca zəngin və maraqlıdır. Dilimizin bütün laylarında tarixçi-etimoloqlarımız, habelə dilimizin tarixini araşdıran alimlərimiz xəzinələrlə üzləşəcəklər desək, yanılmarıq. Bəzən hər gün işlətdiyimiz, fərqinə varmadan söylədiyimiz sözlərin arxasında nələrin durduğu, bu sözlərin və ifadələrin haradan qaynaqlandığı bir dilçi kimi məni həmişə düşündürmüşdür. Düzdür K.Vəliyev öz araşdırmalarında bu məsələlərə az-çox toxunmuş, maraqlı fikirlər söyləmişdir (2, 231). Ancaq bu qənaətdəyik ki, Azərbaycan dilində xalq oyunları ilə bağlı deyimlər və bəzi etnoqrafik materialların izaha ehtiyacı vardır. Bu baxımdan xalq oyunlarımız və indi arxaikləşmiş bəzi əmək alətlərimizin adları olduqca maraqlıdır. Biz tez-tez “Əzrayılla çilingağacı oynamaq”, mərə, mərəkə, toxmaqçılıq və indi arxaikləşmiş bəzi əmək alətləri ilə bağlı sözlər, “Mən yanidəyəm” və xüsusən rayonlarda, kəndlərdə böyüyən insanlar “cızığından çıxmaq”, “mənimlə qoz-qoz oynamaq”, “mənim qözüm dığırlanır” kimi sözlərlə qarşılaşırıq. “Samı qılça”, “boyunduruğa girmək”, “quşqunluğun qaşımaq”, “bir üzəngi şöhlət” və s. sözlərlə hər gün qarşılaşırlar.

Məsələn, dilimizə “çilingağac” oyunu ilə bağlı olan bu sözlərin hər biri, demək olar ki, həm də termindir. Toxmaq və çilik oyunu oynamaq üçün ağacdan düzəldilmiş alətlərdir. Bu oyunda mərəyani sözləri də işlənməkdədir. Mərə oyun yerində oyulmuş bir dəlikdir. Oyunçunun durduğu yer, əsas statuslu, yer anlamındadır. “Yanıdə olmaq” o deməkdir ki, oyunçu öhdəsinə düşən bütün vəzifələri yerinə yetirib, işləri görüb bitirib, azaddır. El arasında övladlarını evləndirənlər, bütün valideynlik öhdəliklərini başa vuranlar, mövsümü işlərini qurtaranlar bu sözü işlədirlər: “Mən yanidəyəm”, “Cızığından çıxmaq” ifadəsi isə el arasında “tirə döymə”, “turnadöydü” adlanan oyunla bağlıdır. Yerdə 3-5 diametrdə bir dairə cızılır, oyunçuların bir hissəsi içəridə, bir hissəsi isə dairədən çöldə olurlar. Çöldəkilər dairədən, yəni cızıqdan çöldə olub, onlara toxuna bilməyənləri dəri kəmərləri ilə döyürlər. Yəni cızığından çıxma, döyülərsən. Sən öz cızığında təhlükəsizlikdəsən.

Tarixən Azərbaycanda oynanılan oyunlardan biri də “qoz-qoz” oyunudur. Bu oyunun iki növü geniş yayılmışdı.. Hər kəs öz qozunu müəyyən edilmiş yerə düzür, sonra basqa bir qozla vururdular, cızıqdan çıxarılan qozu vuran götürürdü. İkinci qayda isə belə idi – kiçik bir təpəcikdən növbə ilə qozu dığırlayırdılar, başqasının qozuna toxunan qozun sahibi hər iki qozu götürürdü. “Mənimlə qoz-qoz oynama”, “filankəsin qozu dığırlanır”, yəni onun zamanıdır, işləri yaxşı gedir.

Azərbaycan dilində rast gəlinən “aşığı alçı durmaq” “sakka” ifadələri də bir zamanlar çox geniş yayılan aşıq-aşıq oyunu ilə bağlıdır. Bu oyunun çoxlu növləri məlumdur. Onlardan ən geniş yayılmışı üç aşıqla oynanılan oyun idi. Ortaya bir daş qoyulur, aşıqlar ovucda qarışdırılaraq bu daşa vurulurdu, aşıq isə qoyunun arxa ayaqlarının oynaqlarında olan kiçik sümük parçalarıdır. Onların hər dörd tərəfi müxtəlif formalıdır, yastı və dik tərəfləri bir-birindən fərqlənir. Atılarkən aşıqların necə düşməsi uduşu müəyyən edir. Ən yaxşı atış zamanı aşıqlar dik vəziyyətdə və çıxıntılı tərəfi yuxarı düşür. Belə vəziyyətə “alçı” vəziyyəti deyilir. Hər üç aşığı belə atan həmişə udur. Belə vəziyyətin adı “duxar” adlanır. “Aşığı alçı durmaq”, yəni “bəxti gətirmək”, “şanslı olmaq” deməkdir. İkinci oyun zamani “qoz-qoz” oyununda olduğu kimi, aşıqlar sıra ilə düzülür, oyunçular öz sakka aşıqlarını növbə ilə atırlar. Sakka isə ağır, çox zaman deşilib içinə qurğuşun doldurulan aşığa deyilir! “Filankəs sakka adamdır” ifadəsində də bu ağırlıq, samballılıq əsas götürülmüşdür. Həmin oyunun geniş yayılması aşığa tələbat yaratmışdı və hər kəs özünün çox aşığı olmasını istəyirdi. İndi dilimizdə mövcud olan “uşaq aşıq yığan kimi pul yığır” ifadəsi də bununla bağlıdır. “Filankəsi dişimə vurdum” deyimi isə bayramlarda yumurta döyüşmə adəti ilə bağlıdır, yəni onu yoxladım.

Sadə, lakin geniş yayılmış xalq oyunlarından biri də “papaq aldı qaç” oyunu idi. Oyun sadə şəkildə həyət-bacada, ya da atla meydanda oynanılırdı. Papağı, ya da ona oxşar bir əşyanı biri götürüb qaçır, o biriləri isə onun əlindən almağa çalışırdı. Bu oyun çox vaxt uşaqların bir-birinin papağını götürüb qaçması ilə başladığından hamı öz papağını başında saxlamağa, qorumağa çalışırdı. Biri papağı götürüb qaçır, sahibi, yiyəsi yaxınlaşanda o biri oyunçuya tullayırdı. Bu da sonralar bir qədər ictimai məzmun əks edən “papaq aldı qaç dövrüdür” ifadəsinin yaranmağına səbəb olmuşdur. Mənası isə çətin dövr-zəmanədir, papağı – namus-qeyrəti qorumaq çətinləşib deməkdir. Yaxud çətin zəmanədir mənasını verir.

“Papaq altı oğullar var” ifadəsinin isə əsasında el arasında geniş yayılan yumurta oyunu durur. Yumurtalar papağın altına qoyulur, hamı əlini salıb naməlum “sürpriz” yumurtanı götürürdü, burada olan gözlənilməzlik bu deyimin yaranmasına səbəb olmuşdur. Dilimizdə həm də “mənimlə gizlənpaç oynama”, “nə gizlənpaç oynayırsan” kimi ifadələr də işlənməkdədir ki, bunların da mənası, yəqin ki, hər kəsə məlumdur.

Digər türk dillərində, o cümlədən də Azərbaycan dilində əkinçilik və modallıqla, ümumən əmək prosesi ilə bağlı xeyli termin və termin səciyyəli sözlər vardır ki, onlar vaxtı ilə dilimizdə işlənmiş, hal-hazırda isə arxaik plana keçmiş, ya tarix səhifələrində, ya ədəbi-bədii əsərlərdə, ya da bəzi dialekt və şivələrdə, o cümlədən hikmətli ifadələrdə qalmaqdadır. Z.Xasıyev də öz tədqiqatlarında heyvan adlarından və Azərbaycan dilində zoonimlərdən bəhs edən tədqiqatçılar bu məsələlərdən bəhs etmişlər (3, 28). Ancaq bu sahədə problem məsələlər kifayət qədərdir.

Gənc nəslin bu tip sözləri, onların mənasını bilməmələrini nəzərə alaraq belə ifadələrin bir neçəsinə, onların ifadə etdikləri leksik mənalara toxunmağı qərara aldıq. Məsələn, “yer bərk olanda öküz öküzdən bilər”, “sürü qayıdanda axsaq qabağa düşər”, “əsl at özünə qamçı vurdurmaz”, “hər qancıqdan bir küçük tutmaq”, “it ilxısı köpək sürüsü” və sair. Bu tip atalar sözlərinin və məsəllərin məzmunu mənalı olduğu kimi də bir qədər əyləncəlidir. Yəni ki, hər iki öküz bir cütdə boyunduruqda olarkən torpaq bərk olduğu üçün elə bilərlər ki, o biri kotana güc vermir və yaxud sürünün arxasında gedən qoyunun gücü-qüdrəti çatmadığı üçün o arxadadır. Sürü geriyə dönəndə isə o, sürünün başına keçir, bir növ, liderinə çevrilir ki, bu da, əlbəttə ki, böyük sətiraltı məna ifadə edir. Əslində, bu ifadə səhvdir. Məlumdur ki, qoyunun və keçinin (xırda buynuzlu mal qara – davar, həm də vəhşi heyvanlardan ceyran bura aiddir) toplusuna sürü, iri buynuzlu mal-qaranın toplusuna yəni inək, zebu və camışın sürüsünə naxır, tək dırnaqlı heyvanlarınkına ilxı, it, canavar, çaqqalların yaratdıqları dəstəyə isə xıl deyilir. Buna görə də bu ifadə “At ilxısı, köpək xılı” şəklində işlənməlidir.

Bəzən, elə də olur ki, dilimizdə unudulan əmək alətlərinin bəzi əlamətlərinin insanlara transformasiyası, keçməsi baş verir: həvə diş, Şana barmaq, kilkə baş, samı qılça, vəl ayaq və s. Məlumat üçün deyək ki, həvə çəkicə oxşar bir alət olub, xalçaçılıqda ilmələri döymək üçün işlədilir. Şana da böyük yun darağıdır. Kilkə isə bir-birinə qarışıb “bitən”, çırpılıb daranmamış yuna deyilir. Xırda başlıqların kilkə adlı növü vardır. Vəl isə taxılı döymək üçün istifadə edilən ayağa bənzər, lakin çox böyük ibtidai alətdir. Samı isə qoşqunun uzun tiridir.

Bundan başqa, Azərbaycan dilində “boyunduruğa girmək”, “atüstü söhbət etmək”, “quşqunluğunu qaşımaq”, quşqun tərifi kimi maraqlı ifadələr də vardır. Boyunduruq qoşqu alətidir, heyvanın boynuna keçir, quşqunluq isə atın uyruğunun altına deyilir. Bu ifadə təhqiramiz məzmun daşıyır, yəni kiminsə xoşuna gəlmək, onu xoşhal etmək üçün çalışmaq.

Məlumdur ki, atın tam yəhərlənməsi üçün yüyən, sinəbənd, üzəngi, tapqır, tərlik, quşqun yəhərdən istifadə olunur. Quşqun quyruğun altına keçən əşyaya deyilir.

Xatırlatmaq yerinə düşər ki, yəhər-əsləhə deyilən sərraclıq məhsulları bu xalqın məişətinin tərkib hissəsi olduğu kimi, onların adları da leksikonumuzda özünəməxsus yer tutur. Ata-babaları at üstə böyüyən bir xalqın övladlarının bu tarixi unutmağa haqqı yoxdur. Biz dəfələrlə telekanallarda, radioefirlərdə heyvan (sürülər, naxırlar), (kəhər, köhlən, səmənd, qaşqa, səkil, yüyən, üzəngi, quşqun, tapqır və s.), qohumluq adları (dayı, əmi, xala, bibi, yeznə, qayın, gəlin, qayınana, kürəkən. ata, lələ, qağa, baba və s.) ilə bağlı çoxlu yanlışlıqlarla, səhvlərlə qarşılaşırıq. Bu məsələlərə diqqət verilməlidir, gənclərə bütün bunlar aydın olmalıdır. Dil xalqın ruhudur. Onu qorumaq və öyrənmək hamımızın borcudur.

Bu məqamda görkəmli şairimiz Məmməd Arazın məhşur misraları yerinə düşür: “Bir taleyin əllərində cütlənmiş zərik, yüz il qoşa atılsaq da, qoşa düşmərik” misralarını yaxşı xatırlayırıq. Həm bu sətirlər, həm də “mən şeş qoşa istədim, du bir verdi” kimi ifadələr isə xalqımızın sevə-sevə oynadığı nərd taxta oyunu ilə əlaqədardır. Dilimizdə həm də “pat vəziyyəti”, “mat qalmışam”, “piyada ilə şaha mat verdi”, “hamını mat qoydu” kimi deyimlər isə bütün dünyada ən geniş yayılmış müdrik oyun şahmatın – satrancin terminləri və ifadələridir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı

  1. Müasir Azərbaycan dili I cild. AMEA-nın nəşri, Bakı, 1978, 326 səh.

  2. Vəliyev K.N. Xalqımızın deyimləri və duyumları. Bakı, 1986, 234 səh.

  3. Xasıyev Z. Azərbaycan dilində heyvandarlıq terminləri. Bakı, 2007.

  4. Azərbaycan xalq oyunları. Bakı, 1988.

Исмайлов Эльчин

Тахмазов Замик

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə