T Ü rkolog I y a ¹ 3 2011 roza eyvazova azərbaycan diLİ




Yüklə 0.6 Mb.
səhifə1/5
tarix21.04.2016
ölçüsü0.6 Mb.
  1   2   3   4   5


T Ü R K O L O G İ Y A

¹ 3 2011

ROZA EYVAZOVA

AZƏRBAYCAN DİLİ

VƏ İRANDAKI TÜRK ETNOSLARI (QAŞQAYLAR)

X ü l a s ə. Türk etnoslarından qaşqayların çox qədim boy-el olması haqqında araşdırmalar aparılmışdır. Qaşqay sözünə eradan əvvəl II min­illikdə Kiçik Asiyada və müasir dövrdə İranda yaşayan xalqın adında rast gəlinir. Qaşqayların dili Azərbaycan dilinin bir şivəsidir. Araşdır­malar zamanı bəzi oxşar və fərqli xüsusiyyətlər aşkar edilmişdir.
Açar sözlər: Azərbaycan, İran, türk etnosları,

qaşqaylar, Azərbaycan dili

Hər hansı tarixi dövrdə türk etnoslarının Azərbaycandakı və həm­hüdud regionlardakı hərəkətinin mənzərəsini təsvir etmək, türk tayfa dillərinin formalaşmasına bu və ya digər mərhələlərindəki «təzyiq»inin miqyasını, keyfiyyətini aydınlaşdırmaq, Azərbaycandan kənarda qalmış, Azərbaycan türkcəsinin etnolinqvistik hüdudlarını müəyyən etmək, Azərbaycan dilinin yalnız təşəkkül tarixini deyil, bütün tarixini ümum­türkoloji kontekstdə araşdırmaq aktual problemlərin həlli üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

İranın türk etnoslarından birini təşkil edən qaşqayilər haqqında Cavad Heyət «Seyri dər tarixe zəban və ləhcehaye torki» [1] əsərində yazır ki, qaşqay türkləri Fars ostanında yaşayırlar, 150–160 min nəfər olmaqla, əcdadlarının Orta Asiyadan Hülakü və Əmir Teymur qoşunu ilə Farsa gəldiklərini qeyd edirlər. Belə bir fikir də vardır ki, XI yüzillikdə səlcuqlarla gəlmiş və bir müddət Azərbaycanda yaşamışlar; lakin onların arasında muğanlı, biğdeli, şamlı, mosullu, əfşar, qacar, bayat, qaragözlü, iğdır tirələri mövcuddur. Bu hadisələrlə bağlı qaşqayların mahnılarında verilmiş işarələrdən – nişanlardan aydın olur ki, onların əcdadları Azər­baycandan gəlmişlər, məs.:


Azərbaycan dilində

Fars dilində

Dərbənd ki, deyurlar,

Dərbənd ke miquyənd,

Bir parçə bağdır.

Yekparçə bağ əst.

Alt yani dərya

Tərəfe payin an dərya

Üst yani dağdır.

Və tərəfe balayəş, kuh əst.

Qaşqayilərin əmələ, dərə şuri, farsi mədan, kəşküli bozorq, şeş beluki, kəşküli kuçek adlı altı tayfadan təşkil edildiyi də söylənilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, qaşqayların çox qədim boy-el olması haq­qında araşdırmalar aparılmışdır. Bu haqda F. Ağasıoğlunun fikirləri ma­raqlıdır: «Boy adı kimi qaşqay sözünə eradan əvvəl II minillikdə Kiçik Asiyada yaşayan xalqın və müasir dövrdə İranda yaşayan xalqın adında rast gəlirik. Hər iki xalqı bir-birindən ayıran vaxt ölçüsü (3 min il) belə bir haqlı sual ortaya çıxarır. Bu adlardakı səs oxşarlığı (eyniliyi) təsadüfi deyilmi? Və əgər təsadüfi deyilsə, hansı əsaslarla, faktlarla hər iki xalqın eyni qaşqaylar olduğunu sübut etmək olar?» [2. S. 54].

Öz mülahizəsini bir daha təsdiqləmək üçün bir sıra elmi ədəbiyyatlara müraciət edən F. Ağasıoğlu yazır: «Bəllidir ki, İrandakı müasir qaşqaylar azər türkləridir. Bir sıra mənbələrə və V. Savinanın [3] müşahidəsinə görə, onlar İrandakı türk boyları içərisində sayca daha çox olub, müxtəlif bölgələrə yayılmışlar. V. V. Trubetskoy [4] isə qeyd edir ki, qaşqay boy­larının bir qismi də kaqali, xazari, qusari, mamali, qamər və s. soylarla birlikdə çoxsaylı bəxtiyar qəbilələrinə qarışmışlar» [2. S. 54].

Kiçik Asiyanın geniş ərazisində yayılan qaşqayların müxtəlif tarixi mənbələrdə kaska // kaskey // kaşkay // qaşqay // qaşqa variantlarında xatırlanma­sı­nı qeyd edən F. Ağasıoğlunun gəldiyi qənaətlərdən aydın olur ki, «qaşqaylar Kiçik Asiyada türk dilində danışan göydən düşmə yeganə xalq olmamışdır, onlar burada bəzi türkdilli boylarla kontakt mühitində olmuşlar. Görünür, m. ö. III minillikdən üzübəri bura gələn hind-avropa­dilli xalqlar (hett, luvi, friq, hay və s.) zaman-zaman bu mühiti əritmişdir. Lakin Azərbaycana gələn qaşqaylar bu günə kimi etnik mənsubiyyətini və dilini mühafizə etmişlər. Onlar qərbdən gələn güclü axın qarşısında za­man-zaman doğuya çəkilmiş, indiki İrak və İran ərazisində məskun­laş­mışlar» [2. S. 56]

«История Древнего Востока» kitabına [5] əsaslanan F. Ağasıoğlu yazır ki, E. fon Şuler qaşqayların Kiçik Asiyaya m. ö. II minilin ortasında gəldiyini qeyd edir. Q. Qeorqadze [6. S. 40] isə qaşqayları Kiçik Asiyanın ən qədim yerli sakinləri hesab edir və onları həmin ərazidə m. ö. III min­illikdə yaşamış hatlarla qohum sayır. Qaşqayları gürcü mənbələrində ka­şaq, Birans mənbələrində kasoqi şəklində verilən çərkəzlərlə, adıq və abxazlarla eyniləşdirən tədqiqatçılar (Q. A. Melikişvili, İ. M. Dyakonov

və s.) da vardır. M. Seyidov [7. S. 42] hər iki qaşqay etnoniminin eyni xalqa aid olduğunu göstərir və onların türkdilli olduğunu yazır [2. S. 54–55].

F. Ağasıoğlu göstərir ki, qaşqayların qonşuları, əsasən hettlər olsa da, onlar Kuman, Az, Toqarma (Toqar // Dügər), Urmu, Subar, Bala (müasir Bolu?) və Dumanna (Duman // Tuman) adlı ölkələrlə əhatə olunmuşdu. Belə ki, bəzi tədqiqatçılar xeyli hat-türk uyğunluqları ortaya çıxarmışlar [8]. Hətta hat dilində elə sözlər var ki, bu gün də mənasını və formasını dəyişmədən türk dillərində işlənir. Məsələn, qut sözü hər iki dildə ‘ruh’, ‘can’ anlamındadır. Qaşqayların güney – doğusunda subar, mitan – ər­mən, urum, kuman və başqa türk boyları – bölgələri vardı [2. S. 56].

Qədim qaşqayların etnik və dil mənsubiyyəti barədə ortaya çıxan fikir müxtəlifliyinin səbəblərini F. Ağasıoğlu qaşqay probleminə dair ayrıca tədqiqat işinin olmaması ilə əlaqələndirir, bir sıra onomastik vahidlərin müqayisəsi ilə qaşqayların türkdilli olmasını sübut etməyə çalışır.

F. Ağasıoğlu nəzərdən keçirdiyi bir çox materiallar əsasında sübut etməyə çalışır ki, indiki qaşqay boyları ilə qədim tarixi mənbələrdə adı keçən qaşqaylar həm etnik, həm də dil mənsubiyyətinə görə eyni boydur və Azərbaycan türkcəsinin formalaşmasında mühüm yer tutur. Qaşqay yer adlarındakı söz kökü türk dillərinə aid olduğu kimi, bir çox şəkilçilər də eyni paralelliyi göstərir. Məsələn, Azərbaycanda -ma şəkilçili toponimlər (Yalama, Yaşma, Qızılqazma) işləndiyi kimi, qaşqaylarda da Tarkuma, Xursama // // Hursama, Kalasma, Kurustama toponimləri vardır; yaxud -ka topo­for­mantı Darukka // Tarukka, Tapikka, Kaska kimi toponimlərdə yayılmışdır. Q. Qeor­qad­zeni qaşqay dilindəki -xa şəkilçisini də -ka ilə bağlamaqda haqlı hesab edən F. Ağasıoğlu Kummestaxa, Tasmaxa, Samaxa, Kumaxa və s. bu kimi nümu­nələr göstərir və eyni zamanda qeyd edir ki, qaşqay dilində -sa (Qurtalissa, Tamettasa, Qakiussa), -ta (Takkumita, Kismitta, Taqqasta), -ra (Kannuvara, Tivara) kimi topo­formantlar da vardır.

F.A.Cəlilov «Azərbaycan dilinin morfonologiyası» əsərində gös­tərdiyi kimi, türk dillərindəki -lar şəkilçisi cəmlik bildirən -la -ar morfemlərinin qovuşmasıdır [9. S. 193–196]. Ona görə də qaşqay dilində daha qədim -la forması işlənmişdir. Müəllif yazır ki, əgər biz bu gün Taxankullar deyiriksə, qaşqaylar Taxankulla formasını işlədirmişlər: Kassula, Kasimula, Timuxala, Xalila, Xaysexla, Kamala və s. [2. S. 59].

Q.Qeorqadze qeyd edir ki, nəzərdən keçirilən qaşqay coğrafi adlarında r ilə başlanan söz yoxdur [6. S. 209]. F. Ağasıoğlu tədqiqatçının bu fikrini qiymətləndirir və əlavə edir ki, həmin coğrafi adlarda həm də n, l, v ilə baş­lanan sözlər də yoxdur; çünki qədim türk dilinin bu fonetik xüsusiyyətlərini qaşqay dili əks etdirməli idi, necə ki, əks etdirir [2. S. 59–60].

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, qədim qaşqayların etnik və dil mən­su­biyyəti barədə ortaya çıxan fikir müxtəlifliyinin səbəblərini F. Ağasıoğlu
qaşqay probleminə dair ayrıca tədqiqat işinin olmaması ilə əlaqə­lən­dirmişdir. Bu tezislə əlaqədar olaraq qaşqayilər haqqında çap olunmuş digər materiallara, araşdırmalara nəzər salaq.

Cavad Heyət yazır ki, qaşqay türklərinin ləhcəsi az-çox Azərbaycan dili ilə uyğunluq təşkil etsə də, həmçinin bəzi xüsusiyyətlərinə görə Anadolu türklərinin də əlamətlərini özündə əks etdirir [1. S. 321].

Farsi mədan tayfasının ləhcəsi Anadolu türkcəsinə yaxındır. Qaşqayi ləhcəsində İnallu və türkmənə məxsus uzun səslər mövcuddur. İndiki zaman şəkilçisi (-yur, -yır) Türkiyə türkcəsində işlənməklə, bunlarda da özünü göstərir (alıyur, qaçayır).

Digər fərqli xüsusiyyətlərə nəzər salaq: qaşqayidə -yıl, İnalluda -il; Anadolu ləhcəsində inanmam Azərbaycan ləhcəsində inanmaram deyi­lir. Ahəng qanununa görə saitlərin həmahəngliyi pozulur, məs.: varimiş əvəzinə varimuş, ağzına əvəzinə ağzunə, yatmadı əvəzinə yatmadu işlədilir.

Əziz Mohseni qaşqayilərin haradan gəlmələri, nə dildə danışdıqları, harada yaşadıqları haqda bəzi məsələləri açıqlamağa çalışmışdır. O qeyd edir ki, Məşir əl-Dövlənin yazdığına görə, qaşqaylar Qafqaz ellərindən­dirlər. İki min ailə Dərbənde Qafqazda kəşkayi adı altında yaşayırlar. Dərbənde Qafqaz dağlarının yamaclarında türk dilində bir daş üstündə belə bir cümlə yazılıbdır: «Burada kəşkayi elləri yaşayırdılar» [10. S. 72]. Aparılan tədqiqata görə, qəşqayilər Qafqaz ətəklərindəndirlər və oradan köçüb Ərdəbilə gəlmişlər. Bu ellər Uzun Həsənin nəslindən olmuşlar. Qəşqayiləri Ağqoyunlular və Qaraqoyunlular, Şah Abbas zamanı Ərdəbil­dən İsfahan və Farsa doğru köçürmüşlər.

Əziz Mohseni yazır ki, bəzi tarixi sənədlərdə İranda yaşayan bir sıra türkdilli qəbilələr, o cümlədən qəşqayilərin əslü nəcəbləri haqqında belə yazılmışdır: VIII əsrdə (hicri) moğollar Rusiyadan gedən zaman, slavlar şimaldan cənuba doğru axışdılar və orada yaşayan qərbi türkləri sıxış­dırdılar. Onlar əski yurdlarını buraxıb, Aran və Azərbaycana, yəni Arazın şimal və cənub hissələrinə dağıldılar. Onlardan bir dəstəsi Qara dənizin şimal hissələrində, yəni Krımda və bugünkü Türkiyədə sığındılar. Şah Abbas 1015-ci ildən 1027-ci ilədək (hicri) osmanlılarla Qafqazda və Azərbaycanda apardığı müharibələrdən sonra osmanlı türkləri ilə dil baxı­mından yaxın olduqlarına görə onları öz yurdlarından İranın cənub hissə­lərinə doğru köçürtdü və o zaman qəşqayi türkləri də Fars əyalətində yerləşdilər. «Məcmu-əl təvarix»də yazılır ki, 1147-ci ildə (hicri tarixi) Nadir şah Gürcüstanı fəth etdikdən sonra 65 min qəşqayi, şahsevən və əfşar ellərini köçürüb, Xorasanın şəhərlərində onları yerləşdirdi. Qəşqayi tayfalarının hamısı türk dilində danışırlar [10. S. 72–74].

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Həmid Məmmədzadə «Qaşqayların haqqında yeni tədqiqat» adlı məqaləsində göstərir ki,ilk mənbələrin və
yardımçı mənbə kimi istifadə olunan əsərlərin heç birində qaşqayların nə vaxt, harada, nə şəraitdə bir el kimi yaranmaları, onların milli xüsusiy­yətləri, dili, ədəbiyyatı, musiqisi və s. haqqında məlumat verilməmişdir [11]. Yalnız T. Ə. İbrahimov (Şahin) «Qaşqaylar» adlı monoqrafiyasında yazır ki, M. B. Bəhmən Beyginin əsərində qaşqayların dili və musiqisinin Azərbaycan dili və musiqisi olması haqda bir neçə cümləyə ümumi və çox müxtəsər, lakin düzgün qeydlərə təsadüf olunur. İndiki durumda qaşqayların dili ilə Azərbaycan dili arasında fərq görmək olmur [12. S. 11–18].

Qaşqayların təşkilində ağacərilər, bayatlar, inallılar, avşarlar xələclərin də müəyyən rolu olmuşdur. Son araşdırmalardan aydın olur ki, qaşqay adının qayı eli ilə bir bağlılığı vardır. Qaşqayların dili Azərbaycan türkcəsinin bir şivəsidir.

Qaşqaylarda Azərbaycan türkcəsinin tapılmaq sözü əvəzinə bulun­maq, eyləmək sözü əvəzinə etmək, yaxşı sözü əvəzinə yeg, torpaq sözü əvəzinə topraq, inanmaram sözü əvəzinə inanmam işlənir.

Qaşqayların atalar sözlərindən bir neçə nümunəyə nəzər salaq: Ot yanmasa, tüt çıxmaz; Ölüm atı yugrük geder; Biz oqrı olduq, gece ayaydın; Bir mıx bir nalı, bir nal bir kişiyi, bir kişi bir eli qurtarır; Bu «amma»da bir «umma» da var [13. S. 70–71].


Beləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, İran türkləri Türkiyə türklərindən sonra yer üzündə ən böyük türk toplumudur.

Raşdi Həsən yazır: «İki dil İranda ümumölkə dili sırasında yerləşir. Bu iki dilin biri “Azərbaycan türkcəsi”, ikincisi “fars dili”dir. Azərbaycan türkcəsində və fars dilində danışanlar İranın yalnız bir və ya iki, hətta üç ostanlarında yox, bəlkə ölkənin çox ostanlarında yaşayıb və yaşamaq­dadırlar. İran ölkəsi dairəsində Azərbaycan türkcəsilə danışanlar ərazi baxımından bugünkü on yapışıq, şərqi və qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan, Həmədan, Qəzvin, Mərkəzi Qum, Gilan və Tehran ostanlarından əlavə yüz illər, bəlkə də min illərdir Xorasan, Fars, İsfahan və Kirdman ostanlarının şəhər və kəndlərində yaşamaqdadırlar.

Daha doğrusu, İranın iyirmi səkkiz ostanının ön dördündə, yəni bu ölkə torpağının təqribən yarı ərazisində türklər yaşayır və bu dildə danı­şırlar. Hələ işlərindən asılı olaraq İranın ən ucqar fars, qeyri-farsdilli şəhərlərində iqtisadi, siyasi, mədəni-fərhəngi və nizami mərkəzlərində fəaliyyət göstərən türklər nəzərdə tutulmamışdır... İranda Azərbaycan türkcəsinə verilən qiymət aşağı səviyyədədir. Rəsmi dairələrdə, təhsil ocaqlarında, kütləvi müəssisələrdə işlədilməsinə yol verilmir, əsas dil fars dilidir» [14. S. 41].

Dilçi alimlərin böyük əksəriyyəti tamamilə düzgün hesab edir ki, milli dillərin formalaşmasında həlledici faktor bu dillərin daşıyıcısı

sayılan xalqın mənşəyi, etnogenezi, başqa sözlə, tarixi təşəkkülü ilə sıx bağlıdır. Bu mənada milli dillərin inkişafı daim dövlət qayğısı və nəzarəti altında olmalı, milli və dil siyasətinin tərkib hissəsi kimi daim müvafiq strukturlar tərəfindən ön plana çəkilməlidir [15. S. 56].

Türk etnoslarından qaşqayların çox qədim el olması haqqında araşdır­malar aparılmışdır.


Məqalənin elmi yeniliyi və tətbiqi əhəmiyyəti. Məqalədə səciyyə­ləndirən cəhətlərdən biri tarixən Azərbaycanda və İranda yaşamış qaşqaylar haqqında məlumatları dəqiq­ləş­dirmək, onların türkdilli olmasını sübut etməkdir.

Azərbaycan dilinin və xalqının tarixini, etnogenezini, adət-ənənə­lərini, coğrafi mövqeyini öyrənmək baxımından bu məqalənin böyük əhəmiyyəti vardır. Bu materialdan tədris prosesində, dərs vəsaitlərinin, müx­təlif lüğətlərin və məlumat kitablarının hazırlanmasında istifadə et­mək olar.



Ə D Ə B İ Y Y A T


  1. Heyət Cavad. Seyri dər tarixe zəban və ləhcehaye torki. Tehran, 1365.

  2. Ağasıoğlu Firidun. Azər xalqı. Bakı: Çinarnəşr, 2005.

  3. Савина В. И. Этнонимы в топонимии Ирана // Ономастика Востока. М., 1980.

  4. Трубецкой В. В. Бахтияры: (расселение, хозяйство, общест­венные отноше­ния) // Этнические процессы и состав населения в странах Передней Азии. М., 1963.

  5. История Древнего Востока. М., 1988.

  6. Георгадзе Г. К вопросу о локализации и языковой структуре каскских этнических и географических названий // Перед­не­азиатский сборник: Вопросы хеттологии и хурритологии. М., 1961.

  7. Seyidov M. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən // Ulduz. 1985. № 12.

  8. Məlikov İ. Xett-ümumtürk dil paralelləri // Azərbaycan filo­logiyası məsələləri. Bakı: Elm, 1984. II.

  9. Cəlilov F. A. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı: Maarif, 1988.

  10. Mohseni Əziz. Qaşqaylar haqqında bir neçə söz // Varlıq. Tehran, 1368. № 10.

  11. Məhəmmədzadə H. Qaşqayların haqqında yeni tədqiqat // Varlıq. Tehran, 1369. № 3.

  12. İbrahimov T. Ə. (Şahin). Qaşqaylar. Bakı: Elm, 1988.

  13. Sərrafi Əlirza. İran türklərinin dili və folkloru // Varlıq. Tehran, 1378. № 3.

  14. Raşdi Həsən. İranda məhəlli, məntəqeyi və ümumölkə dilləri // Varlıq. Tehran, 1377. № 23.

  15. Hacıyeva X. Dövlət dili və etnodil məsələləri. Bakı: Nurlan, 2004.

Роза Эйвазова
АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ЯЗЫК

И ТЮРКСКИЕ ЭТНОСЫ В ИРАНЕ (КАШКАИ)
Р е з ю м е
Проведено множество исследований, подтверждающих, что кашкаи относятся к древнейшему тюркскому роду. Слово кашкай встречается в материалах Малой Азии II тыс. до н. э. и представляет собой название народа, проживающего в настоящее время в Иране. Язык кашкаев – один из говоров азербайджанского языка. Автором выявлены сходство и различие между ними, а также некоторые особенности кашкайского языка.
Ключевые слова: Азербайджан, Иран, тюркские этносы,

кашкаи, азербайджанский язык


Roza Eyvazova
AZERBAIJANI LANGUAGE

AND TURKIC ETHNOSES IN IRAN (GASHQAIS)
S u m m a r y
Many investigations were carried out regarding the fact that Gashqais be longed to the very ancient people of Turkic tribes. The name of Gashqai is found as a name of a people living in the second millennium BC in Minor Asia. Nowadays they live in Iran. The language of Gashqais is one of the accents of the Azerbaijani language. During the research some similar and different features have been discovered.
Key word: Azerbaijan, Iran, Turkic tribes, Gashqais,

Azerbaijani language


T Ü R K O L O G İ Y A
¹ 3 2011


ФАХРАДДИН ВЕЙСЯЛЛИ

К ВОПРОСУ ОБ АЛЛОФОНИЧЕСКОМ

ВАРЬИРОВАНИИ ФОНЕМ ЯЗЫКА

Р е з ю м е. В настоящей статье рассматриваются концепции различных фонологических школ по проблеме аллофонического варьирования фонем языка. Исходя из теории акад. Л. В. Щербы об автономности звуковой стороны языка, автор предлагает своё пони­мание варианта фонемы, связанного с конкретной реализацией в данной речевой ситуации. На основе анализа языкового материала выявляются правила по установлению инвентаря вариантов, который может быть расширен по мере появления новых методов изучения звуковой стороны языка.
Ключевые слова: фонологическая единица, фонема, аллофон,

вариант реализации, фонотактика, просодема
1. Структурно-фонологический анализ призван установить не только принципы выделения отдельных фонем языка, определения их инвентаря и системных отношений между ними и их группами, но и правила, по которым единицы фонологического уровня соче­таются, а также предел и условия варьирования каждой из фонем. Совокупность комбинационных правил позволяет носителям языка построить из исчисляемого множества единиц сотни тысяч слов и предложений. Подобно тому как в синтаксисе выявляются валент­ные свойства каждой лексемы и взаимоотношения слов в развёр­нутой речи, так и в фонологии должен быть специальный раздел, в котором рассматривались бы комбинаторные способности, или же функциональные нагрузки, каждой фонемы. Этот раздел можно назвать комбинаторикой, или фонотактикой. Фонотактика, или ком­бинаторика, изучает сочетательные возможности, типичные / не­ти­пичные, допустимые / недопустимые сочетания каждой фонемы внутри слова или единицы, большей, чем слово, что открывает новые горизонты для фонологической и лингвистической типологии. О необходимости создания нового раздела в фонологии высказы­

вались ещё И. А. Бодуэн де Куртенэ, Ф. де Соссюр, Н. С. Трубецкой, а в последнее время об этом говорит и Дж. Гринберг [1; 2]. По мнению учёных, комбинаторика характеризует язык не в меньшей степени, чем фонемный состав.

2. Комбинаторику фонем, особенно в немецкоязычной литера­туре, принято называть фонотактикой [3–9]. С терминологической точки зрения название нельзя признать удачным по той простой причине, что этот термин ассоциируется с фонами. Создаётся впе­чатление, будто речь идёт о сочетании фонов и будто сочетаются именно фоны, а не сами фонемы. Во избежание недоразумений и с целью подчеркнуть принадлежность термина к эмическому уровню – фонемам представляется целесообразным назвать термин ком­бинаторикой фонем. Нами решительно отвергается тезис о том, что фонемы являются абстрактными единицами, которые реализуются в речи в виде аллофонов, или вариантов, и что в речи сами они не существуют [10].

Выявляя комбинаторику каждой фонемы, можно дать клас­сификацию аллофонов, обусловленных дистрибуцией той или иной из них, определить информативность, или функциональную на­грузку, фонем в зависимости от их позиций. Комбинаторика в из­вестной мере способствует решению не только технических проблем (автоматического распознания и машинного перевода), но и таких вопросов, как разработка новых методов стенографии, кодирования и декодирования текстов, а также создание в языке новых слов для обозначения товаров и знаков. Комбинаторика имеет немаловажное значение при обучении неродному языку, поскольку контрасты имеются не только в системе фонем контактирующих языков, но и в их сочетательных свойствах. В каждом языке она подчиняется опре­дел­ённым закономерностям. Если взять фонемы азербайджанского языка /t /, /i/ и /r/ и попытаться образовать из них слова немецкого языка, то легко убедиться в том, что согласно формуле Перм. 3! = = 1.2.3 из 6 теоретически возможных слов в этом языке найдётся только одно – /t i r /. Так обстоит дело в любом языке.

3. Благодаря комбинаторике можно назвать тот вариант фонемы, который связан c данной позицией и комбинацией. В русском языке, например, гласная фонема /е/ встречается в начале слов после четырёх­членного сочетания /fstr`/ и перед /t∫/, т. е. мы имеем слово /fstr`et∫Λ/ (встреча), тогда как для немецкого и азербайджанского языков такое сочетание невозможно. При обучении неродному языку можно предложить весь диапазон варьирования каждой фо­немы с подробными акустико-артикуляторными характерис­ти­ками любого из её проявлений. Давая вариативные ряды каждой фонемы,

мы создаём условия для говорящего и слушающего реализовывать в процессе коммуникации на месте варианта родного языка необхо­димый вариант языка изучаемого. Сравним варианты гласного /a/ соответственно в азербайджанском, немецком и русском языках:


  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə