T elman quliyev miLLİ-MƏDƏNİ İrs və Dİl amiLİNƏ kulturoloji baxiş




Yüklə 0.76 Mb.
səhifə4/7
tarix14.04.2016
ölçüsü0.76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7
İXTİSARLAR

Kənd adlarının ixtisarı

Au. – Aşağı Uzun oba

Buz. – Buzqov

Q. – Qaraxanbəyli

D. – Didivar

Yu. – Yuxarı Uzunoba

Güz. – Güznüt

Güla. – Gülşənabad

Əlia. – Əliabad

N. – Nehrəm

Nəza. – Nəzərabad

P. – Payız

Sova. – Sovetabad

T. – Təzəkənd

Ç. – Çeşməbasar

C. – Cəhri

Cava. – Cavidabad. Araz su elektrik stansiyasının tikintisi ilə əlaqədar olaraq Qaraçur və Bulqan kəndlərinin əhalisi üçün salınmış yeni kənd.
Başqa ixtisarlar
Büt.ş.bütün şivələrdə

Əks.ş – əksər şivələrdə

ADQQDŞ – Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri

QRM – Qaqauzsko-russko-moldavskiy slovar

KTR – Kratkiy turetsko-russkiy slovar

T.R. – turkmensko-russkiy slovar

ŞB – Şerbakın göstərilən əsəri nəzərdə tutulmuşdur

SM – S.Muradovanın göstərilən əsəri nəzərdə tutulmuşdur

Qeyd: ərəb rəqəmləri səhifələri göstərmək üçündür

NAXÇIVAN

DİALEKTİNİN

TERMİNOLOJİ LEKSİKASI

Azərbaycan dilinin leksikası olduqca zəngindir. Bu zənginlik tarixən inkişaf etmişdir. Azərbaycanın qədim tarixə malik olması onun leksikasında da öz izlərini gös­tərməkdədir. Müxtəlif tarixi dövrlərdə Azərbaycan xalqı başqa dövlətlərin istilasına məruz qalmışdır. Ərəblər, farslar, monqollar, ruslar və başqa­ları Vətənimizi za­man-zaman istila etmişlər. Məlumdur ki, istilaçılar xal­qın var-yoxunu talamaq, onu istismar etməklə kifayət­lən­məmiş, xalqın dilini, dinini, ənənə­sini, mədəniyyətini əlindən almağa çalışmışlar. Bütün bunlara baxmayaraq qəhrəman Azərbaycan xalqı öz ana dilini, tarixi mə­də­niy­yət abidələrini qoruyub sax­la­mışdır.

Tarixin gedişi zamanı dilimizə bir sıra alınma söz­lər – ərəb, fars, rus və Avropa xalqlarının sözləri daxil olmuşdur. Alınma sözlər ədəbi dildə daha çox özünü gös­tərir. Dialekt və şivələrdə buna ya təsadüf edilmir, ya da az miqdarda rast gəlinir. Məlumdur ki, leksika, xü­susilə lüğət tərkibi dilin nisbətən tez və sürətlə də­yi­şən və həm də getdikcə zənginləşən qismini təşkil edir. Ona görə də xalqımızın inkişafı tarixində keçirdiyi bü­tün ictimai formasiyaların izlərini, onun mədəni və mə­nəvi həyatını, sinfi və dinə qarşı aparılan mübarizəni, di­­lin təsiri ilə əmələ gəlmiş mistik təfəkkürün məz­mun­ca dəyişildiyinə baxmayaraq, forma etibarilə hələ də ya­şa­maqda olduğunu, məişət məsələlərinin rəngarəng cə­hət­lərini leksika bu və ya digər şəkildə özündə əks etdirir.

Leksikanın bu qatını təşkil edən sözlərə bəzi yaş­lıların nitqində rast gəlmək olar. Məsələn, ağa, bəy, kət­da, qılava (Büt.ş.), kalladar (C.), xədək (N.), qıradavoy (C.), cuvar (Mya.) mirab (N.) – su gözətçisi, pristav (Büt.ş.) və s. bu kimi sözlər keçmiş vəzifə, rütbə, peşə sahiblərinin adları ilə bağlıdır. Din ilə bağlı olan sözlər də müəyyən dərəcədə işlədilir. Məsələn, şıx, alla, kal­bayı, məşədi, hacı, ocax (pir mənasında) və s. Məişət lek­sikasının maraqlı bir hissəsini də keçmiş ölçü vahid­lərinin adları təşkil edir. Rayonun əksər şivələrində yaş­lı­lar arşın, bir ağaş, girvənkə, yarım girvənkə, noxud ağı­rı (qızıl çəkisi), misqal (4 qrama bərabərdir), bir çə­rəx, yarım put, putüç xərək, bir xəlvər (25 pud), türə (C.) – 8 kiloqrama bərabərdir, çet qəpex və s. kimi ölçü va­hid­ləri adlarını işlədirlər.


* * *

Naxçıvan şəhəri və Babək rayonu şivəsi Muxtar Res­publika ərazisində yayılan şivələrdən biridir. Bu ra­yon əsasən Naxçıvan düzündə yerləşir. “Naxçıvan düzü Arazboyu düzənliyin böyük bir hissəsini təşkil edir. Nax­çıvan düzü qərbdən Cəhri-Duzdağ tirəsi ilə, cənub-qərbdən Arazla, cənub-şərqdən Nehrəm-Ərəzin yüksək­liyilə, şimal-şərqdən Sirab, Nəhəcir, Xaçaparax xətti bo­yu Sarıdağ – Nəhəcir və Qırxlar dağının ətəyi ilə əhatə olunur. Bu düz Naxçıvan çayı, onun aşağı axınındakı qol­ları, bir sıra təpəliklər, yarğanlar və dərələrlə par­çalanır” [24].

Naxçıvan ərazisinin yuxarıda göstərilən müxtəlif coğrafi quruluşa malik olması bu rayonda yaşayanların leksikasına öz təsirini göstərməyə bilməz. Bununla əla­qədar olaraq rayonun şivələrinin leksikasında düz, dərə, təpə, dağ və sair coğrafi obyektlərə aid olan sözlər daha çox nəzəri cəlb edir. Məsələn, dərə, təpə, düz, tirə, yal, gədih, döş və s. bu kimi ümumi coğrafi adlarla yanaşı Duz­dağ, Sirabdağı, Nəhəcirdağı, Asəf-kəf dağı, Böyük­düz, Pürcuvar düzü və s. xüsusi toponimik adları vardır.

Azərbaycanın ayrılmaz bir guşəsi olan Naxçıvan qədim insanın məskən saldığı ərazilərdən biridir. Nax­çıvanın tarixi bizim eradan əvvəl III minilliyə aid edilir. Burada bir çox yadelli işğalçılar hökmranlıq etmişlər. Naxçıvan İran, Hindistan kimi Şərq ölkələrindən, Orta Asiyanın və Çinin şəhərlərindən Qərbə gedən ticarət yollarının üzərində yerləşmişdi, həmin dövrdən Naxçı­vanda sənətkarlıq inkişaf etmiş, ticarət iqtisadiyyatın yük­səlməsində mühüm rol oynamışdı. Burada hey­van­darlıq, əkinçilik, ipəkçilik, toxuculuqla məşğul olmuş­lar. Bütün bunların sayəsində Naxçıvan şivələrinin lek­si­kası öz zənginliyi ilə başqa dialekt və şivələrdən xü­su­silə fərqlənir.

Dialekt leksikasının ən maraqlı qatını terminoloji səciyyə daşıyan leksika təşkil edir. Bu cəhətdən Nax­çı­van şivələrində işlədilən termin səciyyəli sözlərin öyrə­nilməsi də maraqlıdır.

Dilçilik ədəbiyyatında termin çox müxtəlif, bəzən qeyri-müəyyən mənalarda işlədilir. Görkəmli Azər­bay­can dilçisi professor S.Cəfərov göstərir ki, elmin müx­təlif sahələrinə aid hər hansı bir əşya və ya mücərrəd an­layış məfhumunu bildirən sözlər termin adlanır. Ter­min­lər həmişə dəqiq bir mənaya, müstəqil və aydın bir məz­muna malik olur [28].

İnsan həyatının müxtəlif sahələrini əhatə edən ter­min səciyyəli sözlər möv­cuddur. Elm, texnika, incəsənət terminlərini, ictimai-siyasi terminləri, sənaye və kənd təsər­rüfatı terminlərini, məişətə və qohumluq əlaqə­lə­ri­nə aid terminləri göstərmək olar.

Rayonun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı əsas yer­lərdən birini tutur. Taxılçılıq, üzümçülük və heyvan­dar­lıq kənd təsərrüfatının mühüm sahələrindən biridir. Nax­çıvan şivələrinin leksikasında həmin sahələri əhatə edən sözlərin bir çoxu nəinki ədəbi dilimizdə, hətta başqa dialekt və şivələrdə də işlənmir. Məsələn, məkə (qar­ğıdalı), gülbəsər (xiyar), alı (gavalı), düələh (əyri xiyar), qıraqırtış (kiçik yemiş toplusu), pazı (çuğundur), qo­runkə (xəşənbül) və s. bu kimi termin səciyyəsi daşıyan sözləri göstərmək olar.

Buranın iqlim şəraiti üzümçülüyün inkişaf etdiril­məsinə imkan verir. Naxçıvanda uzun müddət davam edən quru və soyuq iqlimə görə qışda üzüm tənəklərinin üstü örtülür. Ağır zəhmət bahasına başa gələn üzüm­çülük təsərrüfatı ilə bağlı olaraq Naxçıvan rayonu şivə­lərinin leksikasında müxtəlif məzmunlu, müxtəlif çalarlı sözlər yaranmışdır. Məsələn, möv (tənək), mövlüx (üzüm ba­ğı), mövrə (üzümün kəsilmiş çubuqları), mö­vüz (quru­dul­muş üzüm), küdara (daldırma), milax (asma üzüm). Xə­lili, Nəbi üzümü, südağ (süd rəngli, üzüm adı), tula­gözü və s.

Naxçıvanın kəskin kontinental iqlimə malik ol­ma­sı, burada yağıntının azlığı, havanın quraq, yayın, qis­mən də payızın yağıntısız olması, qışın soyuq keç­məsi bitki örtüyünün formalaşmasına təsir göstərmişdir.

“Naxçıvan MSSR-in ərazisi flora cəhətdən xeyli zəngindir. Burada 2000-dən artıq ali bitki növünə rast gəlmək olar” [24, s.84]. Həmin bitkilərin bir çoxundan xalq təba­bə­tində, həmçinin elmi təbabətdə dərman kimi istifadə olunur. Bu bitkilərin əksəriyyəti yerli əhali tərəfindən ad­landırılmışdır. Məsələn, həmərsün (itbur­nu), morça­lıx, bolu, qabalax, qarayonca, çilədağ, piş-pişə, şətərə və s. kimi bitki adlarına nə ədəbi dilimizdə, nə də başqa dia­lekt və şivələrdə rast gəlinir.

Bu bölgənin sakinləri ipəkçilik və xırda sənət­kar­lı­ğın ayrı-ayrı sahələri ilə uzun müddət məşğul olduq­la­rından leksikanın bu sahəsində də başqa dialektlərlə mü­qayisədə mühüm fərq nəzəri cəlb edir. Məsələn, qədələ (kiçik küpə), əngənəh (xəmir tabağı), xum, torpaqqazan (qab düzəltmək üçün torpaq çıxarılan yer) kimi sözlər dulusçuluqla, qarışqa yuxusu, şümşürüt yuxusu, künar və s. sözlər baramaçılıqla bağlıdır.

Naxçıvanda heyvandarlıq, əsasən qoyunçuluq geniş yayılmışdır. Qoyunçuluqla bağlı olan sahələrdən biri də toxuculuqdur. Naxçıvan əhalisinin ən qədim məşğu­liy­yət sahələrindən biri olan toxuculuq leksikanın bu sahə­si­nin zənginliyində özünü göstərir. Burada müxtəlif na­xışlı xalça, cecim, xurcun, corab, palaz, ip növlərinə rast gəlmək olar.

Təsərrüfatın tarixən qədim, zəhmət tələb edən, la­kin iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli sahələrindən biri də arı­çılıqdır. Naxçıvanın bitki örtüyünün zənginliyi bu sa­hənin inkişafına öz müsbət təsirini göstərmişdir. Ra­yon­da arıçılıq təsərrüfatı fəaliyyət göstərir. Rayonun şivə­lərinin leksikasında arıçılıqla bağlı olan söz və terminlər də müəyyən dərəcədə işlənir.

Ümumiyyətlə, Naxçıvan şivələrində terminoloji sə­ciyyə daşıyan leksika çox zəngindir. İstər iqtisadiyyatın bütün sahələrini, istərsə də, mədəniyyət və sənətkarlığı, mənəviyyatımızı əhatə edən termin səciyyəli sözlər Mux­tar Respublikanın mədəni inkişaf tarixindən xəbər verir.

NAXÇIVAN ŞİVƏLƏRİNDƏ İŞLƏNƏN BƏZİ TERMİN SƏCİYYƏLİ SÖZLƏRİN BAŞQA QOHUM DİLLƏRLƏ MÜQAYİSƏSİ

Azərbaycan dili öz quruluşu etibarilə dünya dilləri içərisində mühüm yer tutan türk dilləri ailəsinə daxildir. Bu bir həqiqətdir ki, başqa dillərin təşəkkülündə olduğu kimi, Azərbaycan dilinin təşəkkülündə də bu və ya digər qohum dillər böyük rol oynamışdır. Demək olar ki, vax­ti­lə eyni bir mənşəyə bağlı olmuş bir sıra dillər müxtəlif inkişaf şəraitində getdikcə bir-birindən uzaqlaşmış və müstəqil dillər kimi təşəkkül tapmışdır. Eyni mənşədən təşəkkül tapan türk dillərinin inkişaf mərhələsini N.A.Baskakovun ümumtürk dillərinə verdiyi təsnifdən aydın görmək olar.

Türk xalqlarının əksəriyyəti köçəri həyat sür­müşlər. Onlar əsasən heyvandarlıqla məşğul olmuşlar. Bu­na görə də həmin xalqların leksikasında heyvan­dar­lıq­la bağlı olan bir sıra terminlər vardır, həm də çox ma­raqlıdır ki, bu terminlərin əksəriyyəti sırf türk sözləridir.

Dialekt xüsusiyyəti daşıyan və heyvandarlıqla bağ­lı olan bir neçə sözün türk dilləri ilə müqayisəsi yuxa­rıda dediklərimizə misal ola bilər.

Ayqır sözü altay, başqırd, qazax, qırğız, qara-qal­paq, qumuq, noqay, tatar, türkmən, özbək, uyğur dillə­rin­də də eynilə işlənir (ŞB, s.153).

Ayğır sözü müasir türk dilində beygir (KTR, s.60) for­masında eyni mənanı verir. Lakin müasir qaqauz di­lin­də beygir (QRM, s.78) at deməkdir. Müasir qaqauz dilində at sözünə az təsadüf edilir. “Bu sözə xalq mah­nı­larında və xalq yaradıcılığının müxtəlif janrlarında təsa­düf edilir” [111, s.221]. M.Quboğluya görə, beygir sözü qaqauz dili­nə türk dilin­dən keçmişdir (Onu da xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, sovetlər dönəmində eyni kökə məxsus olan türk dilli xalqları bir-birindən aralı salmaq üçün bu cür ifadələrdən idtifadə edilərdi).

Ayğır – beygir sözləri mənşəcə eyni olmuş, sonra­lar fonetik hadisəyə uğrayaraq ayrı-ayrı forma almışdır.

Naxçıvan şivələrində işlənən day və dayça sözləri türk dilləri ilə müştərəkdir. Bu sözlər altay, qazax, tatar dillərində tay (bir illik at), başqırdca tay, özbəkcə toy, yakut dilində tıy (iki illik at), xakas dilində tay (iki yaş­dan üç yaşadək at) şəklində işlənir.

Dana sözü başqırdca tana (bir ildən iki yaşa qədər), qaqauz dilində dana, qırğız, noqay, tatar, özbək dillə­rin­də tana (iki yaşda), qara-qalpaq, türkmən dillərində ta­na, türkcə dana formasında işlədilir (ŞB, s.101).

A.M.Şerbakın fikrincə, tana sözü ilk zamanlar dişi­lərə mənsub olmuşdur və bu türk xalqlarının əksəriyyə­ti­nin dilində özünü göstərir. Bəzi türk dillərində tana sözü semantik cəhətcə dəyişibdir. Həmin söz Naxçıvan şivələrində düə, qaqauz, noqay, türk, türkmən dillərində duva // düya – üç illik inək mənasında işlənir.

Şişək sözü başqırdca şeşak (iki yaşdan üç yaşadək qoyun), qaqauz dilində şişek (üçillik qoyun), qırğızca şişek, işek (axtalanmış ikiillik erkək), tatarca şeşak, türk­cə şişek, özbəkcə şişak (bir yaşdan iki yaşadək qo­yun) kimi işlədilir (ŞB, s.115).

Oğlax sözünə qaqauz dilində olak, türk, uyğur dil­lərində oğlak, türkməncə ovlak deyilir (ŞB, s.119).

Ulax sözü türk dillərindən ancaq türkmən və qırğız dillərində işlənir. Bu sözə türkmən dilində ulaq (TR, s.659), qırğız dilində ulo (ŞB, s.123) formasında təsadüf edilir.

Bizcə ulo sözü ulax olmuş, sonralar a, x səsləri fo­netik hadisəyə uğramış a¢o əvəzlənməsi getmiş, x səsi isə düşmüşdür. Bu da təsadüfi deyildir. Ulax sözü şi­və­lərdə tərkib daxilində ula şəklində işlənir. Məsələn, “A bala o ulaa dişaa burax” (C.).

Qodux sözü qaqauzca koduk, qazaxca kodık, qır­ğız­ca kodik, türkcə kuduk, türkməncə ğodık kimi işlə­nir. Naxçıvan şivəsində işlənən xotux forması özbək dilində xutik, uyğur dilində isə xotak kimi ifadə edilir (ŞB, s.124).

Əzman // dızman sözü qaqauz dilində azman (QRM, s.30) şəklində eyni mənada işlədilir.

Naxçıvan şivəsində işlənən suvarma ilə bağlı olan “xəkov suyu” ifadəsi də öz işlənmə dairəsinə görə ma­raq­lıdır. Bu ifadə türkmən dialektlərində “xəkap suv” (əkin­dən sonra ilk su) kimi işlənir. Xəkab fars mənşəli sözdür. Xək // xak ərəbcə (torpaq), ab ərəbcə (su) de­mək­dir. Xakab torpaq suyu mənasını ifadə edir. Nax­çıvan şivə­sində işlənən “xəkov suyu” ifadəsinə gəlincə, məlumdur ki, alınma sözlər dialektdə fonetik dəyişikliyə uğrayır. Be­lə­liklə, demək olar ki, “xəkov suyu” ifadəsi fars dilindən alınmadır.

Türk dillərində toxuculuq terminləri qədim bir döv­rü əhatə edir. Bu səbəbdən də leksikanın toxuculuq sahəsində qohum dillərdə bəzi terminlər üst-üstə düşür.

Məsələn, arğac (TR, s.49), darak (toxuculuq aləti) (TR, s.246), keçə (TR, s.396), kilim (TR, s.397), palas (TR, s.512), çuval (TR, s.739), eriş (TR, s.792), yu­mak (TR, s.801), türkmən dilində, ip (KTR, s.191), yümak (KTR, s.397), yün (KTR, s.398), türk dilində, arğac (QRM, s.52), qüjü (kücü) (QRM, s.122), darak – toxu­cu­luq aləti (QRM, s.132), ip (QRM, s.204), yumak (QRM, s.220) və s. qaqauz ədəbi dillərinə mənsub olan söz­lər Naxçıvan rayon şivələrində işləndiyi kimi eyni mə­nanı kəsb edir.

Köl (toxuculuqda gül adı) sözü türkmən dilinin tə­kə şivəsində qöl şəklində, pendin şivəsində ayna qöl (SM, s.251) naxış adı kimi işlənir.

Bitki adlarından qaqauz dilində alma (s.42), armut (s.53), quven (s.221) – gəvən, keviz (s.185) – cəviz, in­jir (s.203), yonja (s.219) [112], türkmən dilində alça (s.42), armıt (s.52), badam (s.65), badamjan (s.65), qazayak (s.139), qöven (s.193) – kəvən, quşqonmaz (s.216), qi­yak ot (s.239), darı (s.247), injir (s.355), kişmiş (s.401), maş (s.467), narpız (s.470) – yarpız, üzərlik (s.669), ça­yır (s.718), esgeri üzüm (s.794), türk dilində ayva (s.47) – heyva, biber (s.61), ceviz (s.77), çalı (s.81), çeltik (s.86), karpuz (s.212), kavun, (s.214), kuşkonmaz (s.241), sulu armut (s.331) sözləri Naxçıvan şivələri ilə müştərəkdir.

Türkmən, türk və qaqauz dillərində başqa termin­lərə aid olan aşağıdakı sözlər də Naxçıvan şivələri ilə müştərək şəkildə işlənir.

Türkmən dilində: qarayelin (s.155), qöç (s.204) – köç, quymak (s.207), qurbağa (s.211), quşqun (s.216), qılıç (s.231) – toxuculuq aləti, qırğı (s.233), döl (s.282), kervenqıran (s.392) – ulduz, (s. 393), kırkayak (s.424) – həşərat, puxarı (s.538), uçuq (s.665) – dodağın uçuq­la­ması, çillə (s.732) – qış ayı, əpişqe (s.798) – xaqyşqa, ya­tak (s.821) – heyvan saxlanan yer.

Türk dilində: balkon (s.51), balta (s.51), bıldırcın (s.60), çıban (s.87), göç (s.152) – köç, keklik (s.217) kəx́­lix́, ocak (s.281), sancı (s.311) – xəstəlik, tava (s.348), tilki (s.358) və s.

Qaqauz dilində: bülbül (s.100), bıçkı (s.102), boz qarğa (s.105), qayğana (s.105) – qayqanax, qöç (s.120) – köç, döşek (s. 160), yaba (s.207), yastık (s.217), yor­ğan (s.219) və s.


ƏKİNÇİLİYƏ AİD TERMİNLƏR

a) Bostan və tərəvəz məhsullarının adları



Qıra (Büt.ş.) – qovun tağında çiçəkdən sonra əmələ gələn bəhər. Qazax, İrəvan və Ordubad şivələrində də eyni mənada işlədilir [20, s.139].

Şirin qıra (Büt.ş.) – yetişməmişdən yeyilən qovun.

Şalax (Büt.ş.) – göy zolaqlı qovun.

Şamama (Büt.ş.).

Uzun qavın (C.).

Sarı qavın (Büt.ş.).

Köy qavın (Büt.ş.).

Şax́taxtı qavını (Əlia., Cava., Q., Sova.) – uzun sa­rı rəngli qovundur. Ətri və şirinliyinə görə başqa qo­vun­lardan seçilir. Şahtaxtı kəndində yetişdirildiyi üçün bu ad verilmişdir.

Böyükdüz qavını (Əlia., Cava., Q., Sova.) – çox da bö­­yük olmayan sarı rəngli qovundur. Yetişəndə baş his­səsi partlayır. Ətirli və şirin olur.

İmişli yemişi (Büt.ş.) – sarı rəngli kiçik, girdə yemişdir.

Qarpız: qara qarpız: ala qarpız // mal qarpızı, xunu qarpız (uzunsov qarpız). Xunu qarpıza Göyçay rayonu şivələrində xonı qarpız [96, s.18] deyilir.

Boranı // qabax (Büt.ş.) – balqabaq.

Qara badımcan (Büt.ş.) – badımcan.

Gülbəsər (Büt.ş.) – xiyar.

ələx́ (Büt.ş.) – əyri xiyar.

Bibar (Büt.ş.) – bibər.

Şirin bibar (Büt.ş.).

Acı bibar (Büt.ş.).

Maş (Büt.ş.) – lobya, Ordubad Cəbrayıl, Qazax, Şah­buz, Salyan rayonlarında maş, Qubada moç [20, s.137] adlanır.

Attı maş (Büt.ş.) – kolu ağaca sarmaşan lobya. Göyçay şivələri leksikasında da eyni mənanı verir [21, s.18].

Çolax maş (Büt.ş.) – kolu alçaq, dik duran lobya nö­­vüdür. Yumşaq, ətirli paxlaları olur.

Məkə (Büt.ş.) – qarğıdalı, Ordubad, Şərur, Culfa şi­­və­­lərində də belə işlədilir. Lənkəran rayonu lek­si­ka­sın­da bu mənanı “məkə – boğda” sözü verir [20].

Qaragöz rehan (Büt.ş.) – reyhanın bir növü. Yar­paq­ları tünd qəhvəyi rəngə çalan reyhan.

Alagöz reyhan (Büt.ş.) – yarpaqlarının üstündə ya­şıl, qəh­vəyi rəngə çalan zolağı olur.

Qodem (Büt.ş.) – vəzəri.

İspanax (Büt.ş.) – ispanaq.

Pazı (Büt.ş.) – çuğundur. Qərb qrupu dialekt və şi­və­lərində də pazı işlənir [22, s.232].

Bostan və tərəvəz məhsullarına aid olan bəzi sözlər ədəbi dildə müştərək işlənir. Bunlar aşağıdakılardır:

Kələm, pomidor, paxla, noxud, günəbaxan, tərxun, kə­vər, keşniş, nanə və s.


b) Dənli bitkilər, taxılçılığa aid söz və terminlər

Arpa (Büt.ş.).

Şeşəli arpa (C., P., Buz.) – sünbülləri iki cərgəli, qıl­çıqlı küləşi sarıdır.

Yazdıx arpa (Büt.ş.) – yazda əkilən.

Payızdıx arpa (Büt.ş.) – payızda əkilən.

Naxçıvandəni (Büt.ş.) – həm payızda, həm də yaz­da əkilir. Yazda əkildikdə payızda əkilənə nisbətən dən­ləri xırda olur.

Buğda (Büt.ş.).

Cəfəri buğda (C., P., Buz.) – sünbüllüəri ağ, qıl­çıq­lı, tüksüzdür. Dəni ağ rənglidir, tez yetişən buğdadır.

Qaraqılçıx (Büt.ş.) – sünbülləri iki cərgə düzülən, uzun qaraya çalan qılçıqları olan buğdadır.

Uruset buğdası (Büt.ş.) – sünbülləri qırmızı, tük­lüdür.

Dəvədiş buğda (Büt.ş.) – bərk buğda növüdür. Sün­bül­ləri qırmızı, tüklüdür. Qılçıqları qara olur.

Yazdıx buğda (Büt.ş.) – yazda əkilən buğda.

Payızdıx buğda (Büt.ş.) – payızda əkilən.

Yumşax buğda (Büt.ş.) – qırmızı, qılçıqlı, tüksüz sün­­bülləri olur. Dəni qırmızı və yumşqadır.

Bərk buğda (Büt.ş.) – sünbülləri ağ, qılçıqlı, tük­süz­dür. Dəni ağ və bərk buğdadır.

Ağ buğda (Büt.ş.) – ağ, qılçıqlı, hamar sünbülə ma­likdir. Dəni ağ və bərk olur.

Qırmızı buğda (Büt.ş.) – sünbülləri qırmızı, qıl­çıq­lı, tüksüzdür. Dəni qırmızıdır.
c) Başqa dənli bitkilər
Darı (Büt.ş.) – xırda sarı dənə malikdir. Kol şəkilli bitkidir, sallaq süpürgə şəklində olur.

Çəltix (Büt.ş.) – sünbülcükləri qılçıqlı, küləşi sarı, dəni ağdır.

Qaraqılçıx çəltix (Büt.ş.) – qonurumtul-qırmızı qıl­­çıqları olan sarı rəngli sünbülcükləri vardır.
TAXILÇILIQLA ƏLAQƏDAR OLAN

BAŞQA SÖZLƏR


Bafa (Büt.ş.) – biçinçinin bir əli dolana qədər biç­diyi taxıl. Qərb qrupu dialekt və şivələrində də eyni mə­nada işlədilir [22, 199].

Bağ (Büt.ş.) – 4-5 bafa bir yerdə bağlandıqda.

Püfə (Büt.ş.) – küləş tayasının yerində qalmış narın saman.



Kozar (Büt.ş.) – taxıl döyülərkən əzilməyən sünbül.

Çət (Büt.ş.) – taxıl qırıntısı.

Sürmə (Büt.ş.) – taxıl xəstəliyi. Sünbül yetişərkən dən əvəzinə qara toz əmələ gəlir.

Heşan (Büt.ş.) – xırmanda yerə yayılmış sünbül.

Kəpəx (Büt.ş.) – çəltikdən çıxan zibil.

Zılıf (Büt.ş.) – çəltiyin içərisində darıya oxşar bitki. Şəki dialektində suluf şəklində eyni mənada iş­lə­dilir [50].

Savrıx (Büt.ş.) – taxılı küləyə ataraq təmizləmək.

Bəlim (Büt.ş.) – döyülmüş çəltikdən çıxan küləş.

Qeyd: bəndəm, dərz, pəncə, taya, xirmən/xırman sözləri ədə­bi dillə müştərəkdir.

BECƏRMƏ VƏ SUVARMA İLƏ ƏLAQƏDAR

OLAN SÖZ VƏ TERMİNLƏR



Arx (Büt.ş.) – su arxı.

Arx (Əlia., Cava., Q., Sova.) – xiyar əkmək üçün düzəldilən lək (kərdi) – on arx gülbəsərim var (Q.).

Ağız (Büt.ş.) – arxın ağzı, ləkin ağzı.

Bənd // bət (Büt.ş.) – sun qabağını kəsəllər, ona bət deyərix (C.).

Şırım (Büt.ş.) – səpin zamanı sahədə yaranan ciz­gilərə deyilir.

Kərdi (Büt.ş.) – kiçik sahələrə ayırılmış əkin yeri.

Ləx (C.) – çəltik əkilən yer.

Sərəci (Büt.ş.) – lək və yaxud kərdilərin kənarına toplanan torpaq.

Xərə (C., P., Buz.) – sahə şumlanan zaman arada qa­lan əkilməmiş yer. Xərə şəklində Şahbuz rayonunda, xərəx formasında isə Qazax [20, s.409] rayonunda işlədilir.

Xişdəx (Büt.ş.) – üçbucaq yerə deyilir.

Xalı (Büt.ş.) – əkilməmiş sahə.

Oturax yer (C.) – rahat su içən yer.

Yamaş (C., P., Buz.) // qaçax (Naza., D., Au., Yu.) // yalax (Əks.ş.) – su durmayan yer.

Mora (Büt.ş.) – əkini suvarmaq üçün sahədə açılan arx.

Başqov mora (C., P., Buz.) – baş mora. Böyük sa­hə­də bir-iki belə mora çəkilir.

Qolarma mora (C., P., Buz.) – baş moralardan ayrılan bir neçə kiçik mora.

Selləmə suvarma (Büt.ş.) – suçunun nəzarət et­mə­diyi halda su sahəni basır. Buna selləmə deyilir.

Torpax suyu (Büt.ş.) – toxum səpiləndən sonra ve­rilən su. Buna xəkov suyu da deyilir. Ağcabədi rayonu şi­vələrində toxum suyu deyilir [61].

Ləlov // dilov (Büt.ş.) – ikinci su. Ləl – qiymətli daş, dil – ürək deməkdir. Hər iki halda ikinci suyun va­cib­liyi bildirilir.

Dənov (Büt.ş.) – dördüncü su. Məhsul yetişən za­man verilən su.

BAĞÇILIQ VƏ ÜZÜMÇÜLÜYƏ AİD SÖZ VƏ TERMİNLƏR



Möv (Büt.ş.) – üzüm kolu, tənək. Mövəşə for­ma­sında Cənubi Azərbaycanda da işlədilir [20, s.330].

Haça (Büt.ş.) – tənəyin qaldırıldığı ağac.

Mövrə (Nəza., D., Yu., Au.) – üzümün kəsilmiş çu­buqları. Mörə şəklində Qubadlı rayonu şivələrində də eyni mənanı verir [20, s.330].

Kəsməx (Au) – quru budama.

Şişəx möv (Büt.ş.) – ilk bəhər gözlənilən üzüm kolu.
1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə