TƏHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti Kurs işi Mövzu: “ Nağdsız pul dövriyyəsi ” Kafedra: “




Yüklə 180.26 Kb.
tarix23.02.2016
ölçüsü180.26 Kb.
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI

TƏHSİL NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

Kurs işi

Mövzu:

Nağdsız pul dövriyyəsi ”



Kafedra: “Bank işi”

Tələbə: Ülkər Əliyeva

Fakultə: Maliyyə

Bakı-2007

Mündəricat

Ədəbiyyat siyahısı.

Giriş.


  1. Pul hesablaşmalarının təşkili. Nağdsız pul hesablaşmalarının mahiyyəti və onların aparılması şərtləri.

  2. Nağdsız pul hesablaşmalarının formaları: Ödəniş tapşırığı, Ödəniş tələbnaməsi, Akkreditiv, Çek.

  3. Azərbaycanın nağdsız pul dövriyyəsi.


Ədəbiyyat siyahısı.

  1. “ Azərbaycan Respublikasında nağdsız hesablaşmalar və pul köçürmələri haqqında təlimat ” 19 sentyabr 2002 – ci il

  2. “Azərbaycan Respublikasında Milli Ödəniş Sisteminin İnkişafı 2005 – 2007 –ci illər üçün ” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 dekabr 2004 – cü il tarixli fərmanı.

  3. “Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı Haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu ” ( 1997 – ci il 30 sentyabr, 1998 – ci 29 dekabr, 2001 – ci il 12 oktyabr və 2001 – ci il 23 noyabr tarixli Qanunlarla edilmiş əlavə və dəyişikliklərlə )

  4. Mülki Məcəllə (971 – 972 – ci maddələr)

  5. R. M. Rzayev. “Pul, Kredit və Banklar” Bakı – 2000

  6. Mübariz Bağırov “ Banklar və Bank Əməliyyatları ” Bakı – 2003

  7. M. X. Meybullayev. T. S. Vəliyev, Ə. P. Babayev “ İqtisadi nəzəriyyə ” Bakı - 2001

  8. A. Ş. Şəkərəliyev “ Keçid iqtisadiyyatı və dövlət ” Bakı – 2000

  9. İ. Əhmədov...“İqtisadiyyat. Maliyyə üzərində qurulmuş dünya” Bakı – 2004

  10. Е. Ф. Жуков “Деньги Кредит Банки ” Москва – 2005

  11. Финансы, Денежное обращение, Кредит: Учебник для вузов / Л.А. Дробозина, Л.П. Окунева, Л.Д. Андросова и др.; Под ред. проф. Л.А.Дробозиной. - М.: Финансы, ЮНИТИ, 1997.-479 с.

  12. Maliyyə - Uçot jurnalı 2006

  13. www.nba.az

  14. www.qanun.az


Giriş.

Ölkə iqtisadiyyatını daha da gücləndirmək və inkişaf etdirmək üçün ilk növbədə pul dövriyyəsini yaxşılaşdırmaq lazımdır. Bu da təbii haldır, ona görə ki, bazar iqtisadiyyatı – pul iqtisadiyyatıdır, pul sferasını nizamlamadan sabit iqtisadi artıma nail olmaq mümkün deyil.

Pul dövriyyəsi – bu nağd və nağdsız formada pulun öz funksiyalarını yerinə yetirərkən, əmtəələrin reallaşmasına xidmət edən, həmçinin qeyri - əmtəə məhsullarının və təsərrüfatda hesablaşmaların hərəkəti formasıdır. Ictimai əməyin bölgüsünün dərinləşməsi ilə bazar iqtisadiyyatı şəraitində dünya bazarında pul dövriyyəsin getdikcə daha da inkişafına nail olunur. Nağd və nağdsız pulların köməyi ilə əmtəələrin dövriyyəsi prosesi və həmçinin fiktiv və borc kapitalının hərəkəti həyata keçirilir.

Mal sa­tı­şın­dan alı­nan pul­lar ye­ni mal­lar alın­ana qə­dər banklar­da top­la­nır və nağdsız pul döv­riy­yə­sin­də iş­ti­rak edir. Vax­ta­şı­rı o, nağd və nağdsız ödə­mə va­si­tə­si olur. Pul mü­vəq­qə­ti sər­bəst ol­duq­da borc ka­pi­ta­lın mən­bə­yi ki­mi də is­ti­fa­də edi­lir. Banklar kre­dit re­sursla­rı həc­min­də bü­tün döv­lət, özəl və ic­ti­mai mü­əs­si­sə və təş­ki­lat­la­rın, büd­cə­nin, sı­ğor­ta­nın, əha­li­nin də pul ifa­də­sin­də olan və­sa­it­lə­ri­ni top­la­yır və is­ti­fa­də edir­lər. Bank kre­di­ti­nin müx­tə­lif təyi­nat­lı məq­səd­lə­rə ve­ril­mə­si və qay­ta­rıl­ma­sı­nın özü də pul döv­riy­yə­si­ni əks et­di­rir.

Adətən biz yaxınlıqdakı mağazadan hər hansı bir ərzaq məhsulu və ya hər hansı bir xırda gündəlik təlabat malı aldıqda onun haqqını cibimizdə olan kağız pulla və ya xırda pul adlandırılan metal pullarla ödəyirik. Lakin real həyatda daha qiymətli mallar da mövcuddur ki, onları xırda pulla almaq çətindir. Bunun üçün biz ya külli miqdarda nağd pul verməli, ya da bank vasitəsilə öz hesabımızda olan pulu həmin satıcının və ya satıcı müəssisənin hesabına köçürməliyik. Bu halda söhbət artıq nağdsız puldan, yəni bank hesabından gedir. Bu zaman pul vəsaitləri köçürmə yolu ilə ödəyicinin hər hansı bir bankdakı hesabından satıcının hesabına köçürülür. Fərq yalnız ondadır ki, bu halda pulun alıcıdan satıcıya doğru hərəkəti bizim iştirakımız olmadan – bank vasitəsi ilə həyata keçirilir.

Banklar müəssisə və təşkilatlara, firma və şirkətlərə, fiziki şəxslərə malik pul vəsaitələrini onlara məxsus hesablarda saxlayır, həmin hesablara yeni daxil olan vəsaitləri qəbul edir. Müştərini sərancamlarına əsasən pul vəsaitlərini həmin hesablardan digər hesablara köçürür, həmin hesablardan vəsaitləri verir və digər bank əməliyyatlarını icra edirlər.

Dövriyyədə nağd və nağdsız pulun səviyyəsi iqtisadiyyatda ona olan təlabatdan asılıdır. Həqiqətən də digər əmtəələr kimi, pulun da dövriyyədə səviyyəsi tələb və təklif qanunu əsasında formalaşır.

Beləliklə biz bu kurs işində nağdsız pul dövriyyəsinin mahiyyətini, formalarını, aparılması şərtlərini və təbii ki, Azərbaycanda daha çox istifadə edilən nağdsız pul dövriyyəsinin formalarını aydınlaşdırmağa çalışacağıq.



1.Pul hesablaşmalarının təşkili. Nağdsız pul hesablaşmalarının mahiyyəti və onların aparılması şərtləri.

İqtisadi sistemlərin formalarından asılı olmayaraq bütün ölkələrdə hüquqi və fiziki şəxslər arasında müxtəlif çoxsaylı iqtisadi əlaqələr olur. Həmçinin bazar iqtisadiyyatı şəraitində də müxtəlif mülkiyyət formalı müəssisə və təşkilatların, firma və şirkətlərin, fiziki şəxslərin arasındakı əlaqələrin möhkəmlənməsi, inkişaf etməsi və müxtəlif tipli təsərrüfat əlaqələrinin sabitləşməsi mühüm amildir. Belə əlaqələrin vaxtında və təsərrüfatda problemləri yaratmadan həyata keçməsində pul hesablaşmalarının rolu böyükdür. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində pul hesablaşmalarının vaxtında və düzgün aparılması bir tərəfdən təsərrüfat subyektlərinin normal maliyyə - təsərrüfat fəaliyyətini, digər tərəfdən isə bank sisteminin inkişafını təmin edir. Həmçinin milli gə­lirin yaranması, bö­lüş­dü­rülməsi, ye­nidən bö­lüş­dü­rülməsi, bila­vasitə pul döv­riyyəsi ilə əlaqə­dardır. Mü­əssisə­lərin, təş­kilatların xa­lis gəlirləri, isteh­sal və sa­tış pro­se­sin­də ya­ra­nan mən­fə­ət və büd­cə­yə ödə­ni­lən ver­gi­lər, ayır­ma­lar pul­la ifa­də olu­nur və pul döv­riy­yə­si­ni təş­kil edir. Döv­lə­tin ma­liy­yə re­sursla­rı­nın ya­ran­ma­sı və is­ti­fa­də edil­mə­si pul döv­riy­yə­si ilə əla­qə­dar ka­pi­tal qo­yu­lu­şu, onun ma­liy­yə­ləş­di­ril­mə­si, mü­əs­si­sə və təş­ki­lat­la­rın əsas və döv­riy­yə və­sa­it­lə­ri­nin ya­ran­ma­sı, is­ti­fa­də­si, na­zir­lik, ida­rə, bir­lik, mü­əs­si­sə və təş­ki­lat­lar is­teh­sal xid­mə­ti və so­si­al sə­ciy­yə­li mə­sə­lə­lə­ri pul ifa­də­sin­də apa­rır­lar.

Ölkənin pul dövriyyəsi pulun hərəkətini əks etdirir və onların aşağıdakılar arasında dövr etməsindən ibarətdir:


  • Milli Bankla kommersiya bankları arasında;

  • Kommersiya bankları arasında;

  • Müəssisələr və təşkilatlar arasında;

  • Kommersiya bankları ilə müəssisələr və təşkilatlar arasında;

  • Kommersiya bankları ilə əhali arasında;

  • Müəssisə və təşkilatların öz aralarında və əhali arasında;

  • Fiziki şəxslər arasında;

  • Banklarla müxtəlif təyinatlı maliyyə təsisatları arasında;

  • Müxtəlif təyinatlı maliyyə təsisatları arasında.

Pul bu kanallardan hər birində müqabil hərəkətdə olur.

Pul dövriyyəsinin quruluşunu müxtəlif əlamətlərə əsasən müəyyən etmək olur. Həmin əlamətlərdən ən geniş yayılanı pul dövriyyəsində onun funksiyasından asılı olaraq təsnifləşdirilməsidir. Bu əlamətə görə pul dövriyyəsi nağd və nağdsız pul dövriyyələrinə bölünür. Lakin bu təsnifat çox mühüm olsa da o, pul dövriyyəsinin ayrı – ayrı hissələrinin iqtisadi məzmunu əks etdirmir.

Nağd və nağdsız pul dövriyyəsi arasında sıx əlaqə mövcuddur. Çünki pullar daimi olaraq bir dövriyyə formasından digər dövriyyə formasına keçirlər, onlar vahid pulun hərəkət etdiyi ümumi pul dövriyyəsini təşkil edirlər. Nağd hesablaşma pul dövriyyəsinin bir formasıdır, görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin haqqının alıcı və ya sifarişçi tərəfindən nağd pulla ödənilməsidir. Pul hesablaşmalarında nağd pulun iştirakı dövlət qanunçuluğu ilə müəyyən olunur. Nağd hesablaşmalardan fərqli olaraq nağdsız hesablaşmalarda pul vəsaitlərini nəzarətdən və vergiyə cəlb olunmaqdan gizlətmək mümkün deyildir.

Nağdsız hesablaşma pul dövriyyəsinin digər bir formasıdır. Pul vəsaitlərinin saxlanması və hərəkəti nağd pulların iştirakı olmadan həyata keçirilir, yəni bu zaman biz pulu faktik olaraq görmürük və alqı – satqı əməliyyatımızda o, demək olar ki, fiziki olaraq iştirak etmir. Ancaq bu heç də o demək deyil ki, bank hesabında olan pul həqiqi pul deyil. Özünün xassələrinə görə nağdsız pul əlimizdə tutduğumuz nağd puldan heç nə ilə fərqlənmir. Fərq yalnız ondan ibarətdir ki, bu halda pulun alıcıdan satıcıya doğru hərəkəti bizim iştirakımız olmadan bank vasitəsi ilə həyata keçirilir. Yəni pul vəsaitləri banklardakı hesablara keçirilir, alıcının hesabından satıcının hesabına ödənilir. Nəzərə alsaq ki, satıcı şirkət sahibi nağdsız formada ödənilən həmin pulu o dəqiqə öz bankından nağdlaşdırıb götürə və əvvəlki qayda ilə rahat cibinə qoya bilər, bu pullar arasında prinsipial fərq yoxdur. Nağd pul adətən daha çox insanlarda, nağdsız pul isə təşkilat və şirkətlərdə, banklarda olur. Bütün nağdsız hesablaşmalar bank vasitəsilə aparılr.

Nağdsız hesablaşmanın təşkilinin əsas xüsusiyyəti və fərqi müxtəlif ölkələrdəki tarixi və iqtisadi inkişafla şərtlənir. Belə ki, Böyük Britaniyada başqa ölkələrdən də əvvəl veksel və çeklərlə nağdsız hesablaşma geniş yayılmışdır. 1775 – ci ildən burada çek və başqa ödəniş sanədləri vasitələri yolu ilə qarşılıqlı tələblərin nağdsız hesablaşmalar vasitəsi ilə həyata keçirilməsi üçün xüsusi banklararası klirinq ödənişləri meydana çıxdı. Ödəmə hesablaşmalarının üzvü olan kommersiya bankları istənilən bankın və ya onun hər hansı bir filialının çekini ödəniş zamanı qəbul edirdilər.

Bütün çeklər hesablaşma üçün ödənişə daxil idi, harada ki, onlar gün ərzində bir neçə dəfə növlərə görə ayrılır və hesablanırdı. Ancaq son saldo hesabları mərkəzi bankdakı hesab tərəfindən ödənilirdi.

İnkişaf etmiş ölkələrdə nağdsız hesablaşmalar pul dövriyyəsinin böyük bir hissəsini təşkil edir, təqribən 90 – 95 % - ni. Azərbaycanda isə bu rəqəm təxminən 20 % - ə bərabərdir.

İqtisadi məzmunundan asılı olaraq nağdsız pul dövriyyəsini iki qrupa bölmək olar: əmtəə əməliyyatları üzrə, əmtəə və xidmətlərə görə nağdsız hesablaşmalar; maliyyə öhdəlikləri üzrə, büdcəyə və qeyri – büdcə fondlarına ödəmələr, bank ssudalarının ödənməsi, kreditə görə faizlərin ödənməsi, sığorta şirkətləri ilə hesablaşmalar. Nağdsız hesablaşmaların əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyəsini sürətləndirir, dövriyyədə nağd pulun həcmini azaldır, nağd pulun çap edilməsindəki və çatdırılmasındakı gecikmələri məhdudlaşdırır.

Nağdsız hesablaşmalar hesablaşma sənədi əsasında həyata keçirilir. Bu sənəd pul vəsaitinin nağdsız qaydada bank vasitəsi ilə köçürülməsi barədə kağız üzrə yazılı şəkildə və ya elektron formasında rəsmiləşdirilən tapşırıqdır.

Nağdsız hesablaşmalar hansı formada həyata keçirilməsindən aslı olmayaraq bir çox şərtlər daxilində baş verir. Bu şərtlər əsasən aşağıdakılardan ibarətdir:



  • Pul vəsaitlərinin alıcıları aparılmış əməliyyat nəticəsində, sənədlər və müqavilələr əsasında onlara çatası pul vəsaitlərinin məbləğini müəyyən edir, qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada həmin vəsaitləri almaq üçün ödəyiciyə sənəd təqdim edir. Ödəyici həmin sənədlər əsasında ödəmələri həyata keçirməlidir;

  • Ödəyici öz növbəsində ya təqdim olunmuş sənədləri qəbul edərək, onların əsasında ödəmələri həyata keçirir, ya da ki, qanunla və müqavilə ilə nəzərdə tutulan hallara yol verdikdə təqdim olunmuş sənədlərin ödənməsindən ya tam, ya da ki, hissə - hissə imtina edir;

  • Nağdsız hesablaşmalar həyata keçirilərkən məcburi ödəmələr istisna olmaqla, ödəyicinin hesabından vəsaitlərin silinməsinə onun icazəsi olmadan yol verilmir;

  • Vəsaitlərin ödənilməsi ödəyicinin xüsusi vəsaitləri hesabına həyata keçirilir, ödəyici sərbəst vəsaitlərə malik olmadıqda ödəmələr kreditlər və ya digər mənbələrdən cəlb olunmuş vəsaitlər hesabına edilə bilər;

  • Alıcının hesablaşma hesabına vəsaitlər o vaxt qəbul edilir ki, onlar ödəyicinin hesabından artıq silinmiş olsun;

  • Nağdsız hesablaşmalar aparılarkən mütləq pul vəsaitlərinin və pul sənədlərinin ölkənin Mərkəzi Bankı tərəfindən qəbul olunmuş dövriyyəsi qaydalarına riayət olunmalıdır;

  • Nağdsız hesablaşmalar hər bir ölkədə müəyyən edilmiş qaydalarda və sənəd nümunələri əsasında həyata keçirilir.

Əgər nağd pulun tərkibi nisbətən bəsit olub metal və kağız puldan ibarətdirsə, nağdsız pul daha mürəkkəb struktura malikdir. Banklarda nağdsız formada olan pulun əsas hissəsini tələb olunana qədər depozit təşkil edir. Bu şirkət və təşkilatların hesabında olan pullardır. Təşkilatlar bank hesablarında olan pullarını istədiyi vaxt banka müraciət edib digər təşkilata, hər hansı bir malın alınmasına və ya xidmətin ödənməsinə sərf edir. Bankın bu puldan öz məqsədi üçün istifadə etmək hüququ yoxdur. Hər birimizin cibində olan pul yalnız özümüzə məxsus olan kimi, müəssisələrin hesabında olan pul da yalnız onların özlərinə məxsusdur. Bununla da o pullar dövriyyədə nağdsız pulların əsasını təşkil edir.

Bununla yanaşı nağdsız pulların digər hissəsi müddətli depozitlərdir. Bu halda söhbət insanlar və müəssisələr tərəfindən banklara qoyulmuş müddətli əmanətlərdən gedir. Əmanətlər qısamüddətli ( 1 ilə qədər ) və uzun müddətli ( 1 ildən çox ) olur. Insanlar və müəssisələr müvəqqəti sərbəst olan pullarını banka qoyurlar ki, onların üstünə faiz gəlsin və müəyyən gəlir əldə etsinlər. Bu müddət ərzində banklar depozitlərdən fərqli olaraq tamhüquqlu şəkildə o pulları tələb olunanadək dövriyyəyə buraxır, vaxt bitdikdə isə əmanətlərin sahibinə onların banka qoyduğu pulu faizi ilə birlikdə qaytarırlar.

Bütün nağdsız hesablaşmalar müvafiq sənədlər vasitəsi ilə aparılır. Həmin sənədlər dövlət standartları səviyyəsində olub əməliyyatın mahiyyətini açıqlamalıdır. Nağdsız hesablaşmaların formaları əsasən hesablaşmalarda tətbiq olunan sənədin adı ilə adlandırılır.

Nağdsız hesablaşmalar əsasən dörd formada aparılır:



  • Ödəniş tapşırığı;

  • Ödəniş tələbnaməsi;

  • Akkreditiv;

  • Çek.

Son illərə qədər nağdsız hesablaşmalarda ödəmə tələbnamələri ilə ödənişə üstünlük verilirdi.

Nağdsız hesablaşmalardan tətbiq olunan hər hansı formasını tərəflər müstəqil şəkildə seçir və müqavilədə əks etdirərək onun şərtlərini müəyyən edirlər.

Nağdsız hesablaşmaların aparılması zamanı banklar müştərilərin müqavilə münasibətlərinə müdaxilə etmir. Bankların təqsirindən yaranmış hallar istisna olmaqla ödəyici ilə vəsait alan arasında yaranan bütün qarşılıqlı tələblər bankların iştirakı olmadan qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada həll edilir.

Ödəniş sənədləri yazıldığı gündən ( onun tərtib olunma günü nəzərə alınmır ) sonra üç gün ərzində banka təqdim edilə bilər.

Ödəniş sənədlərinin sayı hesablaşmada iştirak edənlərin sayına uyğun tərtib edilir. Hesabdan vəsaitin silinməsi ödəniş sənədinin birinci nüsxəsi əsasında həyata keçirilir.

Hesablaşmalar aparılarkən ödəniş sənədini təqdim edən fiziki şəxs olduqda sənədi həmin şəxs imzalayır. Digər halda, yəni hesablaşmanı aparan hüquqi şəxs olduqda, ödəniş sənədini bankda hesab üzərində sərəncam vermək hüququ olan və imza nümunələri siyahısında nəzərdə tutulan vəzifəli şəxslər tərəfindən imzalanır və möhürlə təsdiq edilir.

Hesablaşmalar aparılarkən icra vaxtı keçmiş, ödəniş sənədində hər hansı bir düzəliş edilmiş, rekvizitlərində uyğunsuzluq olan, rəqəmlə və yazı ilə məbləğlər arasında uyğunsuzluq olan, möhür vurulmayan ödəniş sənədləri qüsurlu sayılır və icra edilmədən geri qaytarılır.


  • 2.Nağdsız pul hesablaşmalarının formaları: Ödəniş tapşırığı, Ödəniş tələbnaməsi, Akkreditiv, Çek.

Ödəniş tapşırığı. Ödəniş tapşırıqları ilə hesablaşma nağdsız hesablaşmanın formalarından biridir. Hesablaşmanın bu formasında bankda hesabı olan müəssisənin həmin hesabdan müəyyən məbləğ vəsaitin silinib, başqa müəssisənin hesabına daxil edilməsi haqqında özünə xidmət edən banka verdiyi tapşırıqdır. Ödəmə tapşırığı vasitəsi ilə həm şəhər daxili, həm də şəhərdən kənar hesablaşmalar aparılır.

Ödəniş tapşırıqlarının mahiyyəti, onun yerinə yetirilməsi şərtləri və digər məsələləri Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 973 – 976 – cı maddələrində əks olunmuşdur. Onun icra mexanizmi isə Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı İdarə Heyətinin 19 sentyabr 2002 – ci il tarixli qərarı ilə təsdiq edilmiş “ Azərbaycan Respublikasında nağdsız hesablaşmalar və pul köçürmələri haqqında təlimat ”ı ilə müəyyən edilmişdir.

Ödəniş tapşırıqları ilə hesablaşmanı icra etmək üçün bank müştərinin tapşırığı ilə onun hesabında olan vəsait hesabına müəyyən pul vəsaitinin bu və ya başqa bankda ( benefisiar bankda ) ödəyicinin göstərdiyi şəxsin hesabına ödəmək öhdəliyini öz üzərinə götürür. Bu öhdəliyi bank, bank hesabı müqaviləsində ayrı müddət nəzərdə tutulmayan hallarda ödəniş tapşırığının banka daxil olduğu günün ertəsi gündən gec olmayaraq icra edir.

Nağdsız hesablaşmaların həyata keçirilməsi üçün istifadə edilən ödəniş tapşırığında aşağıdakı rekvizitlər mütləq əks etdirilməlidirlər:



  • Ödəyicinin adı və digər rekvizitləri;

  • Vəsait alanın adı və digər rekvizitləri;

  • Emitent bankın adı və digər rekvizitləri ( “V” formatlı ödəniş tapşırığı istisna olmaqla ) ;

  • Benefisiar bankın adı və digər rekvizitləri;

  • Ödənişin təyinatı.

Ödəniş tapşırıqları ilə hesablaşmalar “A” və “V” formatlı olur.

A ” formatlı ödəniş tapşırıqları ilə hesablaşmalar:

A ” formatlı ödəniş tapşırığının “A1” hissəsində emitent (ödəyən) bankın adı, kodu, VÖEN – i, müxbir hesabı, SWIFT BIK kodu, “A2” hissəsində ödəyicinin adı, hesab nömrəsi və VÖEN – i, “V1” hissəsində benefisiar (alan) bankın adı, kodu, VÖEN – i, müxbir hesabın nömrəsi, SWIFT BIK kodu, vasitəçi bankın adı, “V2” hissəsində vəsait alanın adı, hesab nömrəsi, VÖEN – i, “S1” hissəsində ödəniş aparılan valyutanın növü, “S2” hissəsində ödəniş həyata keçirələn məbləğ rəqəmlə və yazı ilə əks etdirilir. Tapşırığın “D1” hissəsində ödənişin təyinatı və əsası, “D2” hissəsində isə ödənişlə əlaqədar əlavə informasiyalar göstərilir. Aşağı hissədə müştərinin 1 – ci və 2 – ci imzaları, sonra isə bankın icra haqqında qeydləri, 1 – ci və 2 – ci imzaları əks etdirilir. Bu imzalar müştərinin və bankın möhürləri ilə təsdiq edilir.

B ” formatlı ödəniş tapşırıqları ilə hesablaşmalar:

Formatın “ Ödəyici üçün ” adlı birinci hissəsinin sol sütununda ödəniş tapşırığının nömrəsi, vəsaiti alanın adı, ünvanı, VÖEN – i, ödəniş təyinatı, ödənişin məbləği rəqəmlə və yazı ilə əks etdirilir. Sağ sütununda isə vəsaiti alanın bank rekvizitləri : adı, kodu, VÖEN – i, müxbir hesabı, cari hesabı, ödəyicinin adı, ünvanı, kodu, VÖEN – i və icra haqqında bankın qeydi əks etdirilir.

Formatın “ Bank üçün ” adlı ikinci hissəsinin sol sütununda ödəniş tapşırığının nömrəsi, ödəyicinin bank hesabının nömrəsi, vəsaiti alanın adı, ünvanı, VÖEN – i, ödənişin təyinatı, ödəmə müddəti, ödənişin məbləği rəqəmlə və yazı ilə əks etdirilir. Sağ sütununda ödəniş tapşırığının tərtib edilmə tarixi, vəsaiti alanın bank rekvizitləri : adı, kodu, VÖEN – i, müxbir hesabı, cari hesabı, ödəyicinin adı, ünvanı, kodu, VÖEN – i, ödəyicinin imzası əks etdirilir. Elə bu yerdə imza möhürlə təsdiqlənir.

Son illərə qədər nağdsız hesablaşmalarda ödəmə tələbnamələri ilə ödənişə üstünlük verilirdi. Belə qayda mal satanın, iş görənin, və xidmət göstərənin diktatını təmin edirdi və sosialist təsərrüfatçılıq və nağdsız hesablaşma prinsiplərinə cavab verirdi.

Ödəniş tələbnamə tapşırıqları - ödəniş tələbnamə tapşırıqları müqavilə üzrə göndərilmiş mallar, görülmüş xidmətlərin dəyərini ödəyiciyə xidmət edən banka göndərilmiş hesablaşma və yük sənədləri əsasında ödəmək barədə mal göndərənin alıcı qarşısında tələbidir. Ödəniş tələbnamələri dörd nüsxədə tərtib olunur. Mal göndərən bu tapşırığı müqavilə, hesablaşma və yük göndərmə sənədləri alıcının bankına göndərir. Bu sənədlər banka çatdıqdan sonra pul, mal göndərən təşkilatın hesabına köçürülür. Ödəyicinin pul və mal sənədlərinin ödənilməsi barədə verdiyi razılıq aspekt adlanır. Milli Bankın məktubuna əsasən müəssisə və təşkilatların hesabına daxil olan vəsaitlərin Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilmiş hissəsi onların zəruri ehtiyatlarına sərf olunur.Vəsaitin mübahisəsiz silinməsi üçün lazım olan əsas sənədlər aşağıdakılardır:
1. Kredit müqaviləsində göstərildiyi halda, borc alan öhdəliklərini pozarsa ona verilmiş kreditlər və onlara görə % - lərin məbləğinin tutulması barədə bank sərəncamları;
2.Məhkəmə orqanlarının verdiyi icra vərəqələri;
3.Ətraf mühitin mühafizəsi və sanitariya - epidimologiya sahəsində müvəkkil edilmiş xüsusi dövlət orqanlarının qərarları;
4.Vergilər və digər məcburi tədiyyələr üzrə vergi qalıqlarının tutumlası barədə sərəncamlar;
5.İnzibati hüquqpozmalar üzrə maliyyə sanksiyaları tətbiq etmək sahəsində səlahiyyəti olan orqanların qərarları;
6.Həmkarlar İttifaqları Komitələrinin vəsiqələri;
7.Digər icbari ödənişlərin ödəyicinin razılığı olmadan, onun vəsaitindən silinməsi üçün əsas olan sənədlər.

Ödəniş tələbnaməsi ilə hesablaşma zamanı qabaqcadan ödəniş də aparıla bilər. Artıq qeyd etdiyimiz kimi ödəniş və ya ödənişə razılıq aksept adlanır. Akseptdən tam və ya qismən imtina edilə bilər. Əgər satıcı təşkilat alıcı qarşısında bağlanmış müqavilə şərtlərini tam pozarsa, belə halda alıcının ödənişdən tam imtina etmək, qismən müqavilə şərtləri pozularsa qismən imtina etmək hüququ vardır.

Ödəniş akseptli qaydada həyata keçirilərsə vəsait alan inkasso tapşırığının “Ödəniş şərti” hissəsində “ akseptlə ” qeydini yazır. Akseptin müddəti vəsait alanla ödəyici arasında olan müqavilə əsasında müəyyənləşdirilir. Qaydalara əsasən həmin müddət beş iş günündən az olmamalıdır.

Inkasso tapşırığı aksept üçün ödəyiciyə icraçı banka daxil olduğu günün ertəsi günündən gec olmayaraq təqdim edilməlidir. Ödəyici tələb olunan ödəmələri həyata keçirməyə razılıq verdiyi halda , yəni müsbət aksept halında öz bankına heç bir sənəd göndərmir və ödənişlərin həyata keçirilməsinə susması ilə razılıq verir.

Ödəyici inkasso tapşırığının aksept etməkdən imtinanın hər iki formasından ya tam, ya da qismən formasından istifadə edə bilər. İnkasso tapşırığının ödənilməsindən imtina “ Akseptdən imtina ərizəsi ” əsasında sənədləşdirilir.

Akkreditiv. Akkreditivlərlə hesablaşmalar - akkreditiv alıcı bankının satıcı bankına akkreditiv ərizəsində göstərilən məbləği ödəmək barədə tağşırığıdır. Akkreditiv - malların göndərilməsi və xidmətlərin göstərilməsini təsdiq edən sənədlər təqdim olunarkən göndərilmiş malların, xidmətlərin dəyərini benefisianara ödəmək barədə bankın öhdəliyidir. Benefisiar - müəyyən məbləğdə pulu almaq üçün hesablaşma sənədində göstərilmiş hüquqi və ya fiziki şəxsdir.

Azərbaycan Respublikasında sənədli akkreditivlərdən geniş istifadə olunur.


Sənədli akkreditiv - elə bir sazışdir ki, onun əsasında bank müştərinin xahişi ilə və ya onun sərəncamlarına əsasən hərəkət edib, ödənişi 3-cü şəxsin adına aparır. Akkreditiv yalnız bir mal göndərənlə açıla bilər. Bank qanunvericiliyində akkreditivin müddəti məhdud deyil. Bu müddət tərəflər arasındakı bağlanmış müqavilədə göstərilir. Akkreditiv alqı - satqı müqaviləsindən ayrılmış aktdır. Göndərilmiş akkreditivdə sonradan hər hansı bir dəyişikliyin olması barədə sərəncamlar tam və dəqiq olmalıdır. Akkreditiv açmaq üçün banka müraciət edən şəxs ərizə verməlidir. Bu ərizədə aşağıdakıların olması mütləqdir:
1.Mal göndərən təşkilatın adı ;
2.Akkreditivin məbləği ;
3.Akkreditivin müddəti ;
4.Ödənişin hüquqi əsası ;
5.Malın, xidmətin adı, sayı və qiyməti.

Ödənilmiş akkreditiv açıldıqda emitent bank onun məbləğini ödəyicinin və ya ona verilmiş kreditin hesabına öz öhdəliyinin bütün müddəti ərzində icraçı bankın sərəncamına köçürür.

Ödənilməmiş akkreditiv açıldıqda emitent bank onun məbləğini icraçı banka akkreditiv icra olunandan sonra ödəyir.

Akkreditivin iki forması vardır :



  • Geriçağırma akkreditivi ;

  • Geri çağrılmayan akkreditiv.

Geriçağırma akkreditivi. Emitent bankın vəsait alana əvvəlcədən bildirmədən dəyişdirə və ya ləvğ edə bildiyi akkreditiv geriçağırma akkreditivi sayılır. Geri çağırılan akkreditivin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o emitent bankın vəsait alan qarşısında hər hansı bir öhdəliyini yaratmır.

Akkreditiv icra olunan anadək onun şərtlərinin dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi haqqında bildiriş olmayan icraçı bank geriçağırma akkreditivi üzrə ödənişi və ya digər əməliyyatları icra etməlidir. Bu halda emitent bank icraçı bankın çəkdiyi və ya çəkəcəyi xərcləri ödəməlidir.



Geri çağrılmayan akkreditiv. Vəsaiti alanın razılığı olmadan ləğv edilə bilməyən və ya dəyişdirilə bilməyən akkreditiv geri çağrılmayan akkreditiv adlanır. Geri çağrılmayan akkreditivin şərtlərinin ödənməsi emitent bankın qəti öhdəliyidir. Geri çağrılmayan akkreditiv heç bir halda emitent bankın razılığı olmadan dəyişdirilə və ya ləğv edilə bilməz.

Nağdsız hesablaşmaların həyata keçirilməsi formalarından biri də çeklərlə hesablaçmalardır. Çek müəyyən edilmiş formada istifadə edilən qiymətli kağızların geniş yayılmış formasıdır. Bu bankın müştərisinin onun cari hesabından müəyyən məbləğin onu təqdim edən şəxsə və ya çekdə göstərilən digər bir şəxsə ödənilməsinin qəti əmridir.

Çek açağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir :


  1. o bankdakı cari hesabdan pulun əldə edilməsi vasitəsi kimi çıxış edir ;

  2. o dövriyyə və ödəniş vasitəsidir ( əmtəələrin əldə edilməsində, borcların verilməsində və s.) ;

  3. o nağdsız hesablaşma vasitəsi kimi xidmət edir.

Hal – hazırda ölkələrin iqtisadi inkişafında çeklər əhəmiyyətli rol oynayır, xüsusi ilə ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya və Fransada.

2000 – ci ildə ABŞ – da 70 mlrd çek yazılmışdı ki, onların da yarıdan çoxu şəxsi idi, onların əsas hissəsi isə müxtəlif mağazalarda əmtəələrə görə ödəniş və hesabların ödənməsi idi ( elektrik enerjisi, qaz, ev, sığorta və s. üçün ).

Avropada avroçeklər 1968 – ci ildən geniş yayılıb. Bu çeklərlə “Avroçek” razılaşmasının iştirakçıları olan istənilən ölkədə ödəniş etmək olur.

Hal – hazırda çeklərin iki formasından istifadə edilir :



  1. nağd pulların alınması üçün istifadə olunan pul çekləri ;

  2. nağdsız hesablaşmaların aparılması üçün istifadə olunan hesablaşma çekləri.

Nağd pulların alınması üçün çeklərdən istifadə olunan pul çeklərindən fiziki və hüquqi şəxslər öz hesablarında olan vəsaitlərin əmək haqqı, maddi yardım, müxtəlif mükafatlar, ezamiyyə xərcləri, təqaüd və müavinətlər, təsərrüfat ehtiyyaclarına xərclər, aliment, sığortaya görə ödəmələr, əmanətlər, kənd təsərrüfatı məhsullarının alqısı üçün xərclər və s. şəklində istifadə olunur.

Pul çeki bankdan nağd pul alan təşkilat, müəssisə, idarə, firma və şirkətlər tərəfindən yazılaraq doldurulur və banka təqdim olunur. Çek ciddi uçot sənədi olduğundan, ona irəli sürülən tələblər də çox ciddidir.

Çekin üz tərəfində çekin kötüyü yazılan hissədə bu çeklə bankdan alınacaq pul məbləği yazılır və tarix göstərilir. Sonra aşağıda çekin verildiyi şəxsin familiyası və adı qeyd olunur. Bu, adətən pul alan müəssisənin xəzinədarı olur. Imzalar yerində, müəssisənin bankdan pul vəsaitlərini almaq səlahiyyətləri vermiş olduğu şəxslər, birinci imza yerində müəssisə rəhbəri, ikinci imza yerində baş mühasib imza edirlər. Çekin kötüyünün aşağı hissəsində çekin verildiyi tarix qeyd edilir və müəssisənin xəzinədarı tərəfindən imza edilir.

Çekin sağ hissəsində, yuxarıda, çekdən istifadə edən təşkilatın adı və hesab nömrəsi yazılır. Sonra bu çeklə alınacaq pul məbləği rəqəmlə göstərilir. Çekin verildiyi yer və tarix qeyd olunur. Qeyd olunan tarix, yəni həmin gün nəzərə alınmadan, çek bank tərəfindən üç gün müddətində qəbul edilir. Sonra çekdə “Ödəyin” – kimə yazılan sətirdə müəssisənin bankdan pul almaq səlahiyyəti olan nümayəndəsinin adı, familiyası və atasının adı yazılır. “ Məbləği yazı ilə göstərin ” qeydi olan yerdə alınacaq pulun məbləği yazı ilə əks etdirilir. Çekdə məbləğ mütləq sətrin lap əvvəlində yazı ilə başlanır, boş yerdə və yazı ilə göstərilmiş məbləğdən sonra qoşa xətt çəkilir. Imzalar yerində müəssisə rəhbəri və baş mühasib imza edirlər. İmzaları təsdiq etmək üçün möhür yerinə müəssisənin möhürü vurulur.

Sənəd, imzalar, möhür və ya möhürün yazıları şübhəli hesab olunduqda, bank çeki qəbul etməkdən imtina edir. Sənədlərdə məbləğ, müştərinin adı, hesab nömrələri, imzalar kimi rekvizitlərdə düzəlişlər edilmiş olarsa, həmin ödəniş sənədi etibarsız sayılır və bank tərəfindən icraya qəbul edilmir .

Bu rekvizitlər düzgün, yəni təlimata uyğun doldurulduqda nəzərətçi çekə imza edir və çeki ödənişin icrasına cavabdeh olan mühasibə verir. Mühasib öz növbəsində müəssisənin hesabından vəsaitin silinməsi və müştəriyə ödənişi üçün mühasibat əməliyyatını icra edir və bu əməliyyatın düzgünlüyü üçün məsuliyyət daşıyır. Sonra o, çeki imza edərək kassaya verir. Bankın xəzinədarı pul vəsaitlərini, yəni çekdə yazılmış məbləği ödəyir, ödənişin tarixini qeyd edərək imza edir.

Hesablaşma çekləri müəssisə və təşkilatlar arasında bəzi nağdsız hesablaşmaları dərhal, yerindəcə aparmaq üçün istifadə edilir. Hesablaşma çeki – çekvərən, yəni malalan görülmüş işləri və göstərilmiş xidmətləri qəbul edən tərəfindən çeksaxlayana, yəni malsatana sifariş olunmuş işləri yerinə yetirənə və xidmət göstərənə pul vəsaitlərinin ödənilməsini həyata keçirən sənəddir. Bu sənəd eyni zamanda çekverənin çeksaxlayana olan borcunun ödənilməsi haqqında banka verdiyi sərəncamdır.

Nağdsız hesablaşmaların bu formalarından başqa hal – hazırda plastik kartlarla hesablaşmalardan da istifadə edilir. Bank sistemlərində istifadə edilən elektron hesablaşmalar sisteminin fəaliyyət mexanizmi plastik kartların istifadəsinə əsaslanır. O özündə bankomatlar vasitəsi ilə həyata keçirilən əhalinin ticarət və ictimai iaşə təşkilatları ilə hesablaşmaların elektron sistemini və həmçinin müştərilərlə iş yerlərində aparılan bank hesablaşmaları sistemini birləşdirir.



Plastik kart - elektron hesablaşmaları həyata keçirmək üçün istifadə edilən texniki vasitədir. Bu ümumiləşdirici vasitə olaraq bir – birindən təyinatına, texniki imkanlarına istehsalçılarına görə fərqlənən bütün növ plastik kartları əhatə edir.

Nağdsız hesablaşmaların pastik kartlarla həyata keçirilməsi Qərb ölkələrində meydana gəlmiş və ele burada da daha geniş surətdə tətbiq edilmiş və edilir.

Ilk maqinit kartlar təqribən 30 il əvvəl , mikroprosessor kartlar isə bir qədər sonra yaranmışdır.

Ödəmələrin bu sisteminin tətbiqini beynəlxalq aləmdə daha da təkmil formada tətbiq etmək məqsədi ilə Qərbdə İSO ( İnternarional Standarts Organisation ) – Beynəlxalq Standartlar Təşkilatı yaradıldı. Plastik kartların dünyada tanınmış VİSA, MASTER CARD, AMERİCAN EXPRESS kimi emitentləri bu təşkilatın üzvləri oldular. Bu təşkilat tərəfindən plastik kartların ümumi xarici görünş standarti, hesabların nömrələnməsi qaydası, maqnit xətlər formatı aparılan əməliyatlar barəsində kart sahibinə göndərilən məlumatlar formatının standartları işlənib hazırlandı. Məhs həmin standartlar bütün dünyada tətbiq edilir.

Hal – hazırda dünyanın 200 – dən arıq öləsində pul dövriyyəsi sahəsində plastik kartlardan istifadə edilir. Qərbin sənayecə inkişaf etmiş ölkələrində plastik kartlar daha geniş tətbiq edilərək və çek kitabçalarını tədricən sıxışdırır.

Kartların ən böyük üstünlüyü həm də ondadır ki, pulumuzun oğurlanmasını qeyri – mümkün edir. Əgər kart ogurlanarsa, banka xəbər verib ödəməni dayandırırıq. Oğru isə kodu bilmədiyi üçün kartımızdan istifadə etmək imkanından məhrum olur.

Hesablaşmaların həyata keçirilməsi üçün istifadə olunan bütün plastik kartlar iki yerə ayrılırlar : şəxsi və korporativ.

Şəxsi kartları banklar ayrı – ayrı şəxslərə, özünün ödəmə qabiliyyətli müştərilərinə verirlər. Bundan başqa, banklar şəxsi kartları digər tanımadıqları şəxslərə də verə bilərlər. Bunun üçün bank tərəfindən həmin şəxslərin ödəmə qabiliyyətləri öyrənilməli, “ kredit tarixləri ” nəzərdən keçirilməlidir. Həmin şəxslər bankda cari hesab açmalı və bu hesaba sığorta depoziti keçirməlidirlər.

Korporativ kartlar banklar tərəfindən hüquqi şəxslərə onların təminatı əsasında verilir. Belə kartları vermək üçün bank mütləq həmin hüquqi şəxsin

ödəmə qabiliyyətini yoxlamalıdır.

Funksional əlamətlərinə görə şərti olaraq plastik kartlar yeddi növə və iki qrupa bölünürlər. Birinci qrupa maqnit kartları, ikinci qrupa isə elektron kartlar aid edilir. Ilk beş növ maqnit kartları, son iki növ isə elektron kartlarıdır.

Maqnit kartlar


  1. kredit kartlar

  2. ödəmə (debet ) kartları

  3. ekzekyutiv (icra) kartları

  4. çek təminat kartları

  5. alıcılıq qabiliyyəti qeyd olunmuş kartlar

Elektron kartlar

  1. mikroprosessor kartlar

  • yaddaş kartları

  • intellektual kartlar ( Smart cards )

  • superintellektual kartlar ( Supersmart cards )

  1. lazer kartlar

Plastik kartlar içərisində ən sadə, adi kartlar alıcılıq qabiliyyəti qeyd olunmuş kartlardır. Bir qayda olaraq onun qabaq üzündə istehsalçının adı, onun firma nişanı, onun sahibinin adı və identifikasiya kodu əks etdirilir. Arxa tərəfdə isə sahibin imzası əks etdirilir.

Plastik kartlarla hesablaşmaların həyata keçirilməsinin mağazalar, digər ticarət və xidmət təşkilatları üçün üstün və çatışmayan cəhətləri vardır:



Üstün cəhətləri :

- plastik kartlarla hesablaşmaların aparılması çoxslu sayda yüksək imkanlı müştəri cəlb olunmasını təmin edir, bu isə öz növbəsində mal dövriyyəsini, xidmətin həcmini artırır ;



  • plastik kartlarla hesablaşmalar həyata keçirildiyi halda nə mağazalar, nə də ki, xidmət təşkilatları valyuta mübadiləsi və nağd pul inkassasiyası qayğılarından azad olurlar ;

  • plastik kartlarla hesablaşmaları apararaq mağazalar və xidmət təşkilatları nağd pullarla əməliyyat zamanı ortaya çıxan risklərdən azad olurlar ;

  • plastik kartlarla əməliyyatlar mağazaların və xidmət təşkilatlarının

nüfuzunu, reytinqini yüksəldir.

Çatışmayan cəhətləri :

  • mağazalar və xidmət təşkilatları plastik kartlarla əməliyyatlar aparmaq, bu əməliyyatları həyata keçirmək, lazım olan avadanlığı almaq və ya icarəyə götürmək üçün müəyyən məsrəflərə yol verməli, eyni zamanda həmin avadanlığı işlək vəziyyətdə saxlamaq üçün cari xərclər çəkməlidir.

Plastik kartlarla əməliyyat aparılması banklar üçün bir çox səbəblərdən əhəmiyyət kəsb edir. Bu səbəblər aşağıdakılardır :

  • Plastik kartlarla əməliyyatlar banklara cəlb olunmuş vəsaitlərin həcmini artırmağa imkan yaradır;

  • Müştərilər banklardan kartları alarkən kart üçün haqq ödəyirlər. Eyni zamanda kartlar vasitəsilə aparılan bütün növ əməliyyatlar üçün bank komisyon haqqı alır ;

  • Ödəmə dövriyyəsindən nağd pulların və çeklərin sıxışdırılıb çıxarılması meyli istiqaməti üzrə bankın rəqabət potensialı güclənir ;

  • Plastik kartlardan istifadə innovasiya prosesinin iştirakçısı kimi bankın nüfuzunu artırır.

Hal – hazırda respublikamızın banklarında da bu sahədə müvafiq irəliləyişlər vardır. Məsələn, Beynəlxalq Bankı beynəlxalq ödəniş sisteminin Visa İnternational çipo kartlarının emissiyasına başlamış və həyata keçirir. Verilmiş sifarişin ümumi həcinə nisbətən 2006 – cı ilin birinci yarısında 12 min kart reallaşdırılmışdır. Müəyyən vaxt ərzində bankın dövriyyədə olan maqnit sahəli kartları çipo kartla əvəz edilmişdir.

Bankın qəbul etdiyi layihə əsasında bilavasitə metroda gediş haqqı və başqa xidmətlərin keçən ilin ikinci rübündən başlayaraq çipo kartlarından istifadə etməklə həyata keçirilməsinə başlamışdı. Bununla yanaşı Beynəlxalq Bankın başqa layihələri çərçivəsində artıq Bakıda bankın informasiya köşkləri fəaliyyətə başlayıb. Bankomatlardan fərqli olaraq bu köşklərin köməyi ilə əhalinin pensiyaları, kommunal xidmətlər üzrə ödənişləri, pul köçürmələri həyata keçirilir və müvafiq izahatlar verilir.

Bu dövr ərzində Kapital Bank tərəfindən 360 ədəd kredit kartı, 161 800 ədəd debet kartı, kommersiya banklarından Bank of Baku SKB – ı 5 716 ədəd kredit kartı, 6 157 ədəd debet kartı, Azərdəmiryolbank SB – ı 5 103 ədəd kredit kartı, 8 055 ədəd debet kart, Unibank KB – ı 1 492 ədəd kredit kartı, 8 869 ədəd debet kart, Bank Standart 215 ədəd kredit kart, 8 271 ədəd debet kart, Ata Bank SKB – ı 426 ədəd kredit kartı, 5 291 ədəd debet kart, Texnikabank KB – ı 610 ədəd kredit kart, 6 994 ədəd debet kart, Respublika SKB – ı 3 389 ədəd kredit kart, 1727 ədəd debet kart, Koçbank 255 ədəd kredit kart, 3 705 ədəd debet kartı, Rabitəbank 516 ədəd kredit kartı, 1 548 ədəd isə debet kart və s. reallaşdırmışdır. Bu isə nağdsız hesablaşmaların aparılmasında dinamik inkişafa qismən nail olmaq deməkdir.

Indi isə beynəlxalq təcrübədə istifadə olunan bəzi plastik kartları nəzərdən keçirək :



Bank kredit kartları – bu plastik kartların bir növüdür. Bu kartlar 18 yaşına çatmış vətəndaşlara verilir. Banklar vətəndaşlara kartları verməzdən əvvəl onlara bəzi sualları özündə əks etdirən xüsusi formalar verirlər. Bu suallara bir qayda olaraq müştərinin özü haqqında, maliyyə vəziyyəti və keçmiş kredit əməliyyatları haqqında məlumatlar daxil edilir. Bu suallara verilmiş cavablar əsasında bank müştəriyə veriləcək kartlar üçün limit müəyyənləşdirir.

Kartların bir üzü müştərinin adını, onun bank hesabının nömrəsini, ödəmə qabiliyyətini, bank şöbəsinin şifrini, bankın adını, ödəmələrin elektron sistemi simvolunu, ondan istifadənin müddətini, digər üzü isə onun sahibin imzasını əks etdirir.

Kredit kartları vasitəsilə mal alqısı, xidmətlər haqqının ödənişi, istənilən formada nağd pul alınması əməliyyatlarını aparmaq olar. Bundan başqa, bu kartlar həm ölkə daxilində, həm də xarici ölkələrdə bankomatlardan nağd pulların alınmasında da istifadə edilirlər. Kredit kartları vasitəsi ilə həyata keçirilən əməliyyatlardan biri də səfərlər və səyahətlər zamanı bədbəxt hadisələrdən pulsuz sığorta əməliyyatıdır. Gediş haqqını ödəyən kredit kart sahibi dərhal avtomatik olaraq sığorta olunur.

Kredit kartların sahibləri hər ay bir dəfə aparılan əməliyyatlar haqqında tam məlumat alırlar.

Kredit kartlarının müştərilərə verilməsi şərtləri ayrı – ayrı banklarda və ölkələrdə fərqli ola bilər. Elə kredit kartları vardır ki, onlardan tam bərabər hüquqlu iki şəxs - ər və arvad istifadə edə bilərlər. Həmçinin kredit kartları vasitəsi ilə müştərilərə kreditlərin verilməsi mexanizmi və şərtləri də fərqli ola bilər.

Ödəmə (debet) kartları. Bu kartların fəaliyyət mexanizmi kredit kartların fəaliyyətindən fərqlənir. Ödəmə kartları pərakəndə ticarət müəssisələrində istifadə olunan nağd pullar, çeklər və kredit kartların alternativi kimi istifadə olunurlar.

Debet kartları alınmış malların və ya göstərilmiş xidmətlərin haqqının müştərilərinin hesabından birbaşa silinməsi üçün istifadə edilir. Bu kartlar nağd pulların ən sadə və universal əvəzediciləridirlər. Müştərinin hesabında vəsait olmadıqda bu kartlar vasitəsi ilə ödəmə aparılmır.



Icra ( ekzekyutiv ) kartları. Kartların bu forması yüksək səviyyədə təminatlı müştərilərə, iri biznesmenlərə, sahibkarlara, kapital sahiblərinə verilir. Məsələn Böyük Britaniyada bu kartlardan illik gəliri 20 min funt – sterlinqdən yuxarı olan vətəndaşlar istifadə edirlər. Bu kartlar digər kartlarla müqaisədə daha çox imkan yaradırlar.

Icra kartlarına aid olaraq qızıl kartları ( Gold Cards ), platin kartları (Platinnium Cards ), mükafatlı kartları (Premium Cards) və digərlərini göstərmək olar.



Intellektual kartlar ( Smart Cards ). Bu növ kartların mikrosxemi “məntiqi məzmuna” malikdirlər. Məhz buna görə də bu kartları intellektual kartların ayrıca qrupuna aid edirlər. Smart kartların mikrosxemi mikrokampyuteri xatırladır və fərdi kampyuterlərin icra etdikləri hesablamaları, əməliyyatları aparmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Müasir intellektual kartlar ötən əsrin 80 – ci illərində buraxılan fərdi kampyuterlərin uyğun gücünə malikdirlər. Belə kartların dünyada tanınmış istehsalçıları aşağıdakılardır :

Gemplus ( Fransa ), Data Cards (ABŞ), Philips TRT ( Almaniya ), Toshiba (Yaponiya ) və başqaları. Onların istehsalı etdiyi uyğun mikrosxemləri əsasən aşağıdakı firmalar istehsal edirlər :

Amtel (ABŞ), Hitachi ( Yaponiya ), Motorolla (ABŞ), Oki ( Yaponiya ), Philips ( Almaniya ) və başqaları.

Superintellektual kartlar ( Supersmart cards ). Adi intellektual kartlardan fərqli olaraq superintellektual kartlar kiçik displeyə və məlumatların daxil edilməsi üçün köməkçi klaviaturaya malik olurlar. Bu kartlar özündə debet və kredit kartlarını birləşdirir. Eyni zamanda təqvim hesablama maşını funksiyasını yerinə yetirir. Həmçinin bu kartlar vasitəsi ilə valyutanın dönərliyi hesabını aparmaq, onlardan yaddaş kitabçası kimi istifadə etmək olar. Qiymət baxımından çox baha olduğuna görə bu kartlar hələ ki, çox yayılmamışdır.

Lazer kartlar. Bu çox funksiyalı plastik kartların formalarından biridir. Onun yaradılması və istifadə olunması tam yeni texnalogiyaya əsaslanır. Bu kartların daha çox yayıldığı ölkə ABŞ – dır. Bu kartlar özündə çox böyük həcmdə məlumatları əks etdirir. Onların vasitəsi ilə çoxsaylı və müxtəlif təyinatlı əməliyyatları icra etmək olur. Yuxarıda göstərilən kartlarla aparılan əməliyyatlardan əlavə olaraq lazer kartları ilə tibbi məqsədlə aparılan diaqnostiki əməliyyatları da yerinə yetirmək olur.

3.Azərbaycanın nağdsız pul dövriyyəsi.

Azərbaycan dövləti uzun sürən imperiya müstəmləkəçiliyindən azad oldu, ancaq müstəqilliyi dövründə iqtisadiyyat srukturlarının başqa sahələrində olduğu kimi bank sturkturlarında da “ imperiyadan ” miras qalmış texnalogiyalardan qismən azad oldu və qərbin mövcud və müasir texnalogiyaları axtarışında atdığı addımlar nəticəsində bəzi yenilikləri gətirə bildi.

Bu gün vəsaitin likvid bolluğu problemləri əhalinin əlində kifayət qədər vəsaitin aktuallığı ilə fərqlənir. Bunu göstərmək üçün iki rəqəmi misal çəkək : belə ki, 2001 – ci ilin sonunda pul kütləsinin ümumi həcminin 81,3% - i nağdı formada Azərbaycan bazarlarında olmuşdur, ancaq müqaisə üçün deyək ki, bu rəqəm ABŞ - da təxminən 20%, Fransa - da isə 12,8% olmuşdur.

Fərq onu göstərir ki, Azərbaycan əhalisi ABŞ və Fransa əhalisinə nisbətən həmin dövrdə bank xidmətindən nadir hallarda istifadə etmiş və bu səbəbdən də bir sıra problemlərin mövcud olması xüsusi xarekter daşımışdır. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir :



  • Sözü gedən ənənə hələ sovet epoxasından qalmış, onda banklar əhaliyə xidmət etmirdi. Ancaq tələb edilən hesablara görə gündəlik məxariclər nağdı vəsait formasında aparılırdı. Əmək haqqları da identik formada bölünür və bu ənənə qismən də olsa bu günə kimi qalmışdır.

  • Adamlar əmanətlərinin hökumət yaxud başqa sığorta təşkilatları tərəfindən sığorta olmamasına görə kommersiya banklarının müflisləşməsindən ehtiyyat edirdilər.

  • Əhalinin pul gəlirləri çox aşağı olmuşdur ( 2000 – ci ildə orta aylıq əmək haqqı 205112 manat, yaxud 47 avro olmuşdur ). Beləliklə, adamlarda banklarda hesab açmağa və komisyon haqları ödəməyə vəsait qalmırdı.

  • Adamların kommersiya banklarına vəsait yerləşdirməyə heç bir maraqları yox idi, belə ki, banklarda praktiki olaraq tələb olunan əmanətçilərin mükafatlandırılması təmin edilmirdi.

Biz bu gün kağız pullardan tam azad olmağa çalışaraq, daha intellektual bir

məsələnin həllinə istiqamətlənmiş texnalogiyalardan istifadə edərək, nağdsız hesablaşmaların inkişafını qismən də olsa qərbə yaxınlaşdırmaq istəyindəyik.

Bunun üçün biz ölkə daxilində yeganə ödəniş forması kimi manatın tətbiqinə nəzarət etməklə, xarici valyuta əməliyyatlarına son qoymaqla nağdsız hesablaşmaların inkişafını formalaşdıra bilərik.

Dünyanın bir çox iqtisadçıları Azərbaycan dövlətinin yeraltı və yerüstü sərvətlərinə iqtisadi maraq dairəsindən yanaşırlar. Iqtisadiyyatı olmayan dövlətin bank strukturunu təsəvvür etmək qeyri – mümkündür. Bank sisteminin tarixən ticarətin inkişafı ilə meydana gəlməsi danılmazdır, ancaq bu həqiqətin daha önəmli tərəfi odur ki, bank artıq intellektual sahələrin inkişafında institusional rol oynayır. Bu funksiyanın əsas prinsipləri iqtisadi bazar şəraitinə keçidin tələbi, iqtisadiyyatın kökündən dəyişmə xarakteridir.

Bu onu göstərir ki, artıq bank ölkə iqtisadiyyatının tənzimlənməsində təkcə xəzinə rolunu deyil, eyni zamanda nağdsız əməliyyatlar prosesinə keçidlə dövlətin büdcə çatışmazlığının aradan qaldırılmasında, baza xidmətinin təşkil edilməsində mühüm yer tutur.

Hesablaşma formaları özlüyündə ödəniş qabiliyyətinə aid olan qarşılıqlı elementlərin və müvafiq sənəd dövriyyəsinin məcmusudur. Sənəd dövriyyəsi – mövcud proseslərin sistemli şəkildə sənədləşdirilməsi, istifadəsi və hesablaşma mexanizmi yolu ilə təyinatlı istiqamətini ifadə edir.

Məlumdur ki, Azərbaycan respublikası ərazisində nağd pulları ( kağız və metal pulları ) və nağd olmayan pullar kredit idarələrində hesablarda olan vəsait növündə) fəaliyyət göstərir.

“Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı Haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu ”nun ( 1997 – ci il 30 sentyabr, 1998 – ci 29 dekabr, 2001 – ci il 12 oktyabr və 2001– ci il 23 noyabr tarixli Qanunlarla edilmiş əlavə və dəyişikliklərlə ) altıncı fəslinin 25 və 26 – cı bəndləri Azərbaycan Respublikasında nağdsız hesablaşmanın təşkilini müəyyənləşdirir. Bu aşağıdakı formadadır :



Maddə 25. Nağdsız hesablaşmaların aparılması
1. Milli Bank Azərbaycan Respublikasında hesablaşma, o cümlədən klirinq (qarşılıqlı hesablaşma) sistemlərinin təşkilini əlaqələndirən, tənzimləyən və lisenziyalaşdıran orqandır.
2. Milli Bank nağdsız hesablaşmaların aparılması formalarını, qaydalarını və şərtlərini müəyyənləşdirir.
Maddə 26
. Kredit təşkilatları arasında hesablaşmaların təşkili Milli Bank kredit təşkilatlarının Milli Bankda açdıqları müxbir hesabları vasitəsilə, yaxud Milli Bankın müəyyən etdiyi başqa üsullarla kredit təşkilatları arasında hesablaşmaları təşkil edir.

Göründüyü kimi Milli Bank nağdsız hesablaşmaların təşkili və tənzimlənməsi ilə əlaqədar olan bütün məsələləri müəyyən edir. O, nağdsız hesablaşmaların həyata keçirilməsinin qaydalarını, formalarını, müddətini və standartlarını müəyyən edir. Kredit idarələrinin hesablaşma sisteminin lisenziyalaşdırılması, onun vəzifəsinə daxildir. Qanunla nağdsız hesablaşmaların ümumi müddəti şəhər, rayon daxilində iki əməliyyat günü, respublika ərazisində isə beş gün müəyyən edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 dekabr 2004 – cü il tarixli fərmanına əsasən “Azərbaycan Respublikasında Milli Ödəniş Sisteminin İnkişafı 2005 – 2007 –ci illər üçün ” Dövlət Proqramı qəbul edilmişdir. Bu proqramın əsas məqsədi hər bir təsərrüfat subyektinin, geniş əhali təbəqəsinin elektron ödəniş sistemlərinin imkanlarından daha fəal istifadəyə cəlb edilməsi, onlar üçün ərazi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün ölkəni əhatə etməklə vahid elektron ödəniş məkanının yaradılması, eyni zamanda hüquqi və fiziki şəxslərin maliyyə xidmətlərinə, bank sistemi və maliyyə bazarlarının isə təsərrüfat subyektlərinə və ev təsərrüfatlarına qarşılıqlı çıxış imkanlarının daha da artırılması, iqtisadi dövriyyədə olan pul kütləsinin nağdsız dövriyyə ilə əvəz olunması və pul kütləsinin bank sistemində yığılaraq ölkə iqtisadiyyatının inkişafına investisiya edilməsi üçün əlverişli zəmin yaratmaqdan ibarətdir.

Bu proqrama əsasən ən geniş əhali təbəqəsinin istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş və xırda və orta ödənişlər bazarına istiqamətləndirilmiş Milli Kart Prosessinq Mərkəzinin yaradılması mikroprosessorlu (çip) ödəniş kartlarının tətbiqini daha da genişləndirəcək, nağd pul dövriyyəsinin nağdsız hesablaşmalar sisteminə çevrilməsinə, əmək haqqı, pensiya və müavinətlərin verilməsi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə, rabitə, nəqliyyat xidmətləri və kommunal xidməti haqlarının yığılması proseslərinin optimallaşdırılmasına əlverişli şərait yaradacaqdır. Habelə, əhalinin elektron biznes xidmətlərindən daha səmərəli istifadə etməsinə, o cümlədən elektron ticarət və bazarlara çıxışı üçün imkan yaradılacaqdır.

Dövlət Proqramının qarşıya qoyduğu məqsədin və bununla əlaqədar tədbirlərin həyata keçirilməsi və Azərbaycan Respublikasında vahid nağdsız hesablaşmalar sisteminin yaradılması maliyyələşdirmə mənbələrinin kompleks şəkildə formalaşdırılmasını tələb edir.
Əsas tədbirlərin maliyyələşdirilməsi mənbələri kimi beynəlxalq maliyyə qurumlarının kreditlərindən, Azərbaycan Respublikasının Milli Bankının resurslarından, habelə kommersiya banklarının və Dövlət Proqramının həyata keçirilməsində iştirak edən təşkilatların investisiyalarından istifadə edilməsi nəzərdə tutulur.

Hal – hazırda “ Azərbaycan Respublikasında nağdsız hesablaşmalar və pul köçürmələri haqqında təlimat ”nın ( 19 sentyabr 2002 – ci il ) üçüncü müddəasına əsasən Azərbaycanda nağdsız hesablaşmalar zamanı :



  • Ödəniş tapşırığı;

  • Ödəniş tələbnaməsi;

  • Akkreditiv;

  • Çeklərdən istifadə edilməsinə yol verilir.

Vəsaitin ödəyicisi ilə alıcısı arasında hesablaşma formaları müqavilə ilə (sazişlə, ayrı – ayrı razılaşmalarla ) müəyyən olunur.

Lakin respublikamızın bankları tərəfindən hesablaşmalarda ödəniş tapşırığından və akkreditivlərlə hesablaşma formasından daha geniş istifadə olunur.

Bu təlimata əsasən Azərbaycanda nağdsız hesablaşmaların formalarından biri olan akkreditivin açılması, dəyişdirilməsi, ləğv edilməsi, akkreditivdən imtina, “A” formatlı ödəniş tapşırığı, inkasso tapşırığı, inkasso sərəncamı aşağıdakı qaydada aparılır :
ÔÎÐÌÀ N 1

Àêêðåäèòèâèí à÷ûëìàñû ö÷öí

ßðèçÿ (ÿðèçÿíèí òàðèõè)

------------------------------------------------------------------

Àëûæû (àäû âÿ öíâàíû)

Ñàòûæû (àäû âÿ öíâàíû)

Ñàòûæûíûí áàíêû (àäû âÿ öíâàíû)

------------------------------------------------------------------


Ñèçäÿí õàùèø åäèðèê àøàüûäà ýþñòÿðèëìèø øÿðòëÿðëÿ ýåðè

÷àüûðûëìàéàí àêêðåäèòèâ à÷àñûíûç:


Áèçèì____________________N-ëè ùåñàá äåáåòÿ äàõèë åòìÿêëÿ__________

(ùåñàáëàøìà âÿ ññóäà (ìÿáëÿü

ùåñàáûíûí íþìðÿñè)

________________________________________ìÿáëÿüäÿ

ðÿãÿìëÿ âÿ éàçû èëÿ,âàëéóòàíûí àäû)

ïî÷ò èëÿ òåëåêñ èëÿ

------------------------------------------------------------------

Àêêðåäèòèâèí åòèáàðëûëûã ìöääÿòè: (òàðèõ)

------------------------------------------------------------------

Àêêðåäèòèâ åìèòåíò - áàíêäà þäÿíèëèð

ñÿíÿäëÿð òÿãäèì åäèëäèêäÿ: ùåñàá-ôàêòóðà, ãàèìÿ, åòèáàðíàìÿ

____________________________òàðèõèíäÿí______________ýöí ìöääÿòèíäÿ

(ñÿíÿäèí àäû) (ýöíëÿðèí

ìèãäàðû)


Ùèññÿ-ùèññÿ þäÿìÿ

------------------------------------------------------------------

------------------------------------------------------------------

Ãèñìÿí éöêëÿìÿéÿ Èæàçÿ

èæàçÿ âåðèëìÿéèá

âåðèëèá


Éöêëÿìÿ____________________________ øÿùÿðäÿí

(þëêÿäÿí)____________

(àäû) (àäû)
øÿùÿðÿ (þëêÿéÿ)____________________gåæ îëìàéàðàã ùÿéàòà êå÷èðèëèð.
(éöêëÿìÿíèí ñîíóíæó òàðèõè)

Òÿäàðöêöí øÿðòëÿðè, àäû ___________________________________


------------------------------------------------------------------

Ìàëûí (õèäìÿòèí) òÿñâèðè: (ãèéìÿòè, ñàéû)

------------------------------------------------------------------

(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)
Ì.É.

ÔÎÐÌÀ N 2

_____________________________________________________ö÷öí ÿðèçÿíèí
(àêêðåäèòèâèí à÷ûëìàñû, àêêðåäèòèâÿ äÿéèøèêëèêëÿðèí äàõèë

åäèëìÿñè, àêêðåäèòèâèí ëÿüâ åäèëìÿñè âÿ áàüëàíìàñû)

àëûíìàñûíäàí þòðö áåíåôèñèàðûí èìçà êàüûçû

------------------------------------------------------------------


Áåíåôèñèàð__________________________ ö÷öí
à÷ûëìûø_____________þòðö

áåíåôèñèàðûí àäû

"___"________________ 200__ èë òàðèõëè N-ëè ÿðèçÿ___________
áàíêûí àäû
åìèòåíò áàíêû òÿðÿôèíäÿí àëûíìûøäûð.

------------------------------ ----------------------------------

(áåíåôèñèàðûí àäû, âÿçèôÿñè) (áåíåôèñèàðûí ðÿùáÿðèíèí èìçàñû)

(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)
Ì.É.
ÔÎÐÌÀ N 3
Àêêðåäèòèâèí øÿðòëÿðèíèí äÿéèøäèðèëìÿñè öçðÿ_______________òàðèõëè
ÿðèçÿ (åìèòåíò-áàíêûí ðåôåðåíñè)

------------------------------------------------------------------


Áóíóíëà áèçèì òàïøûðûüûìûç öçðÿ (åìèòåíò-áàíêûí àäû) à÷ûëìûø

àêêðåäèòèâ ùàããûíäà àøàüûäàêû øÿðòëÿðè äÿéèøäèðìÿéè Ñèçäÿí õàùèø

åäèðèê:

-------------------------------------------------



(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

-------------------------------------------------

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)
Ì.É.

ÔÎÐÌÀ N 4


Àêêðåäèòèâèí ëÿüâ åäèëìÿñè ö÷öí______________________òàðèõëè ÿðèçÿ
(åìèòåíò-áàíêûí ðåôåðåíñè)

------------------------------------------------------------------


------------------------------------------------------------------
Áóíóíëà áèçèì òàïøûðûüûìûç öçðÿ à÷ûëìûø àêêðåäèòèâ ùàããûíäà Ñèçäÿí

áó àêêðåäèòèâèí ëÿüâ åäèëìÿñèíè áåíåôèñèàðäàí èñòÿìÿéèíèçè õàùèø

åäèðèê.

------------------------------------------------------------------



__________________________________________________________________

(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)


__________________________________________________________________
(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)
Ì.É.

ÔÎÐÌÀ N 5


Áåíåôèñèàðûí àêêðåäèòèâäÿí èìòèíà

åòìÿñè
Áåíåôèñèàð________________________________________________________

(áåíåôèñèàðûí àäû)
ö÷öí_______________________________________________________à÷ûëìûø

(åìèòåíò-áàíêûí àäû)


"___"_____________200__ èë òàðèõëè_______N-ëè àêêðåäèòèâäÿí èìòèíà
åòäèéèìèçè áèëäèðèðèê.

------------------------------ ----------------------------------

(áåíåôèñèàðûí àäû, âÿçèôÿñè) (áåíåôèñèàðûí ðÿùáÿðèíèí èìçàñû)
(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)


Ì.É.

ÔÎÐÌÀ N 6

..................òàðèõëè àêêðåäèòèâ öçðÿ

(åìèòåíò-áàíêûí ðåôåðåíñè) þäÿíèø ö÷öí

ßÐÈÇß

Áèçèì òàïøûðûüûìûçà ÿñàñÿí âÿ Ñèçèí "______"_____________òàðèõëè



(åìèòåíò-áàíêûí áèëäèðèøèíèí íþìðÿñè)_________N-ëè áèëäèðèøèíèçÿ

èñòèíàä åäÿðÿê áó àêêðåäèòèâ öçðÿ òÿãäèì åäèëìèø ôÿðãëÿðè îëàí

ñÿíÿäëÿðèí þäÿíèëìÿñèíÿ ðàçû îëäóüóìóçó áèëäèðèðèê âÿ Ñèçäÿí

õàùèø åäèðèê áó àêêðåäèòèâ öçðÿ_________________________________

___________________________________________ìÿáëÿüèí þäÿíèëìÿñèíè

(ðÿãÿìëÿ âÿ éàçû èëÿ, âàëéóòàíûí àäû)

ùÿéàòà êå÷èðÿñèíèç.

(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

Ì.É.

(Ìöÿññèñÿíèí, òÿøêèëàòûí)

èäàðÿíèí øòàìïû


ÂßÊÀËßÒÍÀÌß N___
_______________________________

Ù-ùåñ.ùåñàáû N âÿ áàíêûí àäû


Âÿêàëÿòíÿìÿ åòèáàðëûäûð

____________________-äÿê


Âåðèëäèéè òàðèõ__________200___èë.

Âåðèëèá___________________________________________________________

âÿçèôÿñè, àäû, àòàñûíûí àäû âÿ ôàìèëèéàñû
__________________________________________________________________

òÿøêèëàòûí, ìàëâåðÿíèí àäû


____________________________________________________öçðÿ àøàüûäàêû

íàðéàäûí, ôàêòóðàíûí, ùåñàáûí âÿ ñàèðÿíèí N-ñè


ÿìòÿÿ-ìàòåðèàë ãèéìÿòëÿðèíè àëìàãäàí þòðö.
(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

Ì.É.
--------------------------------------------------------------

Õöñóñè øÿðòëÿð:


ñÿíÿäëÿð (ñÿíÿäèí àäû) òàðèõèíäÿí ñîíðà(ýöíëÿðèí àäû) ÿðçèíäÿ,

ëàêèí àêêðåäèòèâ ãöââÿäÿ îëàí ìöääÿòäÿ òÿãäèì îëóíìàëûäûð.


ýþñòÿðèëÿí àêêðåäèòèâèí èæðà ãàéäàñû Ìèëëè Áàíêûí_________N-ëè

______________òÿ'ëèìàòû èëÿ íèçàìà ñàëûíûð.


äèýÿð áàíê õÿðæëÿðè åìèòåíò-áàíêäàí áàøãà

ñàòàí òÿðÿôèíäÿí àëàí òÿðÿôèíäÿí


þäÿíèëèð

--------------------------------------------------------------

--------------------------------------------------------------

Òÿãäèì åäèëÿí ñÿíÿäëÿðèí ñèéàùûñû

------------------------------------------------------

Äèýÿð øÿðòëÿð:

------------------------------------------------------
(ðÿùáÿðèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)

(áàø ìöùàñèáèí âÿçèôÿñè âÿ ôàìèëèéàñû, àäû, àòàñûíûí àäû)


M.Y




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə