Terminologiya məSƏLƏLƏRİ №1




Yüklə 1.51 Mb.
səhifə2/11
tarix22.02.2016
ölçüsü1.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Толковый словарь избранных медицинских терминов. Эпонимы и образные выражения. Под редакцией Л. П. Чурилова, А. В. Колобова, Ю. И. Строева. ЭЛБИ-СПб, 2010, 352 с.


  • Рязанцев В. Д. Имена и названия. Словарь эпонимов: имена собственные, перешедшие в названия; образование терминов и понятий; происхождение имён нарицательных; слова, употребляемые в переносном смысле. М., Современник, 1998, 288 c.

  • Какзанова Е. М. Терминологический энциклопедический словарь: математика и всё, что с ней связано, на немецком, английском и русском языках. М., Астрель: АСТ, 2009, 480 c.

  • Азимов А. Слова в науке: История происхождения научных терминов. М., Центрополиграф, 2006, 364 с.

  • Шелов С. Д., Лейчик В. М. Номенклатурные наименования как класс научно-технической лексики: состав и функции. СПб, СПб. гос. ун-т, 2007, 349 с.

  • Лейчик В. М. Люди и слова: Как рождаются и живут слова в русском языке. М., Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009, 216 с.

  • Подольская Н. В. Словарь ономастической терминологии. М., Наука, 1978, 200 с.

  • Татаринов В. А. Общее терминоведение: Энциклопедический словарь. М., Московский лицей, 2006, 528 с.

  • Лейчик В. М. Обсуждение проблем эпонимии в современной науке. – Сб. Язык и право: актуальные проблемы взаимодействия (15.11.2011). Ростов-на-Дону, Ростовское книжное издательство, 2011, 260 с.


    İradə Abdullayeva

    Eponim terminlər müasir sözdüzəltmənin tərkib hissəsi kimi

    Xülasə
    Eponim nominasiyası metonimik termin yaradıcılığı yollarından biridir. Məqalədə eponim terminlər ətraflı nəzərdən keçirilir. Eponim terminləri elmi və texniki sahələrdə araşdırılır (biologiyada, fizikada, kimyada, riyaziyyatda, dilçilikdə, şahmatda və s.).

    Irada Abdullaeva

    Eponym terms as a component of modern word-formation

    Summary
    One of ways metonymy term formation is eponymy nomination. In article are in detail considered eponym terms. Are analyzed eponym terms in scientific and technical areas (in biology, physicist, chemistry, mathematician, linguistics, chess etc).
    Çapa tövsiyə edən: AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

    Terminologiya şöbəsi
    Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru,professor S.Sadıqova

    filologiya üzrə fəlsəfə doktoru S.Novruzova

    Sima Quliyeva

    AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

    filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
    MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ DİLÇİLİK

    TERMİNLƏRİ
    Açar sözlər: dilçilik, termin, dilçilik terminləri, terminlərin variantlığı, terminlərin nizama salınması, beynəlmiləl terminlər.

    Ключевые слова: языкознания, термин, лингвистические термины, унификация, упорядочение.

    Key words: linguistics, term, linguistics terms, variances of terms, ordering of terms, international terms.
    Elmlərin inteqrasiyası prosesinin güclənməsi müxtəlif elm sahələrində, o cümlədən də dilçilikdə yeni elmi istiqamətlərin sürətlə inkişaf etməsi üçün əsaslı zəmin yaratmışdır. Belə proses nəzəri dilçilikdə daha fəal gedir. Azərbaycanda bəzi yeni istiqamət və sahələrə münasibət, şübhəsiz ki, aparılan tədqiqat işlərindən asılı olaraq formalaşır. Hər şeydən əvvəl, qeyd edək ki, mətn dilçiliyi, diskurs təhlili, kompüter dilçiliyi, koqnitiv dilçilik, psixolinqvistika və paralinqvistikaya dair araşdırmalar gedir. Doğrudur, qeyd olunan istiqamətlərdən hələ ki, mətn və kompüter dilçiliyi, diskurs təhlili sahələrinə aid tədqiqat işləri daha çox yazılır. Diqqəti cəlb edən başqa bir cəhət xarici dilçiliyin fundamental tədqiqat işlərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi ilə bağlıdır. Belə tərcümələr də Azərbaycan dilində dilçilik terminologiyasına təsir göstərir. Nəhayət, dilçiliyin müasir problemləri ilə bağlı monoqrafiyalar, dərsliklər, tədris vasitələri, eləcə də elmi-populyar kitablar yazılır (1; 2; 3; 4; 5; 6; 7 və s.).

    Dilçiliyin bir elm kimi müxtəlif istiqamətlərdə inkişafı, başqa elm sahələri ilə inteqrasiyası mövcud terminoloji sistemdə əsaslı dəyişmələrə aparıb çıxarır. Ədəbiyyatlarda istifadə olunan həm müasir, həm də daha əvvəllər elmi istifadəyə buraxılmış, lakin Azərbaycan dilçiliyində kifayət qədər işlənməmiş terminlərin sayı xeyli dərəcədə artmışdır. Azərbaycanda çap olunmuş dilçilik terminləri lüğətlərində və ensiklopediyada bu terminlər tam əhatə olunmamışdır. Nəticədə onların müxtəlif tədqiqat işlərində, yeni yazılan dissertasiyalarda işlənməsi bəzən elmi mübahisə obyektinə çevrilir. Çox vaxt tədqiqatlarda termin anlaşmazlığının olması ilə bağlı iradlar səslənir.

    Azərbaycan dilçilik terminlərinin qarışıqlığın, anlaşmazlığı müşahidə olunur. Azərbaycan dilinin dilçilik terminologiyasının nizama salınmasına hazırda kəskin ehtiyac duyulur. Bu məsələni bir daha aydınlaşdırmaq məqsədilə müxtəlif mənbələrdən istifadə etməklə Azərbaycan dilində dilçilik terminologiyasının işlənməsi və istifadə olunmasının ümumi mənzərəsini təsəvvür etməyə imkan verəcək təhlil aparılması zəruridir.

    O.İ.Moskalskaya «Mətn qrammatikası» adlı əsərində «Mikrotekst və makrotekst anlayışlarına aid olan mikrokompozisiya və makrokompozisiya terminlərinin ifadə yükünün nədən ibarət olduğu göstərilmişdir»( 4, 98).

    «Makromətnin təşkili mikromətnin və yaxud mürəkkəb sintaktik bütövün təşkili prinsiplərinə uyğundur» (4, 185).

    «Formal baxımdan ellipsisi prosesi tam təkrar kimi səciyyələnən xüsusi struktur tekstyaradıcı faktordan mümkün olan maksimal uzaqlaşmadır. Əgər tam təkrardan deyktik elementdən də ellipsisə qədər bütün təkrar sisteminin sxemini qurmuş olsaq, belə güman etmək olar ki, bu zəncir bütövlükdə mətnyaradıcı faktorun zəifləməsinin göstəricisi kimi özünü göstərir» (4, 159).

    «… xüsusidən ümumiyə qurumunda ümumiləşdirici cümlə tekstemanın sonunda gəlir, daha doğrusu mətnin hiperteması üçün səciyyəvi olan mətnin komponentlərinin ümumi məzmunlarının bütövündən doğan ümumi fikir sonda verilir» (4, 172-173).

    «Azərbaycan türkcəsində tərəfimizdən mətnilinqvistik şəklində işlədilən söz mətnə aid olan linqvistik özəllikləri bildirir və bir termin olaraq ingiliscə dilçilik mətn (Text Linguistik?) rusca dilçilik mətni (linqvistika teksta), türkiyə türkcəsində dil mətni (metindilbilmesi) sözləri ilə ifadə olunur (4, 254).

    «Mətn» və «tekst» nümunələrin seçildiyi mənbədə paralel işlənir. Mənbədə eyni mənada həm qipertema, həm də hipertema terminləri istifadə olunmuşdur.

    Azərbaycan dilçiliyində kommunikativ akt –ünsiyyət aktı, situasiya –şərait, konsituasiya, sətraltı məna –fikiraltı məna, implisti – gizli, eksplisit –aşkar, eksplisit təkrar, implisit təkrar, intensiya, konnotasiya, məlumat – informasiya, tema – mövzu, tema –torpik, mətn dilçiliyi – mətnlinqvistik və s. terminlərin paralel işlənməsinə kifayət qədər çox rast gəlinir. Əlbəttə, bu paralelik müxtəlif səbəblərlə bağlıdır. Burada terminlərin beynəlmiləlləşməsi, tavtologiyadan qaçma, substitutla əvəzetmə, eləcə də terminin anlayışı ifadə etmək imkanlarındakı məhdudiyyətlər və s. öz rolunu oynayır.

    M.Musayev «adresant» terminini «verici», adresatı isə «alıcı» ilə əvəz edir. O, adresantın ötürülən məlumatı (M.Musayevdə mətnin gövdəsi və ya göndərilən) kodalşdırmasını «vericinin projeksiyası», «adresat dekodlaşdırması»nı «mətnin projeksiyası» əvəz etmişdir (6, 275).

    M.Musayev yazır: «Cümlə və mətn üzvlərinin semantik-funksional üzvlənməsinə görə sıralanan dialoji səciyyəli çərçivəli-sintaktik quruluşlar dərs vəsaitində əsl ümumtürk örnəkləri səviyyəsində müəyyənləşdirilir. «Ontoloji, dialoji və çərçivəli» sözləri sözügedən linqvistik qavramın açıqlanması üçün ilk dəfə tərəfimizdən işlədilir. … Dialoji- çərçivəli-sintaktik quruluşlar türk ədəbi dillərində həm nəsrlə, həm də şeirlə nəql edilən və yazılan mətnlərdə işlənilir» (6, 278).

    Tədqiqat işlərində terminlərin istifadə olunmasındakı müxtəlifliyi göstərmək üçün gətirdiymiz örnək və nümunələr yalnız mətn dilçiliyinə aid işlərdən seçilmişdir. Bu sahədə terminologiyanın nizama salınması ilə bağlı əsaslı işlər görülməlidir. Bu isə göstərir ki, bütün variantlar və variantlılıq nəzərə alınmaqla, ilk növbədə, mətn dilçiliyi ilə bağlı terminlərin toplanıb nizama salınmasına ehtiyac hiss olunur. Şübhəsiz ki, elmi mətndə substitutların işlədilməsini tam aradan qaldırmaq olmaz və buna ehtiyac da yoxdur. Lakin Azərbaycan dilçiliyində qeyd edilən terminoloji paralellikdə əsas variant və ya qəbul edilmiş variant dəqiqləşdirilməlidir. Yuxarıda verilən və mənbələrdə qeydə alınan mətn dilçiliyi terminlərinin böyük bir qismi Azərbaycan dilçilik terminologiyasına aid lüğətlərə daxil edilməmişdir.

    Tərcümə edilmiş əsərlərdə dilçilik terminlərinin işlənməsi ilə bağlı bir məqama diqqət yetirək. Belə əsərlərdə müəllif terminləri geniş istifadə edilir. Yəni elə terminlər, terminoloji birləşmələr vardır ki, onları kitabın və ya monoqrafiyanın müəllifi yaratmışdır. N.Trubetskoyun əsərinin tərcüməsində belə terminlər və terminoloji birləşmələr kifayət qədər çoxdur. Məsələn:

    «Söhbət dodaq-arxasıra və qeyridodaq-önsıra saitləri arasında distinktivoppozisiyadan gedir, eyni zamanda, sait fonemlərin əsas ton əlamətləri bölünməzdir, belə ki, əslində dodaq, arxasıra və qeyri-dodaq, önsıra saitlərindən yox, maksimum qapalımaksimum açıq saitlərdən bəhs olunur. Aydındır ki, söhbət birinci və ikinci halda məntiqi olaraq, privativ, ikinci halda isə bunun əksi olaraq ekvipolentoppozisiyadan gedir» (2, 128).

    «Bunların çırtıltı (şnals və ya avulsiv) tələffüz tərzi digər tələffüz xüsusiyyətlərilə (inspirasiyalı, impolziv, ejektiv və s.) özü də ümumi şəkildə müəyyən bir dilin samit sisteminə nəzər yetirmədən müqayisə edilir» (2, 181).



    Rekursivlenisinnəfəsli fortisə qarşı qoyulduğu bir dildə neytrallaşma mövqeyində nəfəsli fortis arxifonem kimi çıxış edirsə, deməli, burada söhbət rekursiya korrelyasiyasından gedir» (2, 199).

    Təbii ki, bu nümunələrdə qeydə alınan terminlərin müəyyən hissəsi müasir dilçilik terminologiyasında müvafiq sahədə işlənir. Belə olan halda, həmin terminlərin Azərbaycan dilində ya qarışılıqları olmalıdır, ya da bu terminlər alınıb qəbul olunmalıdır. Azərbaycan dilçilik terminologiyasında oppozisiya, distinktivoppozisiya, privativoppozisiya, ekvipolentoppozisiyaəsaston//əsas ton, maksimum qapalı sait, maksimum açıq sait, tələffüz tərzi, çırtıltıtələffüz tərzi, şnalstələffüz tərzi, avulsivtələffüz tərzi, inspirasiyalı tələffüz, impolzivtələffüz, ejektivtələffüz, rekursivlenis, nəfəsli fortis, korrelyasiya,rekursiya korrelyasiyası və bu kimi bir çox terminlərin həm izahına, həm də terminoloji təhlilinə xüsusi ehtiyac vardır.

    Müasir dilçilikdə elmin fundamental və tətbiqi anlayışlarını adlandıran terminlərin sayı xeyli artmış və sürətlə artmaqdadır. Ona görə də bir sıra elmi problemlər yeni mahiyyət kəsb edərək aktuallaşır. Məsələn, yunan-latın mənşəli terminlərin öyrənilməsi həm ümumi, həm də xüsusi terminologiyanın aktual məsələsinə çevrilmişdir. Linqvistik terminlərin yaranmasında istifadə olunan termin elementlərin semantik təhlilinə ehtiyac hiss olunur. Terminoloji birləşmələrin müasir aspektdən araşdırılması vacibdir.

    İnformasiya cəmiyyəti şəraitində linqvistik terminologiyanın ənənəvi sərhədləri dəyişmiş, onun tədqiqat obyektinin hüdudları xeyli genişlənmişdir. Terminoloji sistem ektralinqvistik təsirlərə indi daha çox məruz qalır. Dilçiliyin yeni istiqamətləri başqa sahə terminologiyalarından çox bəhrələnir. Komponentləri müxtəlif sahələrə aid olan terminlərin sayı artır.

    Hazırda kompüter dilçiliyi ilə yanaşı, dilçiliyin daha yeni bir sahəsi – korpus dilçiliyi yaranmaqdadır. Korpus dilçiliynə kompüter dilçiliyinin bir bölməsi kimi də baxılır (5, 44). Bu sahədə milli dil korpusu, mətn korpusu, paralel mətnlər korpusu, morfoloji korpus, sintaktik korpus, leksik korpus, kompüter lüğəti, ilkin mətn, ilkin təhlil, səthi sintaktik təhlil, dərin sintaktik təhlil, praqmatik təhlil, koqnitiv təhlil, terminoloji bank, terminoloji siyahı, elektron kartoteka və s. yeni istiqamətdə geniş istifadə olunan müasir terminlərdir. Şübhəsiz ki, kompüter dilçiliyinin ən azı baza anlayışlarını ifadə edən terminlərin siyahısı qurulmalı və onlar Azərbaycan dilçilik terminologiyası səviyyəsində nizama salınmalıdır.

    Müasir Azərbaycan dilçiliyində müxtəlif məqalələrdə və monoqrafiyalarda, eləcə də dissertasiyalarda koqnitiv dilçiliklə bağlı bir sıra terminlərin işləndilməsi müşahidə olunur. Koqnitiv paradiqma, koqnitiv dilçilik, koqnitologiya, koqnisiyanın arxitekturası, koqnitiv təhlil, koqnitiv-kommunikativ təhlil, koqnitiv metafora, koqnitiv model, koqnitiv semantika, konsept, kommunikativ təhlil, koqnitiv ünsiyyət sahəsi//koqnitiv ünsiyyət sferası, kompüter metaforası, konseptuallaşdırma, mental leksikon, modul, referensiya və s. Azərbaycan dilçiliyində dövriyyəyə buraxılan bu yeni terminlərin əsas hissəsi rus dili vasitəsilə gəlir. Müəyyən qisim terminlər isə türk dili və ya bilavasitə ingilis dili vasitəsilə alınır. Həmin terminlərdə kalka, tərcümə, yarımkalkalar müşahidə edilir.

    Şübhəsiz ki, koqnitiv dilçiliyə aid tədqiqat işləri bu sahənin baza anlayışlarını bildirən adları bildirən terminlərdən istifadə edilməsini tələb edir. Koqnitiv dilçilikdə koqnisiya, intellekt, məna, konsept, mental reprezentasiya, koqnitivizm, koqnitologiya, konseptuallaşma, mental leksikon, modul kimi terminlər baza anlayışlarını ifadə edir. Tədqiqatçılar bu və ya digər məsələ ilə bağlı elmi araşdırmalarında bu terminlərə müraciət edirlər. Məsələn, Ə.Abdullayev «Aktual üzvlənmə, mətn və diskurs» əsərində yazır: «Konseptlər insanın gerçəkliyi dərk etməsi prosesində yaranır və ətraf aləmlə bağlı məlumatı əks etdirir. Konseptlərin yarandığı insanın xüsusi dərketmə fəaliyyəti konseptualizasiya adlanır (kateqorizasiyaya qarşı)… hadisələrin konseptualreprezentasiyalarının–nümayən­dəlik­lə­ri­nin insan beynində formalaşmasına gətirib çıxarır. İnsan təxəyyülünə verilmiş bütün konseptualreprezentasiyaların cəmi konseptualsistem və ya gerçəkliyin konseptualmənzərəsi adlanır» (8, 191). Ə. Abdullayev konseptlər və biliyin digər ölçülərindən bəhs edərkən «qlobalstruktur», «freym», «sxem», «plan» və skript terminlərini də Azərbaycan dilinə gətirir. Əslində, müəllifin istifadə etdiyi terminlər R.de Voqraandın və Dresslerin tədqiqat işlərində «qlobal strukturlar»ın (qlobal patterns) tipləri kimi şərh olunmuşdur. Freym, sxem, skript, plan əvvəllər mühəndis dilçiliyində, sonralar kompüter dilçiliyində istifadə edilmişdir. Lakin koqnitiv dilçilikdə bu terminlər bir qədər fərqli mənalar almışdır. Yəni anlayışın həcmində dəyişmələr getmişdir.

    Dilçiliyin bir sıra terminləri bu elmin yeni istiqamətlərində bir qədər fərqli mahiyyət alırlar. Daha doğrusu, anlayışın məzmununda dəyişmə baş verir. İnferensiya, propozisiya, assosiasiya, interperetasiya, informasiya, kateqoriya­laşma, üslub və s. terminlər koqnitiv dilçilikdə müəyyən səviyyədə fərqli izah olunurlar. Ona görə də belə dilçilik terminlərinin söz birləşməsi şəklində təyini daha düzgün yoldur. Məsələn, koqnitiv inferensiya, koqnitiv propozisiya, koqnitiv assosiasiya, koqnitiv interperetasiya, koqnitiv informasiya, koqnitiv kateqoriyalaşma, koqnitiv üslub və s.

    Onu da qeyd etmək lazımdır ki, koqnitiv dilçiliklə bağlı yeni yaranan terminlərin böyük bir hissəsini bu sahənin müxtəlif məktəb və cərəyanlarının nümayəndələri dilçiliyə gətirmişlər. Koqnitiv dilçilik, koqnitiv qrammatika, koqnitiv semantika, koqnitiv psixologiya, psixolinqvistika, antropologiya, antrposentrizm, koqnitiv metafora, hal qrammatikası, universal qrammatika törədici qrammatika və s. terminlər bu qəbildəndir.

    Dilçiliyin ənənvi sahələrinə aid tədqiqat işlərində də elə termin, terminoloji birləşmələrdən istifadə edilir ki, onların yeni termin kimi qəbul edilməsi və ya hansı terminin qarşılığının varlığı, mövcud variantlardan hansı birinin standart, hansının qeyri-standart olması müəyyənləşdirilməlidir. Məsələn, «nominasiya eləprosesdirki, insanın ətraf aləmi dərksini daima müşaiyət edir», «onomastiknominasiya probleminin», adlandıransubyekt–nominator», «ad-nominant», «adlandırılanobyekt– nominat», «ilkinnominasiya» (9). Verilmiş nümunələrdə nominasiya termini və onun əsasında düzəlmiş digər terminlərin Azərbaycan dilində istifadə olunması təzahürünü tapır. Elmi məqalənin müəllifi bəzən özü terminin variantlılığını da qeyd edir.

    Müxtəlif məcmuələrdə çap olunan məqalələrdə bir sıra terminlər vardır ki, onlar müasir linqvistikada geniş istifadə olunur. Lakin bu terminlər Azərbaycan dilçiliyində yalnız müəyyən müəlliflərin işlərində qeydə alınır. Məsələn, temporallıq, leksiktemporallıq, temporalleksika, pereferiya, sahəninpereferiyası, yaxınpereferiya, uzaqpereferiya, reprezentasiya, temporal­rep­re­zen­ta­siya (10); «bunlar da müvafiq freymlərlə və ssenarilərlə təqdim olunur», «nə tekstem anlayışı (epikmətn), nə də onun aktuallaşması anlayışı (epikmətn) mətnin sintaksisisnin…», «mətnyaradıcı müxtəlif formal vasitələr kogentik, yəni, məna bitkinliyi ilə kommunikasiya prosesinin təmin olunmasına xidmət edirlər» (11). Təbii ki, belə nümunələrin sayını kifayət qədər artırmaq mümkündür.

    Dilçiliyin istər ənənvi, istərsə də müasir istiqamtələrində yeni terminlərin və ya mövcud terminlərin beynəlmiləl qarşılıqları, termin variantları vardır. Aydındır ki, dilçiliyə aid araşdırma aparan tədqiqatçı bu terminlərdən və ya onların qarışılıqlarından istifadə etmək məcburiyyətində qalır. Nəticədə, Azərbaycan dilçilik terminologiyası yeni terminlərlə, eləcə də terminlərin müxtəlif variantları, qarşılıqları zənginləşir. Hazırda bu zənginləşmə elə bir səviyyəyə çatırki, dilçiliyimizdə müvafiq terminlərin nizama salınması, unifikasiyası vacibdir. Bununla yanaşı, qeyd edilən terminlərin izahlı və ikidilli lüğətlərinədə böyük ehtiyac hiss olunur. Qeyd edilən problemin həlli ən azı yeni terminoloji lüğətin, eləcə də izahlı və ikidilli lüğətlərin tərtib olunması tələbini ortaya atır.


    ƏDƏBİYYAT

    1. Xomski N. Dil və təfəkkür (Tərcümə edəni: f.e.d.A.Y.Məmmədov). Bakı, BSU nəşri, 2004.

    2. Trubetskoy N.S. Fonologiyanın əsasları (Tərcümə edəni: f.e.d.F.Y.Veysəlli). Bakı, Elm və təhsil, 2012

    3. Koseriu E. Ümumi dilçiliyə giriş. Bakı, Mütərcim, 2006.

    4. Abdullayev K.M., Məmmədov A.Y., Musayev M.M. və başqalaları. Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər. Bakı, Mütərcim, 2012

    5. Mahmudov M. Kompüter dilçiliyi. Bakı, Elm və təhsil, 2013.

    6. Musayev M. Türk ədəbi dillərində mürəkkəb cümlə sintaksisi. Bakı, BSU nəşri, 2011.

    7. Məmmədov A. Dilçiliyin müasir problemləri. Bakı, ADU nəşri, 2008.

    8. Abdullayev Ə. Aktual üzvlənmə, mətn və diskurs. Bakı, «Zərdabi LTD» MMC, 2011

    9. Həbibli R. Onomastik nominasiyada əlamətin rolu// AMEA-nın xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. Bakı, 2004, N 3-4, s.121-125.

    10. Tahirov İ. Leksik-temporallıq sahəsinin struktur-semantik modeli//AMEA-nın xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası. Bakı, 2004, N 3-4, S. 126-133.

    11. Süleymanova G. informativ mətnlərin spesifik xüsusiyyətləri// Tədqiqlər. Bakı, Elm, 2009. N 1. –S.34-41

    Сима Кулиева

    Об употребление современных лингвистических терминов в азербаджанском языке
    РЕЗЮМЕ

    В статье исследуются тенденции обновления лингвистических терминов в азербайджанском языке. В современном языкознание в связи с интеграциейразличных научных направлении возникают новые термины. Анализ фактических материалов показывает, что новые термины употребляются в различных вариантах. С целью избежания вариативности новых лигнгвистических терминов требуются их упорядочение и унификация.



    Sima Culieva
    About use of modern linguistic terms in Azerbaijani language
    RESUME

    The tendencies of renovation of linguistics terms in Azerbaijan languages are studied in the article. In modern linguistics, new terms appear in connection with integration of various scientific directions. The analysis of actual materials shows that new terms are used in different variants. Ordering and unification is required with the purpose of avoiding of variances of new linguistics terms.




    Çapa tövsiyə edən: AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

    Terminologiya şöbəsi
    Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru N.Məmmədli

    filologiya üzrə fəlsəfə doktoru İ.Abdullayeva

    Светлана Новрузова

    Институт Языкознания им. Насими НАНА

    доктор философии по филологическим наукам

    О МНОГОЗНАЧНОСТИ В НАУЧНО-ТЕХНИЧЕСКИХ

    ТЕРМИНАХ
    Acar sözlər: coxmənalılıq, elmi-texniki terminologiya, metafora, metonimiya, sinekdoxa.

    Ключевые слова: многозначность, научно-техническая терминология, метафора, метонимия, синекдоха.

    Key word: multiple meanings of terms, scientific and technical terminology, metaphor, sinecdoche.
    Наличие в жизни современного общества большого количества различных отраслей знаний и всесторонней человеческой деятельности рождает существование множества терминов, обслуживающих соответствующие отрасли.

    В настоящее время интенсивно совершается процесс обогащения словарного состава азербайджанского языка специальными терминами, необходимыми для нужд развивающейся промышленности, сельского хозяйства, науки и техники.

    Изменение значений слов является наиболее распространенным способом образования научно-технических терминов.

    Наличие терминов, каждый из которых служит наименованием двух или более понятий – один из существенных недостатков научно-технической терминологии. Это чаще всего нарушает взаимопонимание и приводит к практическим ошибкам. Появление многозначных терминов объясняется многими причинами, одна из которых изменение значения термина. Поэтому во многих случаях с этим явлением надо бороться. Вместе с тем изменение значения терминов является одним из продуктивнейших способов образования наименований для развивающихся и вновь создаваемых понятий.

    Современные термины строятся на основе существующих ранее слов. Для терминирования эти слова строятся образованием сложных слов и словосочетаний, производных и усеченных слов.

    Общеязыковые критерии оценки терминологии включают такие важные факторы, как отношение к источникам формирования национальной терминологии, а также отношение к лексико-семантическим явлениям и процессам, охватывающим не только общеупотребительную, но и специальную лексику- полисемия, омонимия, синонимия, антонимия.

    Наиболее спорным по отношению к терминологии по прежнему остается вопрос, допустимы ли в ней процессы – полисемия, омонимия, синонимия, антонимия.

    В данной статье более подробно будет рассматриваться явление полисемии в терминологии.

    Под полисемией принято считать «способность слова иметь одновременно, в синхронном плане, несколько значений, т.е. обозначать различные классы предметов, явлений, признаков и отношений» (1,14).

    Сама природа знака – термина с однозначным соотношением означающего и означаемого лишает его всяких предпосылок для развития полисемии. Однако термины испытывают на себе влияние всех тех лексико-семантических процессов, которым подвержена лексика общелитературного языка.

    Если в общелитературном языке полисемия естественное состояние, которые придает стилистическое разнообразие, то в терминологии это явление нежелательное. Отличие полисемии в терминологии в том, что эти процессы не затративают характерных лексико-семантических признаков терминологии. Они протекают в тех пределах, которые не нарушают семантику термина.

    Термины самостоятельны в лексическом составе языка так как они образуют основу лексики общелитературного национального языка, обслуживающего сферу языка науки. Язык науки ни в коей мере не прерывает его генетических и синхронных связей с общелитературным национальным языком, основными путями и тенденциями его развития. Вместе с тем определяются некоторые самостоятельные пути формирования лексического состава языка науки, и конечно, терминологии.

    При создании терминов предпочтение во всех случаях должно отдаваться ресурсам родного языка. Особенно это касается традиционных отраслей науки, техники, хозяйства. В то же время для развития науки и техники сейчас характерны процессы международного сотрудничества, что неизбежно отражается на образовании терминов. Отсюда и следует использование интернациональных средств образования терминов, а также непосредственное заимствование иноязычных терминов.

    Отношение к процессам синонимии, многозначности важно потому, что создается определенное противоречие между тем, что термины не должны быть многозначными, а в действительности они развивают и полисемию и синонимию. И таким образом, нельзя игнорировать существующие многозначные термины.

    Известно, что значение слова определяется присущими ему внутренними свойствами. Некий предмет получает свое название по какому-то главному свойству. Впоследствии же могут проявится другие свойства данного предмета и может произойти расширение значения данного термина.

    Изменение значения слова или постоянного словосочетания имеет некоторые преимущества перед другими способами образования научно-технических терминов (краткость, простота, доходчивость). Вместе с тем оно часто ведет к многозначности, лишает терминологию точности.

    В зависимости от характера изменения значения термина многозначные термины можно разделить на 3 группы: метафора, метонимия, синекдоха, на основе которых создаются многозначные термины.

    Так например, в азербайджанском языке термин «модел» считается многозначным. Так: первое значение – образец какого-нибудь изделия, а также образец для изготовления чего-нибудь; веторое уменьшеноное воспроизведение или схема чего-нибудь; третье тип, марка конструкции. Сама термины могут быть образованы на основе метафорического переноса значения общеобиходного слова. Но внутри специальной сферы общения, в пределах языка науки, в самих терминах метафорическая многозначность не развивается.

    При использовании обычного слова в качестве нового термина необходимо выявлять и учитывать все значения этого слова, которые оно имеет в общелитературном языке. Особое внимание следует обращать на то, не использовано ли уже эти слово в качестве термина в других областях знания.

    Терминологическая многозначность является результатом переноса значения на основе метонимии (обозначение результата процесса действия через название действия и др.) и синекдохи (тип переноса значения по смежности; большее обезначается через меньше, род через вид, целое через часть, общее через частное).

    «Изменение значения термина в связи с развитием соответственного понятия возможно: а) если нет необходимости принять термин в старом значении, т.е. понятие в старом содержании устраняется вовсе из современного применения; б) если при изменении значения этого термина и содержание всех производных от него, сложных и составных терминов, в состав которых он входит в качестве терминоэлемента» (2,59).

    Необходимо имеет в виду, что многозначимость не всегда легко распознается, особенно если многозначимый термин касается близких между собой понятий.

  • 1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
    rəhbərliyinə müraciət

        Ana səhifə