Tasdiqlayman” Falsafa va O’djqna kafedrasi mudiri dots. E. Rasulev №18 – sonli bayonnoma




Yüklə 162.21 Kb.
səhifə1/3
tarix25.04.2016
ölçüsü162.21 Kb.
  1   2   3
Tasdiqlayman”

_________________________

Falsafa va O’DJQNA kafedrasi

mudiri dots.E. Rasulev

18 – sonli bayonnoma



10.05.12 y.

TARQATMA MATERIAL
1-2 mavzu: “Milliy g’oya: asosiy tushuncha va tamoyillar”fanining predmeti, maqsadi va vazifalari

Milliy g’oya - millatning o’tmishi, buguni va istiqbolini o’zida mujassamlashtirgan, uning tub manfaatlari va maqsadlarini ifodalab, taraqqiyotga xizmat qiladigan ijtimoiy g’oya shakli.

Milliy g’oya o’z mohiyatiga ko’ra, xalq, millat taqdiriga daxldor bo’lgan, qisqa yoki uzoq muddatda hal etilishi kerak bo’lgan vazifalar va mo’ljallarni ham aks ettiradi. U yoki bu g’oyaning milliy g’oya sifatida maydonga chiqishi millatning o’tmishi, mavjud holati bilan bevosita bog’liq. Ana shu ikki negizga tayangan holdagina u millatning qisqa yoki uzoq vaqtda erishishi lozim bo’lgan maqsad-muddaolari va mo’ljallarini to’g’ri ifodalay olishi mumkin.

Har qanday milliy g’oyada umuminsoniyat uchun ahamiyatli bo’lgan g’oyalar mavjud.

Milliy mafkura - millatning etnoijtimoiy birlik sifatida mavjud bo’lishi va rivojlanishini, erkin va ozod taraqqiyotini g’oyaviy asrash, ta’minlashga qaratilgan qarashlar tizimi.

«Milliy mafkura»ni faqat bitta millat yoki xalqning mafkurasi, deb tushunish to’g’ri emas. U muayyan jamiyat yoki davlatning umumiy mafkurasi ma’nosini ham anglatadi. Chunki «milliy» sifati «millat» so’zidan kelib chiqqan bo’lib, nafaqat muayyan etnik birlik, balki «davlat» ma’nosini ifodalash uchun ham xizmat qiladi. Masalan, «milliy daromad», «milliy qurolli kuchlar» birikmalarida u aynan, «davlat» so’zining ma’nodoshi sifatida ishlatiladi.



Istiqlol mafkurasi - har bir kishining jamiyat hayotidagi faoliyati, yurti, millati, o’zi va oilasi oldidagi burch va mas’uliyatini qay darajada his etayotgani va bajarayotganini belgilaydigan ma’naviy mezon hamdir.

Milliy istiqlol mafkurasining yurtimizda yashovchi har bir fuqaro uchun qadrliligi shundaki, uning mohiyatida umuminsoniy tamoyillar yotadi.

Milliy istiqlol mafkurasi manfaatlar tizimi bilan uyg’un bog’langan bo’lib, u quyidagi holatlar bilan ifodalanadi:

1. Mamlakat hududiy yaxlitligi va mustaqilligini saqlab, chegara-larimiz butunligi va daxlsizligini ta’min etishga xizmat qiladi. Boshqacha aytganda bu yurtimizning fazo va vaqtdagi umumiy birligini ta’minlovchi manfaat.

2. Yurtning tinchligi va osoyishtaligi, ya’ni davlatimizning harbiy, iqtisodiy (energetik), ekologik, informatsion va g’oyaviy tahdidlardan muhofazalanganligi.

3. Mamlakatda fuqarolararo va millatlararo totuvlik, ijtimoiy barqarorlik muhitini ta’minlash manfaati.

4. Har bir oila va butun xalqning farovonligini ta’minlash, ya’ni badavlatlilik manfaati.

5. Jamiyatda adolat ustuvorligi, demokratiya, o’z-o’zini boshqarish tamoyilini ta’minlanishi.

«Milliy istiqlol mafkurasi turli siyosiy partiya va ijtimoiy guruhlar mafkurasidan ustun turadigan sotsial fenomen - ijtimoiy hodisadir. Bu mafkurada biron-bir dunyoqarash mutlaqlashtirilmaydi yoki u mavjud siyosiy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida siyosiy qurolga aylantirilmaydi». Balki, u o’z mazmun-mohiyatiga ko’ra, O’zbekistonning ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotiga xizmat qiladi, barcha siyosiy partiyalar, millat va qavmlar, guruh va qatlamlarning yuqorida qayd etilgan umumiy manfaatlarini ifodalaydi.

2-mavzu: Jamiyat taraqiyotining g’oya, mafkuralar

bilan o’zaro bog’liqligi.
G’oya inson va jamiyat taraqqiyotida asosiy o’rin tutadi. Inson va jamiyat hayotida muhim o’zgarishlarni amalga oshirilishida muayyan g’oyalar ta’sir qiladi. Jamiyat taraqqiyotining ma’lum davrlarda tezlashuvi yoki sekinlashuvi, jamiyat hayotida ijobiy yoki salbiy holatlarning ro’y berishi, qanday g’oyalar hukmronlik qilishi va u qanday kuchlar tomonidan, qanday sharoitlarda, kimlarning manfaatlariga xizmat qilishiga ko’p jihatdan bog’liqdir. G’oya tushunchasining mohiyati nimadan iborat? Inson o’zining aql – zakovati, iymon – e’tiqodi va ijodiy mehnati bilan boshqa barcha tirik  jonzotlardan farq qiladi.Inson tafakkuri voqelikni idrok etish mobaynida turli fikrlar, qarashlar, g’oyalar va ta’limotlar yaratadi. Demak, birinchidan, g’oya inson tafakkurining mahsulidir.Ikkinchidan, g’oya oldin mavjud bo’lmagan o’zida yangilikni tashuvchi fikrdir.Uchinchidan, oldin g’oya paydo bo’ladi, undan keyin g’oya asosida mafkura, mafkura asosida esa tizim, siyosat paydo bo’ladi.

Ilmiy-falsafiy adabiyotlarda «g’oya», «mafkura», «ideya» va «ideologiya» tushunchalari ishlatilmoqda. Ideya va ideologiya   ko’proq G’arb davlatlarida hamda rus tilidagi manbalarda uchraydi. Ideya iborasi yunon tilidagi idea so’zidan olingan, ideologiya uchun  o’zak bo’lib hisoblanadi va tushuncha yohud fikr ma’nosini anglatadi. Ideologiya (idea- g’oya. Tushuncha, iogos – ta’limot) atamasi esa g’oyalar to’g’risidagi ta’limotni anglatadi va ikki xil  ma’noda ishlatiladi.

         - g’oyalarning mazmuni, shakllanishi, ahamiyati to’g’risidagi bilimlarni ifodalaydi va  ilmiy soha bo’lib hisoblanadi;

         - muayyan g’oyani amalga oshirish, maqsadga etish usullari, vositalari, omillari tizimini anglatadi.



G’oyaning ijtimoiy mohiyati. Har qanday g’oya ijtimoiy xarakterga ega.  Muayyan g’oyalar odatda alohida olingan shaxs ongida shakllanadi.

         G’oyaning eng muhim xususiyati – insonni va  jamiyatni maqsad sari etaklaydigan, ularni harakatga ketiradigan, safarbar etadigan kuch ekanidadir.

         Inson tafakkurining mahsuli sifatida g’oya milliy-madaniy merosni, umuminsoniy qadriyatlarni, ijtimoiy-ma’naviy hayotni, tevarak olamni o’rganish, bilish jarayonida vujudga keladi. Ijtimoiy ongning  barcha shakllari  ilm-fan, falsafa, din, san’at va badiiy adabiyot, axloq, siyosat va huquq - muayyan bir g’oyalarni yaratadi, ularga tayanadi va ularni rivojlantiradi. Mazmuni va namoyon bo’lish shakliga qarab, g’oyalarni bir qancha turlarga ajratish mumkin:

- Ilmiy g’oyalar; falsafiy g’oyalar; diniy g’oyalar; badiiy g’oyalar; ijtimoiy – siyosiy g’oyalar; milliy g’oyalar; umuminsoniy g’oyalar v.h.

         1. Ilmiy g’oyalar  - fan taraqqiyotining samarasi, ilmiy kashfiyotlarning  natijasi sifatida paydo bo’ladigan, turli fan sohalarining asosiy tamoyillari  ustuvor qoidalarini tashkil qiladigan ilmiy fikrlardir.

         Fan  taraqqiyoti uzluksiz va cheksizdir. Bu jarayonda amaliyotda tasdiqlanmagan, eskirgan qarashlar yangi ilmiy g’oyalar bilan o’rin almashaveradi.

         2. Falsafiy g’oyalar  har bir falsafiy ta’limotning asosini tashkil etadigan, olam va odam to’g’risidagi eng umumiy tushuncha va qarashlardir. [Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: «Yangi asr avlodi». 2001. 27-29 b.]

         Insoniyat tarixida turli xalqlarning aql- zakovat sohiblari, dono faylasuf va ilohiyotchilari turfa xil g’oyalar yaratganlar.

         3. Diniy g’oyalar deb, har bir diniy ta’limot va oqimning asosini diniy iymon-e’tiqodning negizini tashkil etuvchi aqidalarga aytiladi. Ibtidoiy dinlar har bir narsaning jonli ekani, jonning abadiyligi, but va sanamlarning, tabiiy jism va hodisalarning ilohiy quvvatga egaligi to’g’risidagi qarashlarga asoslangan edi. Ilohlarning ko’pligi haqidagi fikrga tayanadigan politeizm dinlari vaqti kelib monoteistik - yakkaxudolik g’oyasi asosidagi dinlarga o’z o’rnini bo’shatib bergan.

         Yakkaxudolik g’oyasi milliy dinlarda (masalan, iudaizmda), ayniqsa jahon dinlari - xristianlik va islomda o’z  ifodasini yaqqol topgan. Xususan, islom dinida Allohning yagonaligi g’oyasi asosida uning barcha aqidalari, ruknlari, talab va majburiyatlari shakllangan.

 4. Badiiy g’oyalar  - adabiyot va san’at asarining asosiy ma’no – mazmunini tashkil etadigan, undan ko’zlangan maqsadga xizmat qiladigan etakchi fikrlardir. Ular hayotdan olinadi, badiiy talqinlar asosida bayon etiladi, o’quvchida muayyan taassurot uyg’otadi. «Qahramon»larni sevish, ularga ergashish hollari ham shu asosda ro’y beradi.

         5. Ijtimoiy - siyosiy g’oyalar  har bir xalq va umuman bashariyatning orzu-umidlarini, maqsad-muddaolarini ifodalaydi, erkin hayot va adolatli tuzumni tarannum etadi.

Milliy g’oya - inson va jamiyat hayotiga ma’no-mazmun baxsh etadigan, uni ezgu maqsad sari etaklaydigan fikrlar, g’oyalar  majmuidir. Ozodlik va mustaqillik, adolat va haqiqat, tinchliksevarlik va insonparvarlik g’oyalari shular jumlasidandir. Asrlar mobaynida bunday buyuk, o’lmas g’oyalar xalqlarga kuch - quvvat va ilhom bag’ishlab, ularni o’z erki uchun kurashga safarbar etib kelgan.

        

        G’oyani moddiylashtiruvchi, amaliyotga aylantiruvchi kuch kim ekaniga qarab, sinfiy g’oya, milliy g’oya, umumxalq g’oyasi, umuminsoniy g’oyalar ham mavjud bo’lishi mumkin. Albatta, muayyan bir xalq ommasini ma’lum bir tarixiy sharoitda ezgu harakatga undaydigan g’oya mazmunan umuminsoniy bo’lishi ham yoki tor manfaatlarni ko’zlaydigan sinfiy g’oya jamiyat va inson manfaatlariga zid, tajovvuzkor bo’lishi ham mumkin.

Ezgu g’oya - inson tafakkurida vujudga keladigan, muayyan fikrlarning ijtimoiy xarakterga ega bo’lgan, ruhiyatga kuchli ta’sir o’tkazib, jamiyat va odamlarni xarakatga keltiradigan, ularni bunyodkor maqsad-muddao sari etaklaydigan ulug’vor fikrlardir.

 
Mafkura tushunchasi (arabcha «mafkura» nazarlar va e’tiqodlar tizimi,
majmui) degan ma’noni anglatadi. Mafkura tushunchasini ta’riflashda falsafiy adabiyotlar va lug’atlarda bir qancha fikrlar beriladi. Mafkura tushunchasiga turli davrlarda faylasuf olimlar tomonidan berilgan ta’riflar shakl va mazmun jihatidan har xil. Mafkuraga jamiyatdagi muayyan siyosiy, huquqiy, ahloqiy, diniy, badiiy, falsafiy, ilmiy qarashlar, fikrlar va g’oyalar majmuidir, - deb ta’rif beriladi. Ularning barchasida jamiyatdagi muayyan siyosiy, falsafiy, huquqiy, ahloqiy, diniy, badiiy, ilmiy qarashlar, fikrlar, g’oyalar majmui sifatida asoslab beriladi. Demak, mafkura - muayyan ijtimoiy guruh yo qatlamning, millat yoki davlatning, jamiyatning ehtiyojlarini, maqsad va intilishlarini, ijtimoiy-ma’naviy tamoyillarini ifoda etadigan g’oyalar, ularni amalga oshirish usul va vositalari tizimidir. Unda manfaatlari ifodalangan kuch va qatlamlarning o’tmishi, bugungi kuni va istiqboli o’z ifodasini topadi.

Har qanday nazariya yoki ta’limot bir tizimga solingan g’oyalar majmuidan iborat bo’ladi. Shu sababli  dunyoqarashning negizini va muayyan ishonch e’tiqodning asosini ham g’oyalar tashkil etadi.

Odamlar, ijtimoiy sinf va qatlamlarning millat va davlatlarning  manfaatlari va maqsadlari ham g’oyalarda ifoda etiladi. O’z oldiga qo’ygan maqsadi, qanday jamiyat qurmoqchi    ekani, bunga qanday yo’llar bilan erishmoqchi bo’layotgani haqidagi g’oyalar  tizimi har bir millat, xalq va  jamiyatning milliy mafkurasining asosini tashkil etadi [Qarang: Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Toshkent. «Yangi asr avlodi». 2001. 31-b.].

«G’oya» va «mafkura» tushunchalari bir-biriga yaqin bo’lsada, ularni  aynanlashtirmaslik kerak, nima sababdan?

         Birinchidan, mafkura g’oyaga nisabatan mazmunan kengroq tushunchadir.

         Ikkinchidan, har qanday mafkurada ijtimoiy voqelikni saqlab qolish yoki o’zgartirishga qaratilganlik, ya’ni  maqsadlar botiniy emas, balki zohiriy tarkibda mavjud bo’lishini va mafkuraning o’zagini tashkil etishini ta’kidlash, joiz.

Uchinchidan, har qanday ijtimoiy g’oya faqat ma’lum bir mafkuraviy qarashlar doirasidagina o’zining uyushtiruvchilik va yo’naltiruvchilik salohiyatini, jozibadrlik kuchini namoyon qila olishi mumkin.  

         O’zbekiston xalqining milliy istiqlol mafkurasi jamiyatni jipslashtirishga, buyuk kelajak yo’lida hamjihatlik bilan harakat qilishga, barpo etilayotgan erkin fuqarolik jamiyatida har bir yurtdoshimizning o’ziga xos o’rni bo’lishiga erishishga safabar etadi.

         Prezident Islom Karimov jamiyat mafkurasiga shunday ta’rif bergan: «Odamlarning ming yillar davomida shakllangan dunyoqarashi va mentalitetiga asoslangan, ayni vaqtda shu xalq, shu millatning kelajagini ko’zlagan va uning dunyodagi o’rnini aniq - ravshan belgilab berishga xizmat qiladigan, kechagi va ertangi kun o’rtasida o’ziga xos ko’prik bo’lishga qodir g’oyani men jamiyat mafkurasi deb bilaman» [Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni - xalq, millatni - millat qilishga  xizmat etsin. -T.: «O’zbekiston», 1998, 11- bet]  Binobarin, milliy mafkura har qanday xalqni- xalq, millatni- millat qiladigan, uning yo’li va maqsadlarini aniq- ravshan charog’on etadigan mayoqdir.

         Mafkuraning falsafiy ildizlari deganda uning falsafa ilmi xulosalariga asoslanishi nazarda tutiladi. Bunda har bir xalqning o’ziga xos falsafiy merosi, qarashlari, g’oyalari ularning maqsadlarida o’zining irodasini topadi. Sharq va G’arb, dunyo falsafasi bunga misoldir. Masalan, mazkur mafkuralar Rim imperiyasi parchalangandan keyin o’z davlatchiligiga ega bo’lgan xalqlarning o’ziga xos qadriyatlari va mentaliteti zaminida vujudga kelgan milliy falsafalar asosida shakllandi. Shu bois o’sha davrdagi italyan, ingliz, frantsuz, nemis falsafasi o’zi mansub bo’lgan  jamiyatni birlashtirishga xizmat qildi. Shu bilan birga, bu milliy maktablar zaminida vujudga kelgan falsafiy ta’limotlar, ma’rifiy qarashlar insoniyat madaniyati xazinasiga salmoqli hissa bo’lib qo’shildi. Jumladan, haqiqiy milliy xususiyatlarga ega bo’lgan Gegel falsafasi Avstriya – Vengriya imperiyasidan ajralib, mustaqil yo’lni tutgan Pruss monarxiyasining davlat mafkurasi darajasiga ko’tarilgan edi.

         Mafkuraning  dunyoviy ildizlari ma’rifiy dunyoga xos siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy munosabatlar, majmuidan iboratdir. Umume’tirof etilgan tamoyillar va qonun ustuvorligi, siyosiy plyuralizm, millatlararo totuvlik, dinlararo bag’rikenglik kabi g’oyalar dunyoviy jamiyatining asosini tashkil etadi.

Bu haqda Prezident I.A.Karimov ta’kidlaganidek, «dunyoviylik», ayrim aqidaparast kimsalarning da’volaridan farqli o’laroq, aslo dahriylik emas.  Biz bunday noto’g’ri va g’arazli talqinlarga mutlaqo  qarshimiz» [Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi - xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. -T., «O’zbekiston», 2000, 26 - bet.].  

Darhaqiqat, yaqin o’tmishimizda - dahriylik siyosati hukmronlik qilgan, diniy qarashlar va qoidalar xurofat deb atalgan. Diniy aqidaparastlar esa dunyoviy ilmlarni dahriylik, xudosizlik deb insonni e’tiqodidan ayirishga urindi.

         Mafkuraning diniy ildizlari - inson ongi va ruhiyati bilan uzviy bog’liq ekani va shu bois uning g’oyaviy ildizlari diniy ta’limotlariga borib taqalishi tushuniladi. Ya’ni, ko’pgina mafkuralarda Avesto, Veda va Upanishadlar, Injil va Qur’on kabi kitoblarda zikr etilgan ezgu g’oyalar muayyan darajada o’z ifodasini topganini ko’ramiz.

Sobiq Ittifoq davrida yagona kommunizm mafkurasi ana shunday holga tushgan edi. Uning asosiy g’oyalari sobiq sho’rolar hokimiyati rahbarligida zo’rlik bilan amalga oshirildi. Natijada bu mafkura yakka hukmron bo’lib qolgan edi. U XX asrning  80- yillarida tanazzulga yuz tutdi. 1991 yilda sobiq Ittifoq tarqalib ketishi bilan uzil-kesil inqirozga uchradi. Buning sabablari nimalardan iborat?

         Birinchidan, u o’zini insoniyat tafakkuri erishgan eng yuksak cho’qqi, mutlaq haqiqat ifodasi deb hisoblab, boshqa mafkuralarni tan olmas, ular bizning dushmanimiz, degan aqida asosida murosasizlarcha ish tutar edi;

         Ikkinchidan, bu mafkura zo’ravonlikka asoslangan bo’lib, «majbur qilamiz» qabilida ish tutar, uning g’oyalari hamma joyda, hamma vaqt hech istisno va to’xtovsiz targ’ib qilinar, xalqning erkin yashashi va fikr yuritishiga yo’l qo’yilmas edi. Kimki bu g’oyaga qarshi chiqsa, shafqatsiz jazolanar, butun davlat mexanizmi ana shu jazoni turli shakllarda amalga oshirishga qaratilgan edi.

         Uchinchidan, bu mafkura nomigagina ijtimoiy guruhlar mafkurasi edi. Aslida sobiq Ittifoq davrida ziyolilar, dehqonlar, xizmatchilar, qolaversa, «etakchi sinf» bo’lgan ishchilarning orasida ham mafkuradan norozi bo’lganlar bor edi. Lekin metin mafkuraviy devor ortidan ularning ovozi chiqmas edi;

         To’rtinchidan, bu mafkura hech kimga vijdon erkinligi, o’z fikrini ochiq bayon etish,jumladan, xorij fuqarolari bilan xolisona muloqatda bo’lishga ham yo’l qo’ymas edi. Bordi-yu kimdir shunga jur’at etsa, «xalq dushmani», «burjuaziya  malayi»ga aylanar edi;

         Beshinchidan, u milliylikdan butunlay xoli edi. Unda mavhum baynalmilallik zo’r berib kuylanardi. Kimki milliy qadriyatlar to’g’risida gap ochsa, darhol «millatchi»ga chiqarib qo’yilardi. Milliy  tafakkurga ega bo’lgan shaxs, mutaxassis, ziyoli, olim, boshqalar «qoloq», «shubhali kishi» hisolanardi;

         Oltinchidan, unda milliy tarix, xususan, O’zbekiston tarixi uning o’tmishi merosi mutloq tan olinmas edi. Nari borsa, ular ko’pincha umumiy tarzda qayd etilardi, xolos;

         Ettinchidan, xalqlarning diniga, diniy merosiga, diniy qadriyatlariga nisbatan mutlaqo noto’g’ri munosabat o’rnatilgan edi. Jumladan, xalqimizning ulug’ siymolari Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Bahouddin Naqshband, Mahmud Zamahshariy, Imom Moturidiy, So’fi Olloyor kabi allomalarning boy ilmiy merosini o’rganish, ulardan foydalanish taqiqlangan edi;

         Bularning barchasi bolshevistik - yagona kommunistik mafkuraning taraqqiyot talablariga mutlaqo zid ekanini yaqqol namoyon etdi. Shu bois u yangi zamonaviy talablarga dosh berolmay, o’z davlati bilan birga tarixga aylandi.

Yagona mafkura hukmronligini da’vo qilib, uzoq o’tmishga qaytishga chaqiruvchi islom fundamentalizmi go’yoki bundan mustasnodek tuyuladi. Biroq, aslida  bunda ham o’sha andoza saqlanib qoladi.  Ya’ni, islom  fundamentalizmi tarix g’ildiragini o’rta  asr  jaholati davriga qaytarish niqobi ostida, birxillashtirgan mustabid «kelajak»ning  o’ziga xos andozasini  taklif  etadiki, unda inson fuqarolik huquqlaridan to’liq mahrum qilinadi, haqiqatdan diniy aqidaparastlik terroriga duchor etiladi.



Yagona mafkura hukumronligining jamiyat hayotida zararli oqibatlari:

Shaxs erkinligi va fikrlar xilma-xilligiga murosasizlik, millatning o’zligini inkor  etish, milliy va diniy qadriyatlarni rad etish, milliylikni cheklash, mutloq haqiqatni da’vo qilish, zo’ravonlikka asoslanganligi, mutelik, qaramlik, boqimandalik, loqaydlik, milliy mahdudlik, siyosiy tashabbussizlik, o’zga g’oyalarga  yotqarash, jamiyatning ma’naviy inqirozi, tarixiy xotirasizlik, ona tiliga pisandsizlik bilan qarashda yaqqol namoyon bo’ladi.

Mustaqillik tufayli oldimizga qo’ygan oliyjanob maqsad-muddaolarimizga etish, eski mafkuraviy asoratlardan batamom xalos bo’lish, g’oyaviy bo’shliq paydo bo’lishiga yo’l qo’ymaslik, begona va yot g’oyalarning xurujidan himoyalanish, bunday tajovuzlarga qarshi tura oladigan har tomonlama barkamol insonlarni voyaga etkazish zaruriyati xalqimiz va jamiyatimiz manfaatlariga mos milliy istiqlol g’oyasini shakllantirishni va mustahkamlashni taqozo etadi.

Ma’lumki, biz o’z milliy tabiatimiz va ming yillik an’analarimizga, urf-odatlarimizga zid bo’lgan soxta kommunistik g’oyalardan voz kechdik. Lekin mafkura dunyosida bo’shliqqa yo’l qo’yib bo’lmasligi, shunday holat yuz bergan taqdirda bo’sh qolgan mafkura maydonidan bizga begona, orzu-intilishlarimizga mutloq yot g’oyalar o’rin egallashga urinishi shubhasiz. Tabiatda bo’shliq (vakuum)  bo’lmaganidek, jamiyatda ham bo’shliq bo’lmaydi. Ma’lum davrda oldingi fikr o’zgarishi bilan o’rnini yangi fikr egallaydi, g’oyaning o’rnini ham boshqa g’oya egallaydi, shu sababli jamiyatda ham inson ongi va qalbida ham bo’shliq bo’lmaydi.   

Hozirgi paytda ro’y berayotgan ayrim salbiy holatlar, nojo’ya hatti-harakatlar, yovuz ishlar, avvalo, mafkuraviy bo’shliqning yuzaga kelishi uchun yo’l qo’yilgan kamchilik va e’tiborsizlik tufayli sodir bo’lmoqda. G’oyaviy bo’shliqni yuzaga kelishi eng avvalo  chuqur ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-psixologik  muammo va jarayonlar bilan bog’liq. Odatda, yangi g’oyalar turli ta’sir kuchiga ega bo’ladi. Ayrim guruhlar ularni tez qabul qiladi, ba’zi toifalarning avvaligi  mafkuraviy  aqidalardan yuz o’girishi va yangi g’oyalarni qabul qilishi esa qiyin kechadi. G’oyaviy bo’shliq poydo bo’lishining yana bir manbayi -  jamiyatda bu sohadagi tarbiyaning etarli emasligi, mafkuraviy jarayonlarning  o’z holicha tashlab qo’yilganligi ham bo’lishi mumkin. Agar davlat yoki millat, ijtimoiy guruh yohud qatlam o’z manfaatlarini, maqsad-muddaolarini aniq-ravshan ifoda etadigan o’z g’oyalarini kishilar, ayniqsa, yosh avlod ongiga muntazam singdirmasa, g’oyaviy bo’shliq paydo bo’lishi mumkin. Bunday sharoitda ishonch-e’tiqod susayib, mafkuraviy tahdidlar kuchayadi. O’z mustahkam g’oyasi yo’q, e’tiqodi bo’sh odamlar esa, ta’sirga tez beriluvchan bo’ladi, o’z yo’lini yo’qotib qo’yadi, bunday hol jamiyatga juda katta zarar etkazadi.      

Sobiq mustabid tuzum o’rnida yangi mustaqil davlatlar shakllandi. Hukmron yagona mafkura barham topgach, uning hududida ma’lum muddat g’oyaviy-mafkuraviy bo’shliq (vakuum) holati vujudga keldi. Ma’lumki, umrini o’tab bo’lgan  g’oya, mafkura taraqqiyot nuqtai nazaridan inkor etilar ekan, jamiyatda yangi bir g’oya, ilg’or bir fikrning shakllanishiga ehtiyoj seziladi. Bu zaruriyat teran anglab etilmagan holda esa g’oyaviy vakuum - bo’shliq yuzaga keladi. Lekin,  mafkura sohasida bo’shliqqa yo’l qo’yib bo’lmaydi.

Xo’sh, aslida g’oyaviy bo’shliq nima? G’oyaviy bo’shliq eski mustabid tuzumdan yangi tuzumga o’tish jarayonida oldin hukmronlik qilib kelgan mafkura o’z mavqeini yo’qotgach, taraqqiyot talablariga mos ravishda uning o’rnini bosadigan ilg’or g’oyaviy tizimning hali to’liq shakllanmagan holatidir. Bunday sharoitda turli xil mafkuralar ushbu hududga o’z ta’sir doirasini o’tkazishga urinadi.

 

         Mamlakatda ilg’or g’oyalar, mafkuralar qancha ko’p bo’lsa, ya’ni mafkuraviy plyuralizm hukmron bo’lsa, taraqqiyotning samarali yo’lini tanlab olish uchun imkoniyat shunchalik keng bo’ladi. Fikrlar erkinligi va xilma-xilligi mafkuralarning mazmun jihatidan boyishiga, bir-birini to’ldirishiga xizmat qiladi.



         Bunyodkor g’oya - insonni ulug’laydigan, uning kuch-g’ayrati va salohiyatini oshirib xalqi, Vatani, butun insoniyat uchun foydali ishlar qilishga safabar etadigan, o’zida taraqqiyot, ma’rifat, do’stlik, tinchlik, adolat, halollik, poklik kabi ezgu maqsadlarni mujassam etadigan g’oyadir.

Insoniyat tarixi xilma-xil g’oya va mafkuralarning vujudga kelishi, amaliyoti, bir-biri bilan munosabatidan iborat uzluksiz  jarayondir. Bu jarayonda turli g’oyalar u yoki bu kuchlarga xizmat qilishi, o’ziga ishongan kishilarni qanday maqsadlar tomon etaklashiga qarab bir-biridan farqlanadi.

Jahon tajribasiga nazar tashlasak, butun dunyo taraqqiyotiga ulkan ta’sir ko’rsatgan nazariy ta’limot va mafkuralarni yaratish uchun insoniyat tarixining turli davrlarida ulkan aql-zakovat, iste’dod va teran tafakkur sohiblari mislsiz zahmat chekkanini ko’ramiz. Suqrot va Platon, Konfutsiy va Zardusht, Amir Temur, Alisher Navoiy, Maxatma Gandi kabi buyuk mutafakkirlarning faoliyati buning yaqqol tasdig’idir.

Vayronkor g’oyalar - jamiyat, xalq va davlatlarning tanazzuliga sabab bo’ladi, g’ayriinsoniy maqsadlarga xizmat qiladi.


  Insoniyat tarixida ezgulik va bunyodkorlik g’oyalari bilan yovuzlik va buzg’unchilik g’oyalar o’rtasida hamisha kurash bo’lganligi tarixdan ma’lum. Yovuzlik g’oyalari esa tarixda hamisha salbiy va yovuz kuchlar faoliyati va hukmronligini ifodalaydi. Salbiy yurishlarga turtki bo’lgan g’oyalar, irqchilik, «kommunizm», fashizm, terrorizm, mustamlakachilikni targ’ib qiluvchi g’oyalar bunga misol bo’ladi.

Insoniyatning, jumladan, O’zbekistoning bir necha yuz yillik tarixida ham  turli  bosqinchiliklar oqibatida zulm, zo’ravonlik, kulfat  urug’larini  sochish va qon to’kilishiga sabab bo’lgan buzg’unchi  g’oyalar va mafkuralarning halokatli  ta’siri bilan bog’liq voqealar ko’p bo’lgan.  Bu g’oyalar  o’zlarida mustabidlik intilishlarini goh yashirin, goh oshkora ifodalagan holda amalga oshgan.

Jumladan,  bolshevizm bilan bir qatorda, XX asrning boshida  mustabid g’oya va mafkuraning boshqa shakli – fashizm paydo bo’ldi.

Fashizm (ital Fasismo bog’lam, birlashma) - G’arb mamlakatlarida XX asr boshlaridagi og’ir iqtisodiy, siyosiy va  ma’naviy buxronlar davrida  vujudga kelgan o’ta tajavuzkor va vayronkor g’oyalar asosida shakllangan insoniyatga qarshi nazariya va amaliyot. U jamiyatda o’ta reaktsion va tajavuzkor doiralarning dunyoqarashi va manfaatini ifoda etgan holda, ochiqdan-ochiq terroristik diktaturaga, zo’ravonlik g’oyasiga tayanadi. Fashizmning - muhim xususiyati ochiqdan-ochiq shovinizm va irqchilik bo’lib, uning mohiyati jamiyatning barcha taraqqiyparvar qatlamlari, ilg’or fikrli a’zolariga qarshi kuch ishlatishning eng og’ir va zararli shakllarini qo’llash jarayonida yaqqol namoyon bo’ladi. Fashizm o’z kirdikorlarini yashirish va xaspo’shlash uchun siyosiy tilyog’lamalik, yolg’on va bo’htonlardan ustalik bilan foydalanadi.

Fashizmning tashqi siyosati bosqinchilikdan va xalqaro terrorchilikdan iborat bo’lib, bunday siyosiy rejimlar XX asrning 30-yillarida Italiyada, Germaniyada, Portugaliyada, Ispaniyada va Sharqiy Evropaning boshqa bir qancha mamlakatlarida o’rnatilgan edi. Fashistlar  Germaniyasi Gitler boshchiligida va militaristik Yaponiya bilan ittifoq tuzib 1939-1945 yillardagi Ikkinchi jahon urushini boshlagan. Bu urush insoniyatga mislsiz kulfat va falokatlar keltirdi, 50 milliondan ortiq odam halok bo’ldi, yuzlab shahar va qishloqlar vayron qilindi.

O’tgan asrning 70-yillariga kelib Portugaliya, Gretsiya, Ispaniyada ham fashistik tartiblar barbod bo’ldi. Ammo, bugungi kunda ham  ba’zi mamlakatlarda (Avstriya, Germaniya va b.) fashistik unsurlarning muayyan darajada faollashuvi kuzatilmoqda. Yangi fashizm g’oyasi bugungi kunda insoniyat uchun zararli ekanligini har bir inson anglamog’i lozim.



Bolshevizm mafkurasi bo’lgan kommunistik ta’limot xalqlarning milliy-etnik o’ziga  xosliklarini yo’qotish, «proletar baynalmilalligi» shiori bilan maydonga chiqqan bo’lsa, fashizm bir hukmron millatning «irqiy-etnik sofligi»ni mutlaqlashtirishni targ’ib-tashviq etdi. U irqchilikning homiysi hisoblanadi.

 «Rasizm» so’zi «rasa» (irq) atamasidan kelib chiqqan.  Bu  atama XVII asrdan boshlab Evropada «insoniyat  nasli»ni turli irqiy guruhlar, jumladan, «oq» va «sariq» irqqa ajratish uchun qo’llana boshladi.

Irqchilik - odamlar o’rtasidagi ijtimoiy tengsizlik, bosqinchilik, zo’ravonlik va urushlarni kishilarning turli irqlarga mansubligi bilan oqlashga xizmat qiluvchi g’ayrimilliy ta’limot

Irqchilik ta’limoti «oq tanli»larning afzalligi, ularning azaldan «oliy irq» etib  tanlangani, boshqa irqlarning esa «oq»larga qaraganda nomukammal yaratilganligi va hamisha taraqqiyotning quyi pog’onalarida turishini «asoslab» beradi. Uning asosiy  g’oyasi  o’zining «ilohiy» tabiatiga ko’ra «oq» irqlarni «quyi» irqlar ustidan hukmron qilishga da’vat etishga qaratilgan edi. Irqchilik  milliy mansubligi va terisining rangiga ko’ra turuvchi kishilarga tazyiq o’tkazish, ularni haqoratlash, urish va o’ldirish kabi harakat-hodisalarda yaqqol namoyon bo’ldi. U buyuk davlatchilik, ashaddiy shovinizm, «tanlangan» xalqlarning milliy afzalligi g’oyalari bilan chambarchas bog’lanib ketadi.

         Yana bir yovuz g’oya - terrorizm bugungi kunda ham insoniyatga katta  tahdid solmoqda.

TERRORIZM (lot. Terror – qo’rquv, dahshat) - ma’lum yovuz maqsad yo’lida, kuch ishlatib, odamlarni jismoniy yo’q qilishdan iborat bo’lgan g’oyaga asoslangan zo’ravonlik usuli. Qo’rqitish va dahshatga solish orqali o’z hukmini o’tkazishga urinish terrorchilikka xosdir. U iqtisodiy, siyosiy, diniy, g’oyaviy, irqiy, milliy, guruhiy, individual shakllarda namoyon bo’lishi mumkin. Jamiyatga doimiy qo’rquv, fitna, g’alamislik muhitini vujudga keltirish, zo’ravonlik yo’li  bilan jamiyat barqarorligini buzish, gunohsiz kishilar, jumladan, bolalarning halok bo’lishiga olib keladigan siyosiy maqsaddagi o’ldirish va portlatishlar bu mudhish g’oyaning asl mohiyatini tashkil etadi.  

Shovinistik kuchlar bugungi kunda, birinchidan, mamlakat aholisiga axborot orqali va mafkuraviy yo’l bilan tazyiq o’tkazish, ikkinchidan, mintaqa davlatlari ichida ziddiyatlarni yuzaga keltirish, uchinchidan, jahon afkor ommasida O’zbekiston haqida noto’g’ri  tasavvurlarni shakllantirishga harakat qilmoqda. Bu yo’lda ular xilma-xil usul va vositalardan foydalanmoqdalar.

Buyuk davlatchilik shovinizmi ham jaholatning bir ko’rinishi. Unga qarshi faqat ma’rifat bilan kurashish mumkin. Bunda ayniqsa, xalqaro hamjamiyat, jumladan, uning teng huquqli  a’zosi bo’lgan har bir davlat bilan o’zaro manfaatli aloqalar o’rnatish yaxshi omil bo’lib xizmat qiladi. Ana shundagina mintaqamiz hech qachon tsivilizatsiyalar to’qnashmaydigan, balki ular  bir-biriga ijobiy ta’sir etib, bir-birini boyitadigan makonga aylanadi.

Diniy ekstremizm - ma’lum siyosiy maqsadlar yo’lida va din niqobi ostida mutaassiblar yoki ularning irodasiga ko’ra  ish  ko’ruvchi guruhlar tomonidan olib boriladigan o’ta ashaddiy harakatlar va qarashlar majmuini anglatadi.

Diniy  ekstremizmni keltirib chiqaruvchi sabablar:

- Dindan foydalanib dinga aloqasi bo’lmagan siyosiy va boshqa tajovuzlar va maqsadlarni amalga oshirish uchun intilish;

- Dinni niqob qilib, turli siyosiy mojarolar, ziddiyatlarni  keltirib chiqarishga urinish;

- Inson, millatlarining  o’z taqdirini  o’zi belgilash huquqini  emas, balki dinning yashashga bo’lgan huquqini e’tirof etish;

- Dinni dunyoqarash, tafakkurning yagona vositasi deb hisoblash;

- O’z-o’zidan ravshanki, bu hodisalar O’zbekistoning mustaqilligini mustahkamlash, uning xavfsizligini ta’minlash zarurligi nuqtai nazaridan qaraganda  butunlay zararli g’oyalardir.



  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə