T Ü rkolog I y a ¹ 4 2011 afina əLİzadə azərbaycan diLİNDƏ Cİns biLDİRƏN




Yüklə 1.19 Mb.
səhifə1/6
tarix24.02.2016
ölçüsü1.19 Mb.
  1   2   3   4   5   6


T Ü R K O L O G İ Y A

¹ 4 2011

AFİNA ƏLİZADƏ

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ CİNS BİLDİRƏN

SÖZ VƏ SÖZ BİRLƏŞMƏLƏRİ HAQQINDA

X ü l a s ə. Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Lakin cinsləri bioloji cəhətdən bir-birindən fərqləndirmək üçün bir sıra leksik vahidlərdən istifadə olunur, məs.: qız, oğlan, dişi, erkək, kişi, qadın şairə, şair, müəllimə, müəllim və b. Məqalədə cins bildirən söz və söz birləşmələri haqqında türkoloji tədqiqatlarla bağlı daha ətraflı şəkildə bəhs olunur.
Açar sözlər: qrammatik cins kateqoriyası, bioloji cins, söz,

söz birləşmələri, türkoloji tədqiqatlar, leksik vahidlər
Türk dillərində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Buna görə də bir qayda olaraq qrammatika kitablarında isimlərdə cins kateqoriyasından bəhs olunmur. Lakin başqa dillərdə olduğu kimi, türk dillərində də canlıları bioloji cəhətdən bir-birindən fərqləndirmək üçün cins bildirən bir sıra leksik vasitələrdən istifadə edilir ki, belə sözlər dilin lüğət tərkibinə daxildir. Bəzi türkoloqlar cins bildirən isimlərdən öz tədqiqat əsərlərində bu və ya digər dərəcədə bəhs etmişlər.

A. N. Kononov türk dilində qadın cinsinin bəzən morfoloji yolla ifadəsindən bəhs edir: feodal rütbəli, xanbəy sözlərindən -ım, -im mənsubiyyət şəkilçisi ilə xanım, bəyim; ana ‘böyük qardaş’ sözünün -ca, -ce sözdüzəldici şəkilçisi ilə düzəlmiş adca // adaca ‘госпожа’ sözləri və s. Bu dil faktları tarixən Azərbaycan dilinə də xas olmuşdur [1].

N. K. Dmitriyev göstərir ki, Azərbaycan dilində ilkin cins anlayışı ümu­mi olmuşdur. Sonralar ilkin «ümumi cins» anlayışı diferensiallaşmış və canlılar aləminin təbii əlamətinə görə iki qrupa (kişi və qadın cinsi) ayrılmışdır [2. S. 351].

Demək lazımdır ki, semantikasında erkək və dişi olmaqla cins anla­yışını bildirən bir sıra isimlər qədim olub, xalqın həyat və məişəti ilə bağlı şəkildə yaranmış, dilin qədim leksik laylarını təşkil edir.

Yazılı abidələrin dilini tədqiq edərkən məlum olur ki, cins bildirən isimlər sadə, düzəltmə və mürəkkəb quruluşda olmuşdur. Nəzərə almaq lazımdır ki, əldə olan yazılı abidələrin böyük qismi klassik şeir üslubunda yazıldığına görə gündəlik məişətdə və canlı danışıq dilində geniş istifadə olunan sözlərin işlədilməsi imkan xaricində olub. Daha konkret desək, klassik şeir üslubunun tələbləri nəticəsində müəyyən məhdudluq mövcuddur ki, burada canlı danışıq dilinə məxsus sözlər sərbəst olaraq öz əksini tapa bilmir. Buna baxmayaraq, Azərbaycan dilində cins bildirən isimlər əvvəlki dövrün yazılarında bu və ya digər dərəcədə öz əksini tapa bilmişdir.

Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində cinslərin həm leksik, həm də sintaktik yolla ifadə edilməsində semantik cəhətdən bəzi fərqli xüsusiy­yətlər müşahidə edilir:

1. Dədə ‘ata’, ‘baba’, ‘ustad’, ‘elin hörmətli atası’; baba ‘ata’ mə­na­sında: Dədə Qorqud boy boyladı, söy söylədi [3. S. 139].

«Kitabi-Dədə Qorqud»da baba ‘ata’ mənasında, dədə isə ‘baba’ mənasında işlənmişdir. XVI əsrin tərcümə əsərində baba ‘atanın yaxud ananın atası’ ulu dədə birləşməsi ilə adlandırılmışdır: Səkkiz yaşar oldi dədəsi (babası) dəxi vəfat oldi [4. S. 54a]. Hazırda Gürcüstan ərazisində yaşayan azərbaycanlılar ataya baba deyirlər. Kişi cinsinə aid olan dədə isminin sonralar danışıq dilində ‘ata’ mənasında işləndiyini müşahidə etmək olur. Dədə sözü bir sıra tərkiblərlə dədə ‘babadan qalma’, ‘qədim’, ‘çox köhnə’; dədə malı ‘əvvəlki nəsildən qalan varidat’; dədə Kərəm ‘ağıllı söz söyləyən’, ‘məsləhət verən’, ‘yol göstərən’ və s. mənalarda iş­lənməklə ilkin məna az-çox qorunub saxlanılır. Qeyd etmək lazımdır ki, müasir Azərbaycan dilində arxaikləşmədə olan dədə sözü qədim leksik vahid olması ilə bəzi elmi mülahizələrin aydınlaşmasına imkan verir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarının məhz Azərbaycan xalqının, Azər­baycan dilinin malı olduğunu faktlarla isbat etməyə çalışan M. Erkin Dədə Qorqud adının üzərində dayanıb yazır [5]. O, Dədə Qorqud bir­ləşməsindən bəhs edirsə də, dədə sözünün dilimizin qədim abidəsi olan «Kitabi-Dədə Qorqud» əsərinin adında işlənməsi tarixi baxımdan diqqəti cəlb edir. Dədə sözü ‘ata’ mənasında Azərbaycan dilinin dialekt və şivə­lərində, o cümlədən Cənubi Azərbaycan dialektlərində fəal şəkildə iş­lənməkdədir.

2. Ata sözünün dilimizin ən qədim leksik qatlarını özündə qoruyub saxlayan ibrətamiz, məzmunlu qısa kəlam və ifadələrin ümumi adı olan atalar sözü birləşməsində ‘hörmətli’, ‘bilici’ mənası mühafizə edilir. Ata sözünün ‘evladın atası’, əsasən kişi cinsini bildirməsi, ‘nəslin ilk davam etdiricisi’ mənasında, həmçinin ata-baba yurdu, ata-babadan qalma ifadələrində ‘qədim’, ‘çox köhnə’, ‘ibtidai’ kimi ilkin mənalar özünü sax­layır. Maraqlıdır ki, N. Nadjip türk dillərinin XIV əsr lüğətlərində ‘baba’ mənasında uluğ ata birləşməsinin işləndiyini qeydə almışdır [6. S. 155]. Ata sözü quşların cinsini bildirmək üçün ata sərçə (həm də ana sərçə), qaraqalpaq dilində ата пышык ‘кот’, ана пышыг ‘кошка’ [7. S. 51] kimi tərkiblər cins bildirmək üçün işlədilir.
3. Oğlan sözü də kökü ‘oğul’ olub - ən qədim cəmlik şəkilçisi ilə düzəlmişdir.

S. Y. Malov qədim türkdilli abidələrdə oğlan sözünün həm ‘şəxsi oğul’, həm də ‘uşaqlar’ mənasında işləndiyini göstərir [8. S. 403].

«Oğuznamə»də oğlan sözü ‘uşaq’ mənasında işləndiyi müşahidə edilir: ağuz oğlan ‘südəmər uşaq’ mənasinda [9. S. 66]. Oğlan sözü bəzi ifadələrdə ‘mərdlik’, ‘sərtlik’ mənalarında işlənməkdədir, məs.: yaxşı və ya pis xəbər gətirən şəxsə müraciətlə deyilir: Oğlan gəldin yoxsa qız? Qışın oğlan çağı və s.
4. Dişi - A. Memetovun verdiyi məlumata görə, dişi sözü şumerlərin mifologiyası ilə bağlıdır [10. S. 75]. Yevanın adı Ti (di) olmuşdur. Şu­mercə ti sözünün iki mənası vardır: 1) ‘qabırğa’; 2) ‘həyat verən’. Mifo­logiya ilə bağlı olsa da, dişi sözü semantikasına görə ‘həyat verən’ mənada inandırıcıdır:
Dişiləri ilən uşaqları üçün ükəklər [11] düzətdirdi [4. S. 20b].
Dişi sözü ‘qadın’ mənasında şifahi danışıq dilində az da olsa, işlənməkdədir. Aslanın erkəyi dişisi olmaz ifadəsi qəhrəmanlıq göstərən qadınlar üçün deyilən qədim ifadələrdəndir.
5. Dayə ‘uşağa qulluq edən qadın’ mənasında: Oğlancığını dayələrə verdi, saxlatdı [3. S. 15] və s.
6. Qadın - xatın, xanım isimləri qadın sözünün fonetik variantıdır.
Azərbaycan dilinin yazılı abidələrində cinslərin həm leksik, həm də sintaktik yolla ifadə edilməsində semantik cəhətdən bəzi fərqli cəhətlər müşahidə edilir, məs.: qadın, xatın. Bu sözlərin sinonim olması ma­hiyyətcə tarixi xarakterə malikdir. Mənşəcə eyni kökdən (qat felindən) qat // qad // xat düzələn bu isimlər işlənmə yerinə görə incə mənalar kəsb edir. Kadın kat--ın şəkilçisindən düzəlmişdir. -In, -in şəkilçisini gəl-in sözündə də görmək olur. Hər iki sözün kökü feldir. Kat sözünün ‘qadın’ mənasında olduğunu V. V. Radlov göstərmişdir [12. S. 277].

Müasir Azərbaycan dilində xatınqadın hörmətli qadına, yaxud hörmətli şəxslərin qadınlarına deyilir. V. V. Radlovun yazdığına əsasən türk dillərinin qədim dövrlərində xanım, xatın hörmətə layiq olan qadın cinsini bildirmişdir [12. S. 277].

Türkdilli xalqların qədim tayfa va qəbilə təşkilatlarında kişi və qadınların xüsusi mövqeyi olmuşdur. Tədqiqatçılar xatın sözünün daha qədimliyinin izini aşağıdakı kimi dəqiqləşdirmişlər. A. Bernştam qədim monqol dilinin atlasında xatın sözünün dörd dəfə işləndiyini göstərir [13. S. 87–167]. Onlardan biri daha maraqlıdır.

Mifologiyadan məlumdur ki, Umay (Humay) qadın allahı hesab edilir. Xatın Humayın (qadın allahının) yerdəki, yer üzərindəki qadınlarda surətini bildirir. Deməli, xatın - qadın allahının şəxsiyyətinin yerdəki ifa­dəsidir.

Ehtimal ki, «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında məhz peyğəmbər övladı kimi kultlaşdırılmış qadına Burla xatun, Selcan xatun adlarını vermişlər.

Dini mənada peyğəmbərin övladlarını xatın ‘qadın allahı’ Humayın yerdəki əksi adlandırmışlar. XVI əsr tərcümə əsəri olan «Şühəda­namə»­nin dilində xatın sözü məhz peyğəmbərin qız övladlarının adı ilə yanaşı işləndiyi müşahidə olunur. Bakı dialektində Həlimə xatun, qayın xatun və s. birləşmələrlə hörmətli qadınlara ad qoyulur.


Kişi - əslində ‘adam’, ‘mərd’, həm də kişi cinsini bildirir [4. S. 224].
Təsadüfi deyildir ki, qədim türk yazılı abidələrinin dilində işlənmiş tişi kişi qadın cinsi mənasında qeydə alınmışdır [7. S. 563]. Bu bir­ləşmənin birinci komponenti tişi qadın cinsini, ikinci komponenti kişi isə ‘adam’ mənasında olub, birlikdə tişi kişi birləşməsi ‘qadın adam’ mənasını bildirir. Maraqlıdır ki, Mahmud Kaşğari kişi sözünün ‘qadın’, ‘zövcə’ mənasını göstərib yazır: «Mən buna yaqma dilində təsadüf etdim: ol kişi aldımu - o evləndimi» [14. S. 224]. Kişi sözünün ‘qadın’, ‘zövcə’ mənası qədim türk dillərinə məxsus digər abidələrdə də müşahidə edilir [7. S. 310].

Kişi və qadın cinslərini bildirən isimlərin bəzən sintaktik tərkiblərdə işlənməsinə təsadüf edilir ki, onlar bioloji cəhətdən yenə də kişi və qadın cinsini bildirir. Bunlar aşağıdakılardır:


1) Qız qardaş ‘bacı’ mənasında: Baxdı gördü ki, qız qardaşları qaralı-göylü otururlar [3. S. 85].

Qeyd olunmalıdır ki, qardaş // qarındaş qarın -da - tərkibindən ibarətdir.

Qadın cinsinə mənsub olan qız ismi qarın -da -sözü ilə birləşməklə qardaşa (kişi cinsinə) ‘qarın yoldaşı’ mənasını verir. Yəni qardaşın ‘qarın yoldaşı’ olan qız // qız kardaşı // qız yoldaşı sonralar həmin cinsi bildirmək üçün bacı sözü sabitləşmişdir.
2) Qız oğlan qədim türk dillərində qız ‘дочь’ mənasında işlənmişdir [12. S. 477]. «Kitabi-Dədə Qorqud»da da buna təsadüf edirik: Boyu uzun Burla xatun oğlancığın andı, qərarı qalmadı, qırx incəbelli qız oğlanla qara ayğırın dartdırdı bütün mindi [3. S. 148].

Misaldan aydın olur ki, qız oğlan ‘qızlar’ mənasındadır. Müasir Azərbaycan dilində oğlan sözünün ‘övlad’, ‘nəsl’ mənacaları oğul-uşaq birləşməsində az da olsa özünü göstərir. Deməli, qiz-oğlan birləşməsi ‘qız’, ‘qız uşağı’, ‘qız övladı’ mənasında olub, məhz qadın cinsini bildirir.



Qız oğlan türk dillərinin çox qədim dövrlərində işlənməsini göstərən digər faktlar da vardır. S. Y. Malov кыз оғлан birləşməsinin qadın tay­fası, yəni ‘qızlar’ mənasında işləndiyini qeyd edir [8].

XVI əsr türk xalqlarının abidəsi olan «Baburnamə»nin dilində ер оғлан, кыз оғлан (‘сыновья и дочери’) ifadəsinə təsadüf edilir. Müasir xakas dilində isə хыс оғлан ‘qız’ mənasında işlənir [15. S. 23].


3) Qadın ana - Azərbaycan dilinin qrammatik qanunlarının tələbinə uyğun düzəlmiş bu birləşmə qadın cinsini bildirir: - Bəy babamın, qadın anamın yüzin görmədən bu gərdəyə girərsən, - dedi [3. S. 100]; Qadın ana, bəy baba deyü bozlatdınmı? [3. S. 28].

Qadın sözü ‘hörmətli’ mənasında çıxış edərək konkret şəraitdə ananın hörmətə layiq olduğunu bildirir, anaya pərəstişkarlıq ifadə edilir. Qadın ana yəni ‘hörmətli ana’, ‘möhtərəm ana’ və s. Gətirilən misaldan da bunu aydın görmək olur. Müq. et: qadın ana (‘hörmətli ana’) bəy baba... [3].

V. V. Bartold qadın ana birləşməsini doğru olaraq ‘моей госу­да­рыни-матушки’ kimi tərcümə etmişdir, qadın müqəddəs, hörmətli hesab edilir [16. S. 70]. Odur ki, anaya hədsiz məhəbbətini və hörmətini, ona pərəstişkarlığını ifadə etmək üçün qadın ana tərkibilə müraciət edilmişdir.


4) Qız gəlin - toyu edilən qadın cinsi - ‘qız’ mənasında: Anam, bacım qız gəlin, əli ayağı düz gəlin.

V. V. Radlovun fikrincə, qədim qırğız dilində gəlin sözü daha çox qız ismi ilə işlədilərək (qız gəlin) adətən ailə və nəslin cinsə görə kiçik qadın üzvlərini bildirmişdir [12. S. 391]. Deməli, hazırda toyu olan qızı qız gəlin adlandırmaqla onu ailənin kiçik qadın üzvü hesab edilir. Əlbəttə, bu ifadə qədim dövrlərin dil məhsuludur.


5) Anam kişi, xatın kışı, gəlin kişi, qız kişi. İki antonim mənalı cins bildirən isimlər bir birləşmədə işlənir: anam kişi, qızım kişi: Gördülər ki, bu gəlin kişinin qılıncının balçığı qanlı, oğlu görünməz oldu [3. S. 194]; Gördülər bir xatun kişi gəlir [3. S. 115]; Ol xatun kişiyə bir əsir verdi [3. S. 116]; Ağız dildən qız kişi xabar mana [3. S. 103].

Göründüyü kimi, bu birləşmələr yalnız KDQ-da təsadüf edilir.

V. V. Radlov türk dillərində işlənən xatun kişi birləşməsini ‘киши­заде, человек хорошего происхождения’ kimi mənalandırmışdır [12. S. 1391].

Anam kişi, xatın kişi, qızım kişi, gəlin kişi birləşmələrində kişi sözü adam, həm də yaxşı nəsildən olan adam (əsilzadə), zadəgan, kübar nəsildən olduğunu bildirir. Qadın kişi, anam kişi, qızım kişi, gəlin kişi birləşmələrinin ifadə etdikləri semantikaya görə dilimizin ən qədim dövrlərinin məhsuludur. Azərbaycan qədim abidələrindən olan «Kitabi-Dədə Qorqud»un dilində işlənmiş qadın və kişi cinslərini bildirən birləşmələr, əlbəttə ki, ilkin deyil, sonrakı dövrlərdə yaranmış, insan təfəkkürünün inkişafı ilə bağlı olan dil hadisələridir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dilinin qədim dövrlərində qadın və kişi cinslərinə aid olan şəxsləri mənsub olduğu nəslə görə fərq­ləndirmək məqsədilə bir qayda olaraq atanın ad və qızı, oğlu sözlərindən istifadə edilirdi. Misal üçün: Qazan oğlu Uruz, Səlcuq oğlu Dəli Dondar, Baybecan bəy qızı Banıçiçək və s. [3], Ziyad oğlu, Bağır oğlu Məhəmməd [4. S. 546] və s. Bu hal indi az da olsa, izini saxlamışdır.

Müasir Azərbaycan dilində də qadın və kişi cinslərini ataya görə başqasından fərqləndirmək üçün (familiya əvəzində) qızıoğlu söz­lərindən istifadə edilərək Mədinə Yusif qızı, İslam Həsən oğlu kimi tərkibləri işlənməkdədir.

XIX əsrin sonlarından başlayaraq tərkiblərə babanın adı və rəsmi olaraq rus dilinə məxsus ov, ova hissəciklərinin əlavəsi ilə familiya termini adı ilə qadın və kişi cinsləri bir-birindən fərqləndirilir. Misal üçün: Mədinə Yusif qızı Bağırova, İslam Həsən oğlu Şirinov və s. Hazırda müxtəlif dillərdə, o cümlədən Azərbaycan dilində işlənən familiya sözü semantik cəhətdən maraqlı inkişaf yolu keçmişdir.


Beləliklə, familiya (familia) latın tayfalarında ailəliyin qanuniləşdiril­məsindən sonra meydana gələn ailə sistemindən qədim deyildir.

Göründüyü kimi, sonralar familia sözü semantik cəhətdən sülalə, xanədan, nəsl nəhayət daha konkret ‘ailə’ mənasında sabitləşmiş isimdir.



Azərbaycan dilində tarixən fərqləndirilən cins anlayışı müasir dövrdə az da olsa, özünü saxlayır. Misal üçün, danışıq dilində bu və ya digər sənət, peşə sahiblərini cinsə görə fərqləndirmək məqsədilə kişiqadın sözlərindən istifadə edilir: qadın həkim, kişi həkim, qadın müəllim, kişi müəllim, bəzən də ərəb dilinə məxsus: şair, şairə, müəllim, müəllimə, tələbə, talibə, rus dilinə məxsus: aktyor, aktrisa və s. işlənməkdədir.

Məqalənin elmi yeniliyi və tətbiqi əhəmiyyəti. Məqalədə Azərbaycan dilçiliyində az toxunulan bir problemə – cins bildirən söz və söz birləşmələrinə nəinki müasir dilimizdə, hətta tarixi baxımdan da bəhs olunur. Ehtimal ki, Azərbaycan dilində cins bildirən söz və söz birləşmələrinə həsr edilmiş bu məqalənin gələcək tədqiqatlarda tətbiqi əhəmiyyəti olacaqdır.


Q E Y D L Ə R
1 Кононов А. Н. Грамматика современного тюркского литератур­ного языка. М.; Л., 1956.

2 Дмитриев Н. К. О грамматическом роде в азербайджанском языке // Строй тюркских языков. М., 1962.

3 Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1988.

4 Şühədanamə: XVI əsr. Fotokopiya.

5 Ergin M. Dede Korkut kitabı. İstanbul, 1963.

6 Наджип Н. Историко-сравнительный словарь тюркских языков ХIV века. М., 1979. Кн. 1.

7 Баскаков Н. А. Словосочетания в каракалпакском языке // Ис­следования по сравнительной грамматике тюркских языков. М., 1961. Т. 3.

8 Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. М.; Л., 1951.

9 Древнетюркский словарь. Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1969.

10 Меметов А. О терминах родства в крымско-татарском языке // Сов. тюркология. 1980. № 6.

11 Ükək - qadınların və uşaqların oturması üçün dəvənin üstündə düzəldilmiş yer.

12 Рaдлов В. В. Опыт словаря тюркских наречий. СПб., 1899. Т. 2, ч. 2.

13 Бернштам А. Родовой строй // Социально-экономический строй орхоно-енисейских тюрков VI–VIII веков. M.; Л., 1946.

14 Kaşğari Mahmud. Divanü lüğat-it-türk. Bakı, 2006. C. 3.

15 Мусабаев Г. Г. К вопросу словообразования // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Ташкент, 1965.

16 Бартольд В. Книга моего деда Коркута. М., 1962.


АФИНА АЛИЗАДЕ
О СЛОВАХ И СЛОВОСОЧЕТАНИЯХ, УКАЗЫВАЮЩИХ

НА РОД, В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКЕ
Р е з ю м е
В азербайджанском языке нет грамматической категории рода. Однако для различения биологического пола используется ряд лексических единиц, напр.: qız ‘девушка’, oğlan ‘парень’, dişi ‘сам­ка’, erkək ‘самец’, kişi ‘мужчина’, qadın ‘женщина’, şairə ‘поэтесса’, şair ‘поэт’, müəllimə ‘учительница’, müəllim ‘учитель’ и др. В статье подробно анализируются тюркологические исследования, касаю­щиеся слов и словосочетаний, указывающих на род.
Ключевые слова: грамматическая категория рода, био­-

логический пол, слова, словосочетания,

тюркологические исследования, лексические

единицы


AFINA ALIZADE
ABOUT WORDS AND WORD COMBINATIONS

INDICATING GENDER IN THE AZERBAIJAN LANGUAGE
S u m m a r y
There is no grammatical category of gender in the Azerbaijan language. But for differentiation of biological sex a number of lexical units are used. For example: qız ‘a girl’, oğlan ‘a boy’, dişi ‘female’, erkək ‘male’, kişi ‘a man’, qadın ‘a woman’, şairə ‘a poetess’, şair ‘a poet, müəllimə ‘a teacher’, ‘a schoolmistress’, müəllim ‘a teacher’ and so on. In the article are deeply analysed turcological investigations con­cerning words and word combinations indicating gender.
Key words: grammatical category of gender, biological sex,

words, word combinations, turcological investigations,

lexical units


T Ü R K O L O G İ Y A

¹ 4 2011

ROZA EYVAZOVA

АЗЯРБАЙЪАН ДИЛИ ИРАНДАКЫ ТЦРК ЕТНОСЛАРЫНЫН

ДИЛИ КОНТЕКСТИНДЯ (ХЯЛЯЪЛЯР)

Х ц л а с я. Азяр­бай­ъан ди­ли­нин Иран­дакы тцрк ет­нос­ла­ры­нын дили кон­текс­тин­дя араш­­ды­­рыл­­ма­­сы за­маны бир сыра ох­шар вя фярг­ли хц­су­сий­йят­ляр мей­дана чых­мыш­дыр. Тяд­ги­­га­­та хя­ляъ­ля­рин дили ъялб олун­муш­дур.

Ачар сюзляр: Азярбайъан дили, хяляъ дили, етнос,

контекст, фонетика

Азяр­бай­ъан ди­лини Иран­дакы тцрк ет­нос­ла­ры­нын дили кон­текс­тин­дя араш­­дыр­­маг цчцн би­рин­ъи нюв­бядя бу ди­лин щан­сы мц­щит­дя, щан­сы шяраит­дя, щан­сы иъ­тимаи-си­йаси ща­ди­ся­ляр­ля яла­гя­дар ола­раг иш­лян­мя юзял­лик­ля­риня ня­зяр сал­маг ла­зым­дыр; щям­чи­нин щан­сы ареал­лар­дакы иш­лян­мя­син­дян асылы ола­раг ин­ки­шаф вя тя­няз­зцл ся­­бяб­ля­ри­нин аш­кар­лан­масы ва­ъиб­дир.

Иран­да, Ъя­нуби Азяр­бай­ъан­да Азяр­бай­ъан тцрк­ъя­си­нин фяа­лий­йяти, иш­лян­­мя даи­ряси иъ­тимаи-си­йаси вя­зий­йят­ля яла­гя­дар ола­раг чох зяиф­дир; беля бир шяраит­дя, мц­щит­дя мил­ли ядяби ди­лин фор­ма­лаш­масы чя­тин­лик­ляр­ля цз­ля­шир.

Мил­ли дил­ля­рин ин­ки­шафы даим дюв­лят гай­ьысы вя ня­за­ряти ал­тын­да ол­малы, мил­ли вя дил си­йа­ся­ти­нин тяр­киб щис­сяси кими даим мц­ва­фиг струк­тур­лар тя­ря­фин­дян юн плана чя­кил­мя­ли­дир [1. С. 56].

Я. Сяр­ра­фи­нин эял­дийи гянаят­ляр бу фик­ри бир даща та­мам­ла­йыр: 1 – Иран­да да­ны­шы­лан бир чох дил­ля­рин ичин­дя тцрк дили нис­би як­ся­рий­йятя ма­лик­дир; 2 – Иран тцрк­ляри бу­эцн Тцр­кийя тцрк­ля­рин­дян сон­ра йер цзцн­дя ян бю­йцк тцрк топ­лу­­му­­дур; 3 – Иран тцрк­ля­ри­нин чоху Ира­нын ши­мал-гяр­бин­дя, бир дя ши­мал-шяр­ги вя эц­не­йин­дя йа­ша­йыр­лар; 4 – Эц­ней вя Орта Иран тцрк­ля­ри­нин да­ныш­дыьы шивя Азяр­­бай­­ъан тцрк­ъя­си­нин бир ши­вя­си­дир. Хо­ра­сан тцрк­ля­ри­нин дили ися тцрк­мян тцрк­ъяси юз тцрк­ъя­ми­зин ара­сын­да олуб даща чох тцрк­ъяйя йа­хын бир дил­дир; 5 – Иран тцрк­ляри чох зян­эин бир фолк­лор хя­зи­ня­синя ма­лик­дир­ляр вя дцн­йа тцрк фолк­лор­­чу­­лары, дил­чи­ляри, ет­ног­раф­лары, сосио­лог­лары вя ар­хео­лог­лары ах­тар­дыг­лары бир чох ишя йа­ра­йан ма­териал­лары Иран тцрк­ля­ри­нин дил вя ел ядя­бий­йа­тын­да тапа би­ляр­ляр. Иран тцрк­ля­ри­нин халг ядя­бий­йаты бц­тцн тцрк­ля­рин ай­рыл­маз ядяби ми­ра­сы­дыр вя она щяр кяс са­щиб чых­ма­лы­дыр; 6 – бу­эцн фолк­ло­ру­му­зун топ­ла­ныб йа­йыл­ма­сын­да ясас ян­­эял­­ляр ана дил­дя тя­лим вя тяр­би­йя­нин ол­ма­масы, фолк­ло­рун бир елм голу кими Иран­да та­нын­ма­масы, фарс­лаш­ма ъя­ря­йаны вя бу кими амил­ляр­дян иба­рят­дир [2. С. 60–71].

Бу йа­зыда ясас мяг­ся­ди­миз Иран­дакы хя­ляъ­ля­рин та­рихи кюк­ля­риня вя он­ла­рын йа­йыл­ма ареал­ла­рына ютяри екс­курс ет­мяк, конк­рет ола­раг Азяр­бай­ъан дили иля Иран­дакы хя­ляъ­ля­рин дил хц­су­сий­йят­ля­ри­нин ох­шар вя фярг­ли хц­су­сий­йят­ля­рини аш­кар­­ла­маг­дыр.

М. Вя­ли­йев йа­зыр ки, ха­лаъ тай­фасы лап гя­дим­ляр­дян Хо­ра­сан­да вя Ираг­да йа­ша­йан гя­дим тцрк тай­фа­ла­рын­дан би­ри­дир [3. С. 39].

Т. Я. Ибра­щи­мов гейд едир ки, Фар­са кю­чян хя­ляъ­ляр ики щис­сяйя ай­рыл­ды­лар. Онла­рын бир щис­сяси оту­раг щя­йат тяр­зи ке­чи­ря­ряк, фарс яйа­ля­ти­нин Гон­гори ра­­йо­­нун­да са­кин ол­ду вя хя­ляъ ад­ла­рыны да сах­ла­ды­лар. Кю­чяри щя­йат ке­чи­рян икин­ъи щис­ся Гаш­гай ели тяр­ки­бин­дя ди­эяр кю­чяри тай­фа­лар­ла бир­эя йа­ша­йыр­лар [4. С. 68].



H. Məhəmmədzadə хя­ляъ­ляр щаг­гын­да фи­кир­ля­рини беля ачыг­ла­йыр: «Хя­ляъ­ля­рин чоху га­йы­дыб Гум вя Ярак ви­ла­йят­ляри ара­сын­дакы яра­зидя са­кин ол­ду­лар вя ораны Хя­ля­ъис­тан ад­лан­дыр­ды­лар. Щя­мин хя­ляъ­ля­рин бир гис­ми о вахт­лар­да Хя­ля­­ъис­­таны тярк едиб, ъя­нуба-фарс яйа­ля­тиня эет­дик­дя, га­лан хя­ляъ­ляр он­лары гаъ­гар ад­­лан­­дыр­ды­лар. Бу вах­та гя­дяр эюс­тя­рил­миш “гаъ­гар”, “гош­гар”, “гаш­гар”, “гяш­­дя”, “каш­ьу” сюз­ля­рин­дян “гаъ­гар” сюзц дцз­эцн вя та­рихи щя­ги­гятя уй­ьун­дур» [5. С. 13–14].

Гя­дим мян­бя­ляр­дя ха­лаъ ады­нын га­лаъ, ка­лаъ вариант­лары юзцнц эюс­тя­рир [6. С. 174]. Ха­лаъ ады иля баь­лы бир сыра мян­бя­ляря ис­ти­над едя­ряк, гейд ет­мяк ла­­зым­­дыр ки, «гя­дим тцрк гя­би­ля­ля­рин­дян ха­лаъ­лар би­лин­мя­йян бир та­рих­дя Тцр­­кцс­­тан­­дан кю­чцб Гяр­би Яфга­ныс­тан­да йер­ляш­миш­дир. Бу гя­би­ляйя мян­суб олан­лар яс­эяр вя дюв­лят адамы иди­ляр. Ичля­рин­дян бир чоху Гяз­ня вя Гур щюкм­дар­ла­ры­нын хид­мя­тин­дя ол­муш вя сон­ра­лар Щин­дис­тан­да бю­йцк мюв­ге­ляр ял­дя ет­миш­ди­ляр» [6. С. 174]. Щин­дис­тан­ла баь­лы аша­ьы­дакы мя­лу­мат да ма­раг­­лы­­дыр: «Ке­йу­мяр­син наи­би олан ха­лаъ­ла­рын ряи­си Фи­руз шащ ря­гиб­ля­риня цс­тцн эя­ля­ряк Ъя­ла­ляд­дин ля­гяби иля Деh­ли сул­тан­лы­ьы­нын ба­шына ке­чян бу хя­лаъ аи­ляси яс­ки бир тцрк гя­би­ляси олан вя бял­ли ол­ма­йан бир та­рих­дя Тцр­кцс­тан­дан щиъ­рят едиб Шяр­ги Яфга­ныс­тан­да вя Щин­дис­та­нын ши­мал щц­дуд­ла­рын­да йер­ляш­миш олан ха­лаъ тцрк­ля­риня мян­суб­дур­лар. Индики Эил­зай яф­ган­ла­ры­нын да он­ла­рын няс­лин­дян эял­миш ол­ма­лары эц­ман еди­лир. Мци­зяд­дин дюв­рцн­дя ха­лаъ­лар Щин­дис­та­нын гур­лу­лар тя­ря­фин­дян ис­ти­ла­сын­да ясас рол ой­на­ды­лар. Бен­гал иля Шяр­ги Щин­дис­тан бюл­эя­ля­риня ис­ламы эя­ти­рян Ихти­­йа­­ряд­­дин Мц­щям­мяд Ха­лаъы ол­муш­дур» [6. S. 174]. Ха­лаъ­ла­рын баш­га бир голу ися 839/1436 – 937/1531-ъи ил­ляр ара­сын­да Мав­лада щюкм сцр­мцш­дцр. Ибн Хор­дад­бещ де­йир ки, ха­лаъ­лар ЫХ яср­дя Ба­ла­са­гун вя Исви­ъаб ара­сын­да йа­ша­мыш­лар. Мак­варт Су­рийа вя Би­занс мян­бя­ля­риня ясас­ла­на­раг ха­лаъ­ла­рын ВЫ яср­дян мюв­ъуд ол­ду­ьуну ещ­ти­мал едир. Ма­раг­лы­дыр ки, яряб го­шун­лары Мяр­ва­нын баш­чы­лыьы иля Гаф­газа эя­ляр­кян ха­лаъ тцрк­ляри иля раст­ла­шыр­лар. 1748-ъи ил­дя «Ха­лаъ ъамаа­ты сяр­кяр­­дя­­ля­­ри» ады иля Тцр­ки­йядя чы­хан ки­таб­да да он­ла­рын баш­чы­лары щаг­гын­да бящс олу­нур. Халг ря­ва­йяти Ба­ги­йака хя­бяр ве­рир ки, ха­лаъ­лар ВЫЫ яср­дя ъя­нуб-шяр­ги Ирана кю­чцб­ляр. Онлар Ши­раз­дан эял­мя­ди­ляр. Ярябг­üл Хар­раб­лы эюс­тя­рир ки, он­лар ин­дики йе­­ря Иран кюр­фязи са­щил­ля­рин­дян эя­либ­ляр. Волф­qанг Ща­ге­нин 1978-ъи ил­дя Мцн­щен­­дя няшр олун­муш яся­ри­нин 372-ъи ся­щи­фя­син­дя эюс­тя­ри­лир ки, ХЫВ яср­дя Аму­дяр­йа ят­ра­фын­да Ха­лаъ мет­ро­по­ли­йасы мюв­ъуд ол­муш­дур. Чох ма­раг­лы­дыр ки, бу тай­фа­­ла­­рын йа­ша­дыьы ъоь­рафи ярази хей­ли эе­ниш­дир. Ми­сал цчцн, ХЫЫЫ–ХЫВ яср­ляр­дян ети­ба­рян Яфга­ныс­тан­да йа­ша­маьа баш­ла­йан бу тай­фа­лар тях­ми­нян щя­мин вахт­да Щин­дис­тан­да да мюв­ъуд ол­муш­лар. Буну сц­бут ет­мяк цчцн Щин­дис­тан­да 1451–1526-ъы ил­ляр­дя ща­ки­мий­йят­дя ол­муш Ло­ди­ля­рин ха­лаъ­ла­рын няс­лин­дян ол­ма­сыны сюй­­ля­мяк ки­фа­йят­дир. Бу факт Мя­щям­мяд Фи­риш­тя­нин 1832-ъи ил­дя Бом­бей­дя чап­дан чых­мыш «Эцл­шяни-Ибра­щим» яся­рин­дя дя вар. Щал-ща­зыр­да Ана­до­луда 16 йа­­ша­йыш мян­тя­гя­си­нин ады ха­лаъ­лар­ла баь­лы­дыр. Бун­дан баш­га ин­ди Иран­да Тещ­ран­дан 200 км ъя­нуб-гярб­дя ха­лаъ­лар йа­ша­йыр. Мян­бя­ляр­дя гейд еди­лир ки, сял­ъуг­лар дюв­рцн­дя ха­лаъ­ла­рын бир гис­ми Ирана, ора­дан да Азяр­бай­ъана эял­миш­ляр [6. С. 174–176].

Ха­лаъ­ла­рын ХЫХ яср­дя Ъа­вад гя­за­сын­да йа­ша­дыьы гейд еди­лир. Мца­сир дюв­рц­мцз­дя Азяр­бай­ъан­да 5 ра­йо­нун яра­зи­син­дя (Абше­рон, Гу­бад­лы, Шя­рур, Сал­йан, Уъар) Ха­лаъ кянд­ля­ри­нин ол­масы, тя­са­дцфи де­йил­дир [7].

Азяр­бай­ъа­нын Астара ра­йо­нун­дакы Ша­ща­ьаъ кян­дин­дя ха­лаъ­лар да йа­ша­йыр.

Гейд ет­мяк ла­зым­дыр ки, В. Ми­норс­ки­нин «The Turkish Dialect of the Khalaj» («Ха­лаъ тцрк лящ­ъяси»), Э. Дюр­фе­рин ал­ман­ъа «Дие Turk­sprachen Irans» («Ира­нын тцрк­ъя да­ны­шан халг­лары»), Ъа­вад Ще­йя­тин «Тор­ки хя­ляъ», Я. Сяр­ра­фи­нин «Иран тцрк­ля­ри­нин дили вя фолк­лору» ясяр­ля­рин­дя хя­ляъ­ля­рин дил хц­су­сий­йят­ля­риня то­ху­нул­­муш­­дуr. Нц­му­ня­ляря ня­зяр са­лаг (хя­ляъ – Азяр­бай­ъан): бо­гур – бо­ьаз; кюз, кез – эюз; аь­руг – аь­ры; алума – ал­ма; йил – ил; ща­дак – айаг; дум­руг –йум­руг; ба­луг, ба­лыг – шя­щяр; ил­эяр – га­баг; буз – со­йуг; та­вуш­ган – дов­шан; щик­мяк – чю­ряк; ляля, лала – гар­даш, киши; гоон­чи – чо­бан; ишик (ешик) – гапы.

Хя­ляъ ата­лар сюз­ля­рин­дян бир нечя нц­муня Азяр­бай­ъан тцрк­ъяси иля мц­­га­­йи­сядя: 1. Тцл­киэа щайд­лар: Ша­ще­дун кемя? Щай­да: Гуд­ру­ьум – Тцл­кцйя де­ди­ляр (айыт­ды­лар): Ша­щи­дин ким­дир? Деди: Гуй­ру­ьум; 2. Йаь йаь цс­те та­ма­йур, пет­ле го­руг гай­на­йыр – Йаь-йаь цс­тя да­мыр, йар­ма йа­ван гай­на­йыр; 3. Бу йил­ги куш кял­миш бел­дер­кине ъив-ъив ир­тир – Бу ил­ки гуш эял­миш бил­дир­киня чик-чик юй­ря­дир; 4. Йел­эин си­ри­йи­лен йе­тер­миш, щала дана щар­тыъа ке­зир – Илхыны сц­рцсц иля итир­миш, ала дана ар­дын­ъа эя­зир; 5. Орде-бур­де сю­зуй ор­та, йик ис­тиде ке­зуй ол­та – Орда-бур­да сю­зцн ол­сун, йцк цс­тцн­дя эю­зцн ол­сун.

Бе­ля­лик­ля, Иран хя­ляъ­ляри вя он­ла­рын дили щаг­гын­да ха­риъи мц­тя­хяс­сис­ляр­дян В. Ми­норс­ки вя Э. Дюр­фер, иран­лы­лар­дан М. Мц­гяд­дям дя­йяр­ли тяд­ги­гат­лар апар­мыш, бу лящ­ъя­нин хц­су­сий­йят­ля­рини мей­дана чы­хар­мыш­лар. Иран­да М. Мц­гяд­дям хя­ляъ, азяри дили иля мц­га­йи­ся­ля­рин­дя араш­дыр­ма­лар апар­мыш, 1318-ъи ил­дя Тещ­ран­да чап ет­дир­миш­дир. В. Ми­норс­ки 1945-ъи ил­дя чап олун­муш «Bultin of the Sosyety of Oriental and African Studies» мя­ъял­ля­син­дя «The Turkish Dialect of Khalaj» йа­зы­сыны чап ет­дир­миш­дир. Э. Дюр­фер 1968-ъи ил­дя хя­ляъ­ляр­ля яла­гя­­дар Иран­да ол­муш, сон­ракы ил­дя юз щям­кар ще­йяти иля Ирана эял­миш, ма­териал­лар яса­сын­да 1971-ъи ил­дя «Khalaj Materials» яся­рини чап ет­дир­миш­дир. Бу ки­таб ин­эи­лис ди­лин­дя йа­зыл­мыш, Аме­ри­када чап олун­муш­дур. Э. Дюр­фер бу ки­таб­да М. Мц­гяд­дя­мин фарс ди­лин­дя хя­ляъ­ляр щаг­гын­да чап ет­дир­дийи ма­териа­лы ол­дуьу кими вер­миш­ди, даща доь­русу чап ет­дир­миш­ди. Хя­ляъ дили иля баь­лы Э. Дюр­фе­рин ал­ман, ин­эи­лис, тцрк (Тцр­кийя) дил­ля­рин­дя Ся­мищ Тез­ъан вя баш­га­лары иля бир­лик­дя олан мя­га­ля­ляри ишыг цзц эюр­мцш­дц.

Хя­ляъ тцр­кц тцрк лящ­ъя­ля­рин­дян гя­дим тцрк лящ­ъяси са­йы­лыр. Онун аша­ьы­дакы хц­су­сий­йят­ляри вар­дыр:

1щ сюз яв­вя­лин­дя иш­ля­нир. Бу хц­су­сий­йят чох гя­димя аид­дир. Беля ки, ди­эяр тцрк лящ­ъя­ля­рин­дя (азяри, гу­муг, юз­бяк, йени уй­ьур вя га­­ра­­гал­­паг) на­дир щал­лар­да иш­ля­нир, мяс.: щаз аз, ща­ьаъ аьаъ, щц­зцм цзцм, щев ев, щу­ъаг оъаг, щя­тяк ятяк, щис­ти ис­ти вя с.;

2 – азяри вя ди­эяр оьуз тцрк лящ­ъя­ля­рин­дя иш­ля­нян йго­йун хя­ляъ тцр­­кцн­­дя гоон шяк­лин­дя­дир;

3 – д сяси гя­дим тцрк яла­мяти кими хя­ляъ ди­лин­дя гал­мыш­дыр, мяс.: ща­даг айаг, гуд­руг гуй­руг, бода бойа, рянэ, бод бой, гядд, од­ьан ойан­маг, уду уй­маг, йат­маг, щад­ру ай­ры, га­дун га­йын, дум­руг йум­руг. Бу хц­су­сий­йят мца­сир тцрк дил­ля­рин­дян олан Тува ди­лин­дя го­ру­нуб сах­лан­мыш­дыр;

4 – й як­сяр сюз­ля­рин яв­вя­лин­дя гал­мыш­дыр, мяс.: йил ил, йип­лик ип­лик, йити ити, тез, йы­раг ираг, узаг;

5 – сюз­ля­рин яв­вя­лин­дя д т явяз­лян­мяси мюв­ъуд­дур, мяс.: тил дил, тиш диш, тыр­наг дыр­наг, тиз диз, тяри дяри, тар дар, торт йа тюрт дюрд;

6 – сюз­ля­рин яв­вя­лин­дя гя­дим тцрк­дя ол­дуьу кими э к явяз­лян­мяси мюв­­ъуд­­дур, мяс.: кцн йа кин эцн, кечя эеъя, кюз эюз;

7 – чох сюз­ля­рин тяр­ки­бин­дя г вя э щярф­ляри гал­мыш­дыр, мяс.: сыч­ган си­чан, тон­гуз до­нуз, та­вуш­ган тав­шан, дов­шан, йунэ йун, газ­­ган га­зан, йек­эя – йекя, гу­руг гуру, гыс­га гыса;

8 – азяри тцрк­ъя­син­дя сю­зцн ахы­рын­да иш­ля­нян х щяр­фи г шяк­лин­дя юзцнц эюс­тя­рир, мяс.: тог тох, гу­лаг гу­лах, бар­маг бар­мах, тор­паг тор­пах, узаг – узах;

9 – сюз­ля­рин ор­та­сын­да ь чох вахт г шяк­лин­дя тя­ляф­фцз олу­нур, мяс.: бу­­гар­­саг ба­ьыр­саг, ог­лан оь­лан, бо­гуз бо­ьаз, таг даь;

10 – -да, -дя шя­кил­чиси -дан, -дян, шя­кил­чиси функ­си­йа­сыны да­шы­маг­ла, -дан, -дян шя­кил­чиси дя -да, -дя шя­кил­чиси функ­си­йа­сыны да­шы­йыр;

11 – эя­ля­ъяк за­ман шя­кил­чиси -ъаг, -ъяк явя­зиня -ьа вя -га фор­ма­лары иля иш­­ля­­нир, мяс.: би­ли­гам би­ля­ъя­эям, би­ли­гай би­ля­ъяк­сян [8. С. 13–15].

Хя­ляъ ди­лин­дя Азяр­бай­ъан ди­линя мях­сус 9 саит иш­ля­нир, щям­чи­нин узун вя диф­тонг саит юзцнц эюс­тя­рир.

Хя­ляъ­ляр ара­сын­да гярб вя шярг кянд­ля­рин­дяки да­ны­шыг ди­лин­дя дя фярг­ли хц­су­сий­йят­ляр вар­дыр. Мян­су­ра­бад шярг да­ны­шыг дили, Тял­хаб вя Хя­ля­та­бад гярб да­ны­шыг ди­линя аид­дир. Гярб да­ны­шыг дили фарс дили тя­сири ал­тын­да­дыр, он­ла­рын ди­лин­дя фарс сюз­ляри чох­дур.

Мц­га­йися цчцн шярг вя гярб лящ­ъя­ля­рин­дяки бязи нц­му­ня­ляря ня­зяр са­лаг:

  1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə