T elman quliyev miLLİ-MƏDƏNİ İrs və Dİl amiLİNƏ kulturoloji baxiş




Yüklə 0.76 Mb.
səhifə2/7
tarix14.04.2016
ölçüsü0.76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

O cümlədən, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məc­lisinin sədri Vasif Talıbovun 17 fevral 2011-ci il tarixli sərəncamı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasında Naxçıvanşünaslıq Mərkəzinin yaradılması bu bölgədə olan tarixi, etnoqrafik, dil, folklor materiallarının təd­qiqi və təbliği baxımdan tarixi bir hadisə idi. Azər­bay­canın Naxçıvan Muxtar Respublikası böyük bir tarixi keçmişə malikdir. Lakin bu tarix Sovetlər Birliyi döv­rün­də lazımi səviyyədə öyrənilməmiş, bir sıra ciddi el­mi-nəzəri səhvlərə yol verilmişdir. Ümummilli lider Hey­dər Əliyevin Azərbaycanda rəhbərliyi dövründə xal­qı­mızın tarixinin, dilinin, ədəbiyyatının, arxeologiya və etnoqrafiyasının, folklorunun və adət-ənənələrinin, mil­li-mənəvi dəyərlər sisteminin elmi dəlil və konkret fakt­lar əsasında yenidən araşdırılmasına başlanmışdır. Hə­min elmi araşdırmalar sayəsində Naxçıvanın tarixi və abidələri, arxeologiya və etnoqrafiyası, ədəbi mühiti və mədəniyyəti, təbii sərvətləri və biomühiti ciddi tədqi­qat­ların predmetinə çevrilmiş, yeni elmi istiqamətlər müəy­yənləşdirilmiş və nəticələr əldə olunmuşdur. Həyata ke­çirilən tədbirlər nəticəsində muxtar respublika ərazi­sin­də 792 yeni tarixi abidə aşkar edilərək tədqiq olunmuş, ümu­milikdə 1172 tarix və mədəniyyət abidəsi pasportlaş­dı­rı­laraq dövrü və tipoloji mənsubiyyəti müəyyənləşdi­ril­miş, 46 tarixi abidə bərpa olunmuş, tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi təmin edilmişdir.

Bununla yanaşı, uzun müddət öyrənilməsinə qa­da­ğa qoyulmuş Nuh peyğəmbər və onun Naxçıvana bağlılığı yeni­dən elmi tədqiqatların gündəliyinə çıxarılmış, Ordu­bad rayonu ərazisində olan və eradan əvvəl IV minilliyə aid edilən Gəmiqaya abidəsi, buradakı qayaüstü yazılar öyrənilmiş, Naxçıvan şəhəri ərazisində Nuh peyğəm­bə­rin qəbrinin yeri müəyyən­ləşdirilərək qədim mənbələr əsasında bərpa olunmuş, Naxçıvanın ilkin şəhər mədə­niyyətinin öyrənilməsində mühüm amil olan Naxçıvan yaxınlığındakı Duzdağın və ona bitişik ərazilərin tarixi və arxeoloji istiqamətdə öyrənilməsinə başlanmış, əldə olunan nəticələr əsasında Naxçıvanın 5 min illik ilkin şəhər mədəniyyəti elmi dövriyyəyə daxil edilmişdir.

Təşkil olunan elmi ekspedisiyalar, aparılan arxeo­loji tədqiqatlar Naxçıvanşünaslığın digər istiqamət­ləri­nin də öyrənilməsinə ciddi əsas yaratmış, Naxçıvanın tarixi, mədəniyyəti, toponimikası, azərbaycanlıların soy­qı­rımı və depor­tasiyası, maarifçilik hərəkatının və təbii eh­ti­yatların öyrənilməsi ilə bağlı 50-dən artıq sim­po­zium və konfrans keçirilmiş, Naxçıvanşünaslığa aid 700-dən çox monoqrafiya, kitab, elmi məqalə, dərslik və dərs vəsaiti nəşr olunmuş, Naxçıvan Muxtar Respub­lika Kitabxanasında “Naxçıvanşünaslıq” bölməsi təşkil edil­miş, geniş məlumat bazasına malik “Nakhchivan.az” in­ter­net portalı yaradılmışdır.

Azərbaycan alimlərinin diqqətini Naxçıvanın müa­sir elmi yanaşma baxımından öyrənilməsi vacibliyinə cəlb edən ümummilli lider Heydər Əliyev deyir­di: “Naxçıvanın qədim, zəngin tarixi Azərbaycan tarixi­nin çox parlaq səhifələrindəndir. Bizim əsas məqsədimiz Naxçıvanın tarixini hərtərəfli öyrənmək, tədqiq etmək, onları elmi və populyar kitablarda dərc etmək, təbliğat materiallarında istifadə etməkdir”.

Bizə azərbaycançılıq kimi dərin bir fəlsəfi konsep­siyanı bəxş edən, Azərbaycan tarixini, dilini, mədəniy­yətini və mil­li-mənəvi dəyərlərimizi qorumağı dönə-dönə tövsiyə edən ümummilli liderimiz Heydər Əliyev müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin banisidir.

Xalqımızın yaratdığı qiymətli tarixi-mədəni, ədəbi-bədii və elmi-fəlsəfi irsin toplanıb saxlanmasında, bəşər mədəniyyətinin qazandığı nailiyyətlərin nəsildən-nəslə çatdırılmasında və cəmiyyətimizin intellektual-mənəvi potensialının artırıl­ma­sında mədəniyyət təsisatlarının ro­lunu dəyərləndirən [84, s.11] İlham Əliyev isə tövsiyə edir ki: “Azərbaycanlıların milli-mənəvi dəyərlərinin, mü­tə­rəqqi ənənələrinin qorunub saxlanması və təbliğ edilməsi, mədəniyyət mərkəzlərinin yaradılması və sə­mərəli fəaliyyəti üçün məqsədyönlü və müntəzəm təd­birlər həyata keçirilməlidir” [84, s.16].

Məhz belə bir mədəniyyət siyasəti nəticəsində müs­təqil Azərbaycan Respublikası bir tərəfdən öz milli-mənəvi və tarixi-mədəni irsini tədqiq və təbliğ etməkdə, digər tərəfdən də beynəlxalq aləmə inteqrasiya olunaraq belə bir mədəni irslə bəşər mədəniyyətinə töhfələr verməkdədir.

Azərbaycan dövləti xalqımızın tarixi və mədəni ən­ənələrinə, dilimizə, dinimizə, milli-mənəvi dəyərlə­ri­mi­zə istinad edərək, yeni tarixi şəraitdə müasir tələblərə uyğun olaraq öz daxili və xarici siyasətini həyata keçirir. Bu gün mədəni irsin qorunub saxlanıl­ması və inkişaf etdi­ril­məsi müstəqil respublikanın mədəniyyət siyasətinin əsas vəzifə­lərindən biridir. Bu vəzifələrin icrası yolunda xal­qımızın əldə etdiyi nailiyyətlər, milli sərvətimiz olan mad­di və mənəvi dəyərlərimizin isti­fadə­sini, bəşəri də­yər­lərin tərkib hissəsi kimi inkişafını və inteqrasiyasını təmin edir. Azərbaycan xalqı azad və suveren dövlət qu­raraq mədəni-iqtisadi islahatlar aparmaqla öz milli-əx­laqi dəyərlərinə, tarixinə qayıdır, demokratik ölkələrin təcrübələrindən istifadə edir.

MƏDƏNİ İRSİN TƏDQİQİ

MƏSƏLƏLƏRİ

Mədəniyyəti müxtəlif elmlər – kulturologiya, ar­xeo­logiya, etnoqrafiya, tarix, sosiologiya, fəlsəfə və di­gər ictimai elmlər öyrənir ki, bunların hər biri bu fe­no­menə müxtəlif kontekstlərdən yanaşır. Buraya həm­çinin incəsənəti, əxlaqı, dini və s. öyrənən elmlər də daxildir. Konkret elmlərin hər biri öz tədqiqat predmeti daxilində mədəniyyət haqqında müəyyən təsəvvür yaradır [87, s.497]. Məsələn, fəlsəfə konkret elmlərdən fərqli olaraq mədəniyyətin bu və ya di­gər tərəfini deyil, onun dünya­görüşü ilə bağlı olan ümumi nəzəri səpkisini əsas götürür. Mədəniyyətin fəl­səfi anlayışı ona insan və onun fəaliyyəti ilə ayrılmaz vəh­dətdə yanaşır. Hətta mədəniy­yət sözünün etimoloji mənşəyi də onun əzəldən insanla bilavasitə bağlılığını sübut edir [119].

Mədəniyyətin tərkibini elə mahiyyət elementləri təşkil edir ki, bunlar onun xarakterini, prosesin özünü müəyyənləşdirir, çoxşaxəli bir sistem kimi, yaradıcı in­sa­nın humanizmini, eləcə də mədəniyyətin aparıcı funk­siyası kimi, qneseoloji köklərini üzə çıxarır. Bu mənada bəşəriyyətin nəsil-nəsil topladığı, formalaşdırdığı, nəha­yət, qazandığı mədəniyyət incilərini gələcək əsrlərə çat­dıra bilmək əsas vəzifəmizdir [40, s.6]. Mədəniyyətin əsas funksiyası nəsillərin mənəvi təc­rü­bəsini qoruyub saxlamaq, sonrakı nəsillərə çatdırmaq və mənimsə­məkdir. Mədəniyyət idrakı, informativ və adaptasiya funksiyalarını yerinə yetirir. Mədəniyyət də­yərlər istehsal edilən bir sahə kimi mövcuddur, o, həmin dəyərlər sayəsində cəmiyyəti istiqamətləndirir və tən­zimləyir, gerçəkliyin predmet və hadisələrini qiymət­lən­dirir, onları bəyənir, yaxud pisləyir [63, s.262].

Babalarımızdan bizə miras qalan və bizdən də gələcək nəsillərə ərməğan olan mədəniyyəti mütəxəs­sislər bəşəriyyətin sosial yaddaşı adlandırırlar. Buna arxalanaraq, mədəniyyəti mahiyyətinə görə müxtəlif ünsürləri özündə birləşdirən anlayış kimi qiymət­ləndirmək olar.

Mədəniyyət fenomeni çox geniş bir anlayış olub, bəşər övladının yarandığı vaxt­dan bəri yaratdığı və get­dikcə təkmilləşdirdiyi maddi, mənəvi, ruhani, ideoloji, bədii-estetik və digər sərvətləri özündə ehtiva edir. Yə­ni, insanlığı şərtləndirən yad­daş, dünyagörüşü, elm, dav­ranış, ünsiyyət, incəsənət, məişət və s. bu kimi keyfiy­yətlər mədəniyyətin komponentlərindəndir [74].

Bütöv bir sistem kimi qəbul etsək, mədəniyyət şəx­siyyətin və xalqların fərdi intellektinin, yaradıcılıq po­ten­sialının göstəricisidir. Təsadüfi deyil ki, hər bir xal­qın və şəxsiyyətin xarakterik xüsusiyyətlərinə, daxili dünyasının mənzərəsinə və potensial imkanlarına bələd olmaq istəyənlər birinci növbədə onun yaratmış olduğu mədəni sərvətə, əsərlərinə və abidələrə müraciət edirlər. Çünki mədəniyyəti yaradan xalq (şəxsiyyət) eyni za­manda bu prosesdə özü formalaşır. Ona görə də xalqın xarakteri onun öz yaradıcılıq məhsullarında – mədəniy­yətində üzə çıxır [74].

Genetik yaddaşdan və tarixi inkişafdan gələn dün­ya­baxışı, adət-ənənə, ünsiyyət, həyat şəraiti, qarşı­lıqlı əlaqələr, həmçinin təsərrüfat, məişət, ge­yim, qida və s. mədəni sərvətlərin yaradılmasına xidmət edir. Deməli, mədəni sərvətlərin bütünlükdə mənimsə­nil­məsi, cəmiy­yətin inkişafının və formalaşmasının idarə olun­masına xidmət edir.

Sözün geniş mənasında mədəniyyət dedikdə, bəşə­riy­yətin yaratdığı maddi və mənəvi sərvətlərin məcmusu nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı həmin anlayış yaradıl­mış sərvətlərin insanlar tərəfindən mənimsənilməsi for­malarını, ondan istifadə olun­masının prinsip və üsul­larını da əhatə edir [119].

Mədəniyyət dedikdə, ilk növbədə insanın yaradıcı əməyi nəzərdə tutulur. Çünki insan fəaliyyəti, xüsusilə də, fiziki və əqli əmək sahəsində qazandığı uğurlar özünü mədəniyyət formasında təzahür edir.

Müasir kulturoloji ədəbiyyatda mədəniyyətin çox­say­­lı tərifləri yer almışdır. Hazırda bunların sayı yüz­lər­lədir və ən əsaslarını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1) Təsviri tərif – mədəniyyəti fəaliyyət nəticələ­ri­nin məc­musu kimi səciyyələndirir.

2) Tarixi tərif – mədə­niy­yətdə sosial irsin və ən­ənə­nin əsas rolunu qeyd edir.

3) Normativ tərif – qaydaların və normaların əhə­miy­yə­tinə xüsusi diqqət yetirir.

4) Dəyərlər mövqeyindən ya­na­şan təriflər – mə­də­niy­yəti insan üçün əhəmiyyət kəsb edən ideal yükləmələrin reallaşması kimi səciyyə­lən­dirir.

5) Psixoloji səpkili təriflər – mədəniyyətə insan­la­rın təbiətə və sosiuma uyğunlaşması kimi yanaşır.

6) İde­oloji təriflər mədəniyyəti ideyalar axını kimi ifadə edir.

7) Semiotik yanaşma mədəniyyəti işarələr sistem­lərinin məcmusu hesab edir [119].

Həyata daxil olarkən insanlar həmin həyatın möv­cud şəraitinə yiyələnmək məcburiyyətindədir. Həmin şə­ra­itə yiyələnmək dərəcəsi insanın mədəniyyətini müəy­yən edir: dil mənimsəmə dərəcəsi – dil mədəniyyətini, əx­laqı mənimsəmək – əxlaq mədəniyyətini xarakterizə edir və s. Mənəvi fəaliyyət sferasında “mədəniyyət” an­la­yışı da xüsusi məzmuna malikdir və yalnız yara­dıcı­lığın xarakterini deyil, həm də bu yaradıcılığın nəti­cə­lə­rini qavramağın xarakterini müəyyən edir. Əmək mədə­niy­­yəti, davranış mədəniyyəti, təfəkkür və nitq mə­də­niyyəti, hissetmə və qavrama mədəniyyətindən danış­maq olar. Bütün bu hallarda söhbət insanlar, onların in­kişaf səviyyəsi haqqında gedir. Ona görə də yalnız insan vasitəsilə onları mədəniyyət ünsürləri kimi, əşyalaşmış mədəniyyət kimi qəbul etmək olar. Bilavasitə mədə­niy­yət isə – yalnız insanın xarakteristikası kimi, onun mə­nə­vi, əxlaqi, peşə inkişafının dərəcəsi və sintetik xa­rak­teristikası kimi çıxış edir [87, s.487-488].

Mədəniyyətin elmi əsası olan kulturologiyanın pred­meti ümumbəşəri və milli mədəni proseslərin qanu­nauy­ğunluqları, insanların maddi və mənəvi həyatının ən mühüm hadisələridir. Kulturologiya mədəni proses­lərin və insanların tələbatının yaranmasının və formalaş­ma­sının ilkin şərtlərini və amillərini öyrənir, mənəvi də­yər­lərin istehsalını, mənəvi məhsulların bölgüsünü, mü­ba­diləsini, istehlakını, qorunub saxlanmasını və gələcək nəsillərə çatdırılmasını, dəyər oriyenta­siyalarının, mü­əy­­yən ideyaların, təsəvvürlərin, estetik zövqlərin yaran­masını tədqiq edir. Kulturologiya həm də müxtəlif cə­miy­yətlərdə mədəni həyatı öyrənir və belə­liklə, müxtəlif konkret mədəniyyətlərin tarixi tiplərinin nailiyyətlərini və xüsusiy­yət­lərini aydınlaşdırmağa çalışır. Kultu­ro­lo­giyanın ən mühüm vəzifəsi dünya mədəniy­yətinin tarixi və nəzəriyyəsi məsələlərini öyrənmək, müasir dövrün sosiomədəni meyllərini və proseslərini təhlil etməkdir [63, s.25].

Mütəxəssislər tərəfindən daha çox “mədəniyyət haq­qında elm” kimi qəbul edilən kulturologiyanın ma­hiyyətini dərk etmək üçün ilk növbədə “kültür” kəl­mə­sinin etimoloji mənasına diqqət yetirmək lazımdır. Qeyd edək ki, dünyanın müxtəlif xalqlarının dilində fərqli şəkillərdə yer almış bu termin latınca “cultura” kəlmə­sin­dən götürülmüşdür. Bu gün biz milli mədəniyyət ki­mi qəbul edə biləcəyimiz “kültür” “hər millətə öz özəlli­yini verən, ona milli damğasını vuran maddi və bilava­si­tə mənəvi dəyərlər məc­musudur” [104, s.32]. Dəyər isə mə­də­niyyət hadisəsidir və öz mahiyyətinə görə həm sosial, həm də fərdi olan maddi və mənəvi dünya obyektlərinin ümumi cəhətdən müəyyənləşdirilməsi, on­ların insan və cəmiyyət üçün müsbət və mənfi tə­rəf­lərinin üzə çıxarıl­masıdır. Öz-özlüyündə əşyaların, hadisələrin insanlara aidiy­yəti yoxdursa, onlar dəyər anlayışına daxil olmur. Də­yər anlayışı – “əhəmiyyət”, “fayda” və ya “ziyan” an­la­yışı ilə əlaqədardır. Deməli, maddi və mənəvi də­yər­lərin məcmusu, həmçinin yaradılma üsulları, on­lar­dan insan üçün istifadə etməyi bacarmaq, onları nəsil­dən-nəslə ötürmək qabiliy­yəti mədəniyyət (“cultura” – becərmə, emal etmə) deməkdir [87, s.488].

Latınca “cultura” sözündən yaranmış “mədəniyyət” (“kultura”) termini ilk dəfə Romada məşhur siyasi xa­dim, natiq və filosof Mark Tulli Siseron (e. ə. 106-43-cü il­lər) tərəfindən “becərmə” mənasında işlədilmişdir. Bu, onu göstərir ki, əvvəllər mədəniyyət dedikdə, insanın tə­biətə məq­sədyönlü təsiri nəzərdə tutulurdu. Sonralar “mə­dəniyyət” anlayışı şəhər həyat tərzi ilə assosiasiya edilməyə başlanmışdır [63, s.25]. Anadol Ce­mal yazır ki, cultura türkcədə sürmək, əkib-becərmək; əkin deməkdir. Kültürün dilimizdəki müxtəlif məna­larda işləndiyini görürük. Ən çox işlədilən mənası ilə kül­tür: ümumi bilik, məlumat mənasını ifadə etmək­də­dir. Başqa mənada kültür – fikir və sənət kəlməsinin əsl mənası oradan doğmuşdur, yetişdirmə, inkişaf etdirmə deməkdir [102, s.33].

Orta əsrlərdə “kult” (pərəstiş) sözü “kultura” (mə­də­niyyət) sözündən daha çox işlədilirdi; çünki “kult” sö­zü insanın Allaha məhəbbətində özünün yaradıcı po­ten­sialını açmaq üçün onun qabiliyyətini ifadə edirdi.

İntibah dövründə mədəniyyət haqqında antik tə­səv­vürlər yenidən üzə çıxır. Belə təsəvvür hər şeydən əvvəl harmonik, yüksək inkişafa can atan insanda fəal yaradıcı başlanğıcı ifadə edirdi. Sözün müasir mənasında “mədə­niy­yət” sözü XVIII əsrdən başlayaraq işlənir. Tamamilə müstəqil anlayış kimi bu sözə ilk dəfə alman hüquq­şü­nası və tarixçisi S.Pufendorfun (1632-1694) əsərlərində rast gəlmək olar. “Mədəniyyətin fəlsəfəsi” termini isə XIX əsrdə alman romantiki V.Müller tərəfindən elmə gə­­ti­rilmişdir. Mədəniyyətin klassik anlamı tarixin fəlsə­fə­sinə əsaslanırdı [87, s.487].

“Kültür” sözü leksik baxımdan “şumlanmış torpaq” mənasında olsa da onun daha geniş anlamı ram edilmiş, əhliləşdirilmiş torpaqdır. Çünki hər əkilən torpaq bərəkətli, ve­rimli olmaz. Verimlilik və bərəkət insan iradə­si­nin torpağa enməsidir. Məsələn, Ərəbistanda, Mərkəzi Asi­ya­da torpaq əhliləşmədi. Əslində köçəri həyatın da bir səbəbi torpağın əhliləşməməsidir. İnsan ovçuluq dönə­mindən etibarən mədəni (kültürlü) olmağı arzu etmiş, yə­ni uyğun bir məkanda torpağa bağlanaraq daha yaxşı yaşamağı xəyal etmişdir. Əkinçiliyin da kəşfi insanın bu istəyinə bağlı olmuşdur. Bu üzdən də “kültür” əkin­çi­li­yin kəşfi və əkinçilik həyatının ortaya çıxışı ilə mey­da­na gəlmişdir. Əkinçilik həyatı da hər yerdə mümkün ol­ma­dığı üçün münbit torpaqlarda məskun­laş­maq uğrunda savaşlar getmişdir. Şumerlər­dəki ilk şəhər həyatının də iq­tisadi qaynağı əkinçilikdir. Çünki ticarət üçün dün­ya­da insanların sayı az, ehtiyac az, satış məhsul­ları məh­dud və ticarət də zəif idi. Yalnız torpağı əhliləşdirməklə, tor­pağı daha məhsuldar hala gətirməklə yüksək səviy­yədə yaşamaq mümkün olurdu. Bu səbəbdən də əkin­çi­lik yeni bir dövrə keçidin iqtisadi təməllərini təşkil et­diyi üçün ona bağlı olan kültür də bu yaşayışın mənəvi qatını təşkil etmişdir [35].

Xaricidilli elmi ədəbiyyatda “sivilizasiya” və “kul­tur(a)” terminləri həm sinonim kimi, həm də müəyyən qədər fərqli anlayışlar kimi (əslində, hiponim kimi) işlə­dilir. Son illərdə Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dili­nə keçən və arada bir işlədilən “kültür” sözünü nəzərə almasaq, bizdə istər elmi terminologiyada, istərsə də gün­dəlik danışıq dilində, bir qayda olaraq, “kultura” (kül­tür) sözündən istifadə edilmir. Əvəzində məlum fərq – “mədəniyyət” və “sivilizasiya” terminləri arasında qo­yu­lur. Deməli, belə aydın olur ki, Azərbaycan dilində “si­vi­lizasiya” olduğu kimi saxlanılır, “mədəniyyət” isə “kul­tura”nın tərcüməsi kimi qəbul edilir [69]. Belə bir terminoloji mənzərənin doğru olub-ol­ma­dığına dair fikirlərini ortaya qoyan Ağalar Məm­mə­dova görə, dilimizə ərəbcədən keçən “mədəniyyət” sö­zü­nün kökü şəhər (“mədinə”) deməkdir və bu baxımdan “mədəniyyət” latın dilində də sözün kökü şəhər (“city”) de­mək olan “sivilizasiya”ya uyğundur, nəinki mənası ək­mək, şumlamaq, becərmək, bəsləmək, yetişdirmək, qul­luq etmək (“colere”) demək olan kulturaya! Yox, əgər “mədəniyyət” sözünü işlədəcəyiksə, onda yuxarıda da yazdığım kimi, onu hərfi mənasına görə yalnız “sivi­lizasiya”nın əvəzinə, yəni sivilizasiyanın tərcüməsi kimi iş­lət­mək olar. Daha da korrekt olmaq naminə demək lazımdır ki, əslində sivilizasiya (civilization) mədə­niy­yət yox, mədəniləşmə deməkdir. Belə ki, “mədəniyyət” “siviliti” (civility) sözünün tərcüməsidir [69].

Bir qisim mütəxəssislərin fikrincə mədəniyyət və sivilizasiya bir çox cəhətdən fərqlənmir, bir-birinə keçir, qarşılıqlı asılılıqdadır, amma eynilik təşkil etmir – sivi­li­zasiya mədəni proses üçün ilkin şərait yaradır, mə­dəniyyət isə yeniliyin yaradıcısı olmaqla sivilizasiyanın inkişafı üçün şərait yaradır. Mədəniyyət sivilizasiyanın təsbit etdiyi sosial normaların təcəssümünü, gerçək­ləş­dirilməsini nəzərdə tutan müstəqil maddi və mənəvi fəaliyyətdir. Eyni bir sivilizasiya çoxsaylı mədəniy­yət­lər yaradır. Məsələn, orta əsrlərdə ərəb, fars və Azərbay­can mədəniyyətləri islam sivilizasiyasının məhsullarıdır; türk sivilizasiyası türk, qırğız və Azərbaycan mədəniy­yətlərini, eləcə də digər türkdilli xalqların mədəniy­yət­lərini əhatə edir [63, s.27]. Qeyd edək ki, “si­vi­liza­si­ya” termini şəhər sakini olan vətəndaşa aid edi­lən latınca “sivilis” sözündən yaranıb. Lakin bu sözün mə­nası tədricən genişlənir, onun etimologiyası və baş­lan­ğıcda işlədilən mənası sonralar başqa məzmun qa­za­nır [87, s.497].

Göründüyü kimi, mədəniyyətin mənəvi ünsürlərinə ilkinlik baxımından həmişə xüsusi dəyər verilmişdir. Çünki maddi mədəniyyətdə onu formalaşdıran mənəvi başlanğıc var, çünki burada insanın ideyasının, biliyinin, [87, s.488] məqsədinin ifa­dəsi olduğu üçün onu mədəniyyət adlandırırlar. Mə­nə­vi mədə­niyyət məhsul­ları da çox vaxt maddi forma kəsb edir. Başqa sözlə, mədəniyyət ünsürü cismani­dir­sə – o maddi mədəniyyət, əgər o ideyalar, obrazlar, nə­zəriyyələr və b. formada mövcud olursa – o halda o mənəvi mədəniyyət hesab edilir.

Ziya Göyalpa görə, bir cəmiyyətin bütün fərdlərini bir-birinə bağlayan­, yəni aralarında anlaşma yaradan və­si­lə kültür (mədəniyyət) müəssisələridir. Bunların top­­­la­mı isə o cəmiyyətin mədəniyyətini təşkil edir. Bir cə­miy­yətin üst təbəqəsini başqa cəmiyyətlərin üst tə­bə­qələrinə bağlayan mədəni müəssisələrdir. Bunlar mə­də­niyyəti meydana gətirir. Mədəniyyətin həqiqi ün­sür­ləri dəqiq elmlər və texnologiyaların inkişaf etdiril­mə­sidir [36].

Mehmet Kaplan və Mümtaz Turhan kmi mütəxəssislər bu fikirdədirlər ki, kültür yeni kəşf edilən bir xəzinədir. Xəzinə sərvət, zənginlik, birlik demək­dir... kültür deyəndə qarşımıza bir yığın hadisə çıxar. Bir cəmiyyətdə təbii hadisələr xaricində insan əlindən və dilindən çıxan nə varsa hər şey kültür anlamına daxil ola bilər [108, s.9-13].

Mədəniyyət insanların dünyanın mənimsəməyə yö­nəl­miş yaradıcı fəaliyyətidir, bu prosesdə maddi və mənəvi dəyərlər yaradılır və istehlak olunur, insanın mədəni fəa­liyyət subyekti kimi formalaşması prosesi baş verir [119]. Cə­miy­yətdə insanlar tərəfindən yaradılan maddi sərvətlər mədəniyyətin mövcud­luğunun yalnız xarici görünüşüdür. Onun əsl məzmunu isə insanın özünün inkişafın­dadır. Maddi mədəniyyət insanın praktiki cəhətdən təbiəti mə­nim­səmək səviyyəsinin göstəricisidir. Mənəvi mədə­niy­yətə isə elm və onun nailiyyətlərinin istehsala və məi­şə­tə tətbiq edilməsi dərəcəsi, təhsilin səviyyəsi və keyfiy­yəti, maarifin vəziyyəti, tibbi xidmət, incəsənət, əxlaq normaları, insanların davranışı, onların tələbat və ma­raq­larının inkişaf səviyyəsi daxildir. Mədəniyyətin sabit tərəfi mədəni ənənələrdir. Mədəni ənənələrin diapazonu nə qədər zəngin və genişdirsə, bütövlükdə bəşəriyyətin mə­nəvi həyatı da o qədər zəngindir [87, s.497].

Mədəniyyət cəmiyyətdə çox mühüm funksiyaları ye­rinə yetirir. Onlardan aşağıdakılar xüsusi qeyd olun­ma­lıdır:

1) Yaradıcı funksiya, bu o deməkdir ki, mə­də­niy­yət insanların yaradıcı fəaliyyəti prosesində aş­ka­ra çıxır və onların təbiət üzərində hökm­ran­lı­ğı­nın və öz ara­larındakı münasibətlərinin gös­təricisidir.

2) Ünsiyyət funksiyası onu göstərir ki, müəyyən ümu­mi əhəmiyyətli ünsiyyət vasitələri, təcrü­bə­ni və bilikləri ötürən vasitələr olmasaydı, insan­la­rın vahid cəmiyyətdə yaşamaları qeyri-müm­kün olardı.

3) İdraki-evristik funksiya bundan təzahür edir ki, mədəniyyət dünyanın ümumi mənzərə­sini ver­mək­lə məhdudlaşmır, o, həm də idrakın daha yax­­şı effektiv formalarını axtarıb tapmağa kö­mək edir.

4) Nəhayət, mədəniyyət qiymətverici funksiya ye­ri­nə yetirir. Yəni onun köməyi ilə dünyanın dərki es­tetik, siyasi və əxlaqi normalarla əlaqəli şəkil­də götürülür [119].

Beləliklə, mədəniyyət ictimai varlıq olan insan fəa­liyyətinin subyektiv – şəxsi tərəfinin inkişafında, cəmiy­yətin sosial təşkilinin üsulları və normaların yerinə yeti­rilməsində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Mədəniyyət həm də bütövlükdə həyat fəaliyyəti proseslərinin tənzim­lənməsində, bəşəriyyətin malik olduğu təcrübə və bi­lik­lərin, insan fəaliyyətinin digər maddiləşmiş nəticə­lə­rinin yayılmasında böyük rol oynayır. Göstərilməlidir ki, bədii, elmi, texniki, sosial yaradıcılıq tarixi prosesə güclü təsir göstərən, onu zənginləşdirən amillər kimi çıxış edir. Bu müddəa mədəniyyətə və insan fəaliy­yə­ti­nin digər maddiləşmiş nəticələrinə, habelə hələ sosial ger­çəklikdə öz praktiki təcəssümünü tapmayan, gələ­cək­də həllini gözləyən yeni ideyalara aiddir [119].

Mədəniyyətin inkişafı mürəkkəb və ziddiyyətli pro­ses olub, təkcə ümumsosioloji qanunlar üzrə deyil, həm də spesifik qanunlar üzrə baş verir. Mədəniyyətin in­kişafı varisliyə, köhnə mədəni irsin dialektik inkarına əsaslanır. Lakin bu proses müəyyən nisbi müstəqilliyə və spesifik qanunlara malikdir. Bəşər tarixində mədəni tərəq­qinin mahiyyətini açmaq üçün bu qanunauy­ğunluq­ları öyrənmək lazımdır. Hər bir dövrdə mədəniyyətin inkişafı daxili və xarici səbəblər, amillərlə şərtlənir. Odur ki, konkret tarixi mərhələdə götürülən mədəniyyət həmin dövrdəki iqtisadi, texniki, siya­si, sosial və mə­dəni-mənəvi amillərin güclü təsiri altında formalaşır və inkişaf edir.

Mədəniyyətin həm tərəqqisi, həm də tənəzzülü möv­­cud tarixi şəraitdəki obyektiv və subyektiv dəyişik­liklərlə müəyyən olunur. Lakin, onların mədəniyyətə tə­siri bilavasitə deyil, nəticə etibarilə, bir sırf əlaqə­lən­di­rici vasitələrdən keçərək baş verir. Məsələ bundadır ki, mədəniyyəti məhz insan yaradır. Bu prosesdə o, həm də subyekt kimi öz yaradıcılıq qabiliyyətlərini inkişaf etdirir. Bu yaradıcılıq prosesi insanın öz daxili motivləri üzrə baş verir. Lakin bu proses bütövlükdə ictimai mü­nasibətlər şəraitində həyata keçirilir və ictimai tələbatı ödəməyə yönəlir [119].

Odur ki, həmin amillər maddi münasibətlərin mə­də­niyyətə təsir mexanizmini ifadə edir. Həm də gös­tə­ril­məlidir ki, mədəniyyətin müxtəlif tərəflərinin ictimai hə­yat hadisələri ilə əlaqəsi eyni deyildir. Belə ki, əgər mədəniyyətin təbiət, texniki, iqtisadi elmlər kimi ünsür­ləri iqtisadi həyatla bağlıdırsa, onun fəlsəfə, əxlaq, incə­sə­nət kimi ünsürlərinə münasibətdə bu əlaqə birbaşa ol­mayıb dolayı xarakter daşıyır. Buna görə də mədəniy­yə­tin inkişafı prosesi qeyri-bərabər və ziddiyyətli şəkildə baş verir. Məsələn, müəyyən dövrlərdə bu və ya digər ölkədə ola bilər ki, texnika yüksək dərəcədə inkişaf et­sin, ancaq əxlaq və bədii mədəniyyət isə tənəzzül keçir­sin. Digər tərəfdən isə iqtisadi cəhətdən geridə qalmış öl­kə­lərdə bəzən incəsənətin çiçəklənməsi özünü göstərə bilir. Lakin bütövlükdə götürdükdə mədəniyyət də icti­mai həyatın inkişafına uyğun olaraq inkişaf edir. Mədə­niy­yətin inkişafı iki formada baş verir. Bir tərəfdən tər­biyə prosesində insanların bacarıq və qabiliyyətləri, vər­dişləri inkişaf edir, əvvəlki nəsildən keçən dəyərlər mə­nim­sənilir və yeni dəyərlər yaradılır. Digər tərəfdən isə maddiləşmiş dəyərlər nəsildən-nəslə keçirilir [119].

Qeyd olunmalıdır ki, cəmiyyətin inkişafı gedişində insanların maddi həyat şəraiti ilə onların mədəniyyəti arasındakı əlaqələrin xarakteri dəyişərək daha mürəkkəb şəkil alır. Cəmiyyətin iqtisadi həyatı və ictimai struktur­ları mədəniyyətin əsas göstəricilərinə və ümumi istiqa­mə­tinə güclü təsir edir. Bu təsir öz xarakterinə görə po­zi­tiv və ya neqativ ola bilir. Əgər iqtisadiyyat istehsal fəa­liyyəti üçün obyektiv məzmunlu bilikləri tələb edir­sə, bu təsir müsbət olur. Bunun əksi olduğu halda isə iqtisadiyyatın mədəniyyətə təsiri mənfi xarakter daşıyır. Mədəni həyatda müxtəlif miflərin, ideoloji illüziyaların genişlənməsinə şərait yaradır [119].

Mədəniyyətin təşəkkülü və inkişafı ilə bağlı bir sı­ra nəzəriyyələr mövcuddur ki, bunların hər birinin də digər baxış tərəfdarları tərəfindən qəbul edilən və edil­mə­yən cəhətləri vardır. Məsələn, “Təkamül nəzəriy­yə­si”n­də [105, s.16] mədəniyyətin, vəhşət dövrlərindən zamanı­mı­za qədər davamlı inkişafda olan insan kültürünün məh­sulu olduğu, irəliləmənin də bəsitdən mürəkkəbə doğru düz bir xətt üzrə, bir-biri ilə tutarlı mərhələlər aşılmaq surətilə meydana gəldiyi iddia edilmişdir. Buna görə də inkişafla ayaqlaşa bilmədik­ləri üçün bu gün də iki min il öncəki səviyyədə qalan ibtidai qövmlərin kültü­rün­də ilk mərhələlərin canlı izlərini görmək mümkün­dür. Yəni onların fəaliyyətində, adət-ənənələrində, inanc və sənətlərində qədim mədəniyyətin əsas cizgiləri hələ mövcud olmaqdadır. Təkamül nəzəriyyəsi insan ruhu­nun hər yer­də bir və eyni olduğu düşün­cəsinə əsaslanır. Dolayısı ilə müxtəlif topluluqlar bərabər şərtlər altında eyni şey­ləri vücuda gətirməyə, bir-birinə paralel şəkildə düşünməyə və eyni mahiyyətdə kəşf­lər və icadlar etmək iqtidarındadırlar. Bu səbəbdən bəzən “paralelçi”lər də de­yi­lən təka­mül nəzəriyyəsi tərəfdarlarına görə hər qövm­də ayrı-ayrılıqda meydana çıxan mədəniy­yətlər paralel şə­kildə, özlüyündə inkişaf edir.

Təkamül nəzəriyyəsinə tənqidi yanaşan baxışlara görə isə, bir çox sahələrdə kültürəl və sosial inkişaf bir xətt halında və eyni yöndə inki­şaf gös­tərməkdədir; za­man-zaman dəyişmələr, aravermələr diqqəti çəkəcək qə­dər açıqdır. Nəzəriyyənin ən zəif tərəfi isə insanlıq tari­xində tək bir kültür növünün qəbul edilmə­sidir. Halbuki eyni kültür dünyanın hər yerində mövcud deyildir, bir çox kül­türlər vardır. Aralarındakı fərqlər bilavasitə tex­niki alətlərdə, din, sənət, sosial daya­nışma kimi sahə­lər­də görünür. Buna görə də “Evolution”çuların mürəkkəb kültür fakt və hadisələrini bəsitləşdirmələri doğru qəbul edilməmişdir [105, s.18].

“Yüksək kültür” nəzəriyyəsində [108, s.22] topluluq­lar­dakı kültür və tarix ortaqlılığı əsasa alınmaqla və arala­rın­da siyasi bağlantı ilə dil birliyi olan yerli kültürlərin, eyni zamanda “mədəniyyət” qavramını ifadə edən “Yük­sək kültür”lər ortya qoyduqları irəli sürülməkdədir. Mə­sə­lən, misirlilər, çinlilər, assurlar, babillər, finikiyalılar, xaldeylər qrupu bu surətlə “kültür və tarix ortaqlığı”na söykənən tipdə mədəniyyətlər qurmuş toplu­luq­lardır. Nəzəriyyə­nin başlıca təmsil­çilərindən olan tanınmış rus panslav­ya­nisti N.Y.Da­nilevski bu mədəniyyətin parçalarının bir-birinə və bütünə, bütünün də parçalarına bağlı bir “or­qa­nizm” təş­kil etdiyini, orqanizm (canlı vəziyyət) qədər sıx şəkildə bütünlük göstərdiyini söyləmiş, mədəniyyət ün­sürlərinin də tamamilə oxşar orqanizm kimi doğub, bö­yüyüb, kamilləşib, nəhayət, öldüklərini iddia etmişdir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Əhməd bəy Ağaoğlu da mədəniyyət çevrəsini canlı orqanizmlərlə müqayisə edərkən, onun bütövlüyünü o bitkilərə bənzədir ki, ye­tiş­mələri və inkişafı üçün bəlli şərtlərin olmasına möh­tacdırlar. Başqa çevrələrdə, başqa şərtlər içində həmən solub gedərlər [93]. Onun gəldiyi qənaətə görə “Bir mədəniyyət zümrəsi bölünməz bir bütündür. Par­çalana bilməz. Qalibiyyət və üstünlüyü qazanan onun bütün­lüyüdür” [101, s.11]. Ümumiyyətlə, Azərbaycan kul­turoloji fik­rini çoxsaylı əsərləri ilə zənginləşdirən Əhməd Ağaoğlu yaradıcılığında mədəniyyət ən geniş aspektlərdən şərh edilir. Belə ki, o, mədəniyyəti daha geniş, bütün tərifləri içinə alan və bu kəlməyə ən geniş mənanı verən “həyat tərzi” kimi qəbul edərək “Üç mədəniyyət” əsərində ya­zır: “Mədəniyyət demək – həyat tərzi demək­dir”. Bir şərt­lə ki, burada həyat qavramının özü ən geniş və hərtə­rəfli bir məna daşı­malı, həyatın bütün sahə və tərəf­lə­rini, maddi və mənəvi hadisələrini özündə ehtiva etməli­dir. Belə olan halda mədəniyyət düşüncə və axtarış tər­zindən başlayaraq, geyi­m şəklinə qədər həyatın bütün təzahürlərini, hadisələrini əhatə etmiş olur [91, s.17; 101 s.3].

“Yüksək kültür” nəzəriyyəsində, müəyyən toplu­luqlar ara­sındakı tarixi ortaqlığı və kültür birliyi (və ya bənzər­liyi) halının mədəniyyətlərin xarakterini əks et­dir­məsi qənaəti mühüm yer tutur. Bu səbəbdən, məsə­lən, qədim yunan mədəniyyətinin estetik, hind mədə­niy­yətinin dini, qərb mədəniyyətinin mexa­niki-tex­niki key­fiy­yət daşıdığı iddia edilmişdir. Bu­na görə də, mədə­niyyətlə sosial sistem adətən ayrıl­maz bir cütlük kimi düşünülməkdə, başqa sözlə, hər mə­də­niyyət bir sosio-kültürəl bütün sayılmaqdadır [105]. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadənin “Türk kültür birliyi” ad­lı məqaləsində də bu yanaşmaya dair maraqlı qəna­ət­lər yer almışdır [107].

Mədəniyyətin mahiyyəti məsələsində əldə edilən yuxarıdakı nəticələrə ən yaxşı şəkildə P.A.Sorokin tərə­findən aydınlıq gətirilmişdir. “Ana kültür qəlibi” nəzə­riy­yə­si­ni irəli sürmüş P.A.Sorokin “Yüksək kültür” və ya “Qapalı mədəniyyət” nəzəriyyə­si­ni şiddətlə tənqid et­mişdir. Olduqca çətin anlaşılması və bəzi etirazlarla qar­şı­lanması ilə yanaşı Sorokin kültür anlayışının və mə­dəniyyət hadisəsinin təhlilində tarixi-sosial gerçəklərə dair maraqlı nəticələrə gəlmişdir [105, s.23-24].

Mədəniyyətlər və ya mədəniyyət meydana gətirən kültür dəyərləri nəyə görə, necə və nə kimi şərtlər altında və hansı topluluqlarda doğmaqdadır? Bəzi kül­tür­lər maddi-mənəvi sahələrdə çeşidli kültür vasitə və davranışları ortaya qoya bildikləri halda, bir sıra sosial qruplar belə bir varlıq göstərməkdə çətinlik çəkirlər. Nədən? Kültür tarixçiləri üçün həlli müşkül başlıca mə­sə­lələrdən biri bu olmuşdur. Sorğunu cavablandırmağa çalışanlar arasında Diffusionçularda gördüyümüz kimi, məsələni coğrafi-iqtisadi şərtlərə bağlayanlar olduğu ki­mi, metafizikaya müraciət edənlər və ya həqiqətən şəx­siy­yət psixologiyasını hərəkət nöqtəsi hesab edənlər də vardır [105, s.25].

Tarixən mədəniyyətin insan varlığının heç nə ilə mü­qayisə olunmayan invariant təməli olduğunu tək-tək dahilərin deyil, əksər dünya dövlətlərinin dərk etməsi üçün zaman-zaman yaradılmış bütün maddi və mənəvi sərvətlərin məcmusu, məhz mədəniyyətin ən ali nümunələri məhv edilib, dağıdılıb, yandırılıb. Hər dəfə də yenidən yaratmaq əzminə rəğmən yenidən məhv etmək kimi paradoksal mövqelər savaşıb [3, s.10-11]. Ona görə də bu gün mədəni dünya bu qənaətdədir ki, hər hansı bir mədəniyyət və ya sivilizasiyanın digə­rin­dən üstünlüyündən bəhs edilməsi qeyri-ciddi, qeyri-elmi mövqedir. Hər bir mədəniyyət öz-özlüyündə dəyər­lidir, sadəcə, bu, fərqli, başqa mədəniyyətdir [3, s.120]. Bu mənada müasir kulturoloji araşdırmalar ötən dövr­lərdəki tədqiqatlardan fərqli olaraq, mədəni birlik, dəyişmə və müxtəliflik barədə son dərəcə yeni baxışlar irəli sürür. Kulturologiya müxtəlif mədəni sərvətlərə, kul­turoloji mətnlərə və mədəni fəaliyyətin tədqiqi me­tod­larına xüsusi diqqət yetirir [86, s.23]. Heç də təsadüfi deyildir ki, Birləşmiş Mil­lət­lər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkila­tı­nın Baş Konfransı (3-21 oktyabr 2005-ci il tarixində Pa­ris şəhərində keçirilən 33-cü sessiyasında) mədəni müx­tə­lifliyin bəşəriyyətin fərqlən­dirici xüsusiyyəti olduğunu təsdiqləyərək; mədəni müxtəlifliyin bəşəriyyətin ümumi irsini formalaş­dırdığını və hamının rifahı üçün onun qəd­rini bilməli və qoruyub sax­lamalı olduğumuzu dərk edərək; mədə­niyyətin zaman və məkan dəyişdikcə müx­təlif for­malar aldığını və bu müxtəlifliyin bəşəriyyəti təş­kil edən xalqların və cəmiyyət­lə­rin mədəni özünüi­fa­də tərzlə­rinin və özünəməxsusluqlarının unikallığında və müxtə­lifliyində öz əksini tapdığını nəzərə alaraq; qey­ri-maddi və maddi sərvətlərin mənbəyi kimi ənənəvi elmlərin, xüsusilə də yerli xalqların bilik sistemlərinin və onların davamlı inkişafa müsbət töhfəsinin vacib­li­yini, həmçinin onların lazımi qaydada qorunmasının və təş­viqinin zəruri olduğunu bilərək; dil müxtəlifliyinin mədəni müxtəlifliyin fundamental elementi olduğunu xatırla­daraq və mədəni özünüifadənin qorunması və təş­viq edilməsində təhsilin fundamental rolunu təsdiqləyə­rək, 2005-ci il oktyabrın 20-də “Mədəni özünüifadə müx­tə­lif­­liyinin qorunması və təşviqi haqqında” Konven­siyanı qəbul etmişdir (25).

Keçmişə münasibətdə düzgün mövqe tutmaq üçün “sivilizasiyanın mənəvi irsi” anlayışına daxil olanların qeyd-şərtsiz dəyərinin əsaslarını müəyyən etmək lazım­dır. Burada əsas məsələ sivilizasiyanın topladığı sərvət­lərə münasibətdə şüurlu mövqe tutmaqdır. İrs barədə yalnız o yerdə danışmaq olar ki, orada həmin irsi başa düş­sünlər, tarixi yaradanlara rəğbət və hörmət bəslə­sin­lər. Varlıq barədə təsəvvür yaradan və təkcə bunun he­sa­bına müxtəlif dövrlərdə yaşamış insanları əlaqələn­dirən aktın xarakteri vacibdir. Bu, konkret həyati nümu­nə­lər əsasında qaynaqların, abidələrin, dünya incəsənət incilərinin emosional təsirində özünü göstərir. Mədəni irsə münasibətdə şüurlu varislik cəmiyyətin mənəvi zən­ginləşməsinin rəhnidir. Mədəni varislik ziddiyyətli pro­sesdir. Varislik prosesində miras kimi mənimsənil­miş də­yərlər nəinki dirçəldilir, həm də inkişaf etdirilir, tək­milləşdirilir, yeni nəsillərin mədəni simasına uyğun­laş­dırılır. Mədəniyyəti insan fəaliyyətindən ayırmaq olmaz. İnsan mədəniyyəti yaratmaqla həm də özünü yaradır; mə­dəniyyət insanı yaratmaqla həm də özünü yaradır [63, s.27].

Dünyanın, o cümlədən Azərbaycanın görkəmli fi­kir sahiblərinin ümumi qənaəti budur ki, bəşər mədə­niyyətinin yaranması və inkişafında bütün xalqların öz payı vardır. Məsələn, mühaci­r Azərbaycan ziyalılarının kulturoloji qənaətlərinə diqqət yetirən M.B.Məhəm­məd­za­də yazır ki, bəşər mədəniyyəti milli mədə­niyyətlə­rin məcmusundan ibarətdir [91, s.16; 75, s.61]. Milli di­riliyi bütünlüklə mədəniyyətə bağlayan M.Ə.Rəsulzadəyə görə isə: “Mədəniyyəti-bəşəriyyə millətlərin zəh­mətlərin­dən hasil olan bir yekundur. Hər millət öz iqtidar və öz istiqlalı sayəsində, yəni öz diriliyi ilə özünə xüsusi, xüsusi olduğu qədər də qiymətli bəzi şeylər əlavə edir ki, bir millətin ölməsi və yaxud ölgün fikirlərlə yaşa­ma­sı yalnız özü­nün bədbəxtliyini deyil, bəşəriyyətin də böyük bir nöqsanını təşkil edir” [91, s.16-17; 85, s.462].

Xalqımızın mədəni irsinə bu kontekstdən ya­naş­dıqda, xüsusilə belə bir məqama diqqət yetirilməlidir ki, Azərbaycan bəşər mədəniyyətinin və dünya sivilizasi­ya­sının ilkin məskənlərindən biridir. Azərbay­can xalqı öz kökləri ilə bəşəri düşüncə və yaradıcı həyat fəaliyyətinin minillik dərin­liklərinə, ilkin sivilizasiya epoxasından qa­baqkı arxaik dövrə gedən zəngin maddi və mənəvi mə­dəniyyət yaratmışdır [71, s.336]. Bu əra­zidə hələ iki milyon il bundan əvvəl insanın yaşaması uçun əlverişli şərait olmuşdur. Azərbaycan xalqı da bu yer­də bərqərar olmuş, özünün təsərrüfat həyatını, mad­di-mənəvi mədəniyyətini yaradaraq dünyanın ən qədim və mədəni xalqlarından biri kimi tanınmışdır.

Hər bir xalq üçün öz ölkəsinin tarixi, keçdiyi in­kişaf yolu, mədəniyyəti maraqlıdır. Çünki keçmiş nəsil­lərin nailiyyətlərini bilmədən yenilərini yaratmaq çətin­dir. Əsrlər boyu nəsillərin öz təcrübələrini bir-birinə ötür­mələri nəticəsində müxtəlif sahələrdə müvəffə­qiy­yət­lər qazanılmışdır. Bu vəziyyət insan cəmiyyətinin bü­tün dövrlərində qanunauyğun şəkildə davam etmişdir. Maddi mədəniyyət abidələrinin qalıqları əsasında o döv­rün müxtəlif sahələri haqqında fikir söyləmək müm­kündür. Hər bir daş alət, saxsı, dəmir, tunc əşya qalıq­ları ətrafında alimlərin apardıqları elmi araşdırma və mübahisələri məsələlərə aydınlıq gətirməyə qadirdir [74, s.136]. Bu vaxta kimi aparıl­mış araşdırmalar sübut edir ki, Azərbaycan xalqının sosial mədəniyyəti çoxəsrlik tarixə malikdir. Onda, hələ qədim dövrlərdən demokratik mədəniyyətin elementləri, təbiət və cə­miy­yə­tin dəyişdirilməsinə, insanın özünü tək­­mil­ləş­dir­məsinə istiqamət­lənmə təzahür olunur. Tə­rəq­­qipərvər təfəkkür və Azərbaycan mədəniy­yətinin tə­rəqqipərvər tendensiyaları zərdüştlük, məzdəkilik, hüru­filik, Azərbaycan intibahı və maarifində müxtəlif forma və səviyyələrdə əks olunurdu [71, s.337].

Bu gün mədəni dünya tərəfindən milli mədə­niy­yət­lərə xüsusi diqqət yetirilməsi heç də təsadüfi deyildir. Çünki müasir dövrün ən mühüm problemlərindən biri milli şüur və milli özünüdərketmədir. Milli olan canlı­dır, həyatidir, ideyaların və həyatın sintezidir. Özü də “həll edilmə” elementi ilə olan sintezdir. Bu isə milli möv­cudluğa yüksək gərginlik və böyük enerji potensialı verir [3, s.397]. Bu baxımdan folklor, dil, ədəbiyyat, sənət və mədəniyyət sahəsində fundamental elmin stra­teji məqsədi Azərbaycan xalqının mənəvi irsini dünya mədəniyyətinin inkişafı kontekstində təqdim etmək, Azərbaycan cəmiyyətinin yaranmasının etnik və milli pro­seslərini müəyyən etməkdir [59, s.35-36]. La­kin tarixi-milli mənsubluq və mənşə məsələsinin qoyu­luşunda və həllində mübahisəli, əyintili məqamlar özünü təkcə lokal milli hüdudlarda göstərmir. Qərb-Şərq ün­van­lı və sintez təbiətli tarixi dəyərlərlə bağlı etnik problemə münasibətdə etnik diskriminasiyaya hələ də ən müxtəlif miqyaslarda yol verilir. Xüsusən, “türk” et­no­nimi və türk kültürü ilə bağlı axtarış, ehtimal və hipo­tez­lərdə sağa və sola neqativ meyllər həm yerli, həm də əcnəbi medievistikada bir-biri ilə qəribə həmahənglik təş­kil edir [59, s.48].

Təbii ki, belə bir qərəzli münasibətin bir sıra tarixi, siyasi və ideoloji səbəbləri vardır. Məsələn, son iki yü­zil­lik Azərbaycan tarixinə diqqət yetirsək, o zaman bir sıra mətləblərə aydınlıq gələr. Çar Rusiyası ilə İran arasında gedən müharibənin nəticəsi olaraq bağlanmış Türkmənçay müqaviləsinin (1828) şərtlərinə görə Araz çayı boyunca iki hissəyə bölünən Azərbaycan iki müxtəlif mədəniyyətin daşıyıcısı olan Rusiya və İran dövlətlərinin müstəmləkəsinə çevrildi. Bununla da xal­qı­mız iki yüz il ərzində ümumtürk mədəni əlaqələrindən ayrı yaşamağa məcbur oldu. Bu, o demək idi ki, dil, adət-ənənə, sosial həyat və yaşam tərzində dəyişikliklər or­taya çıxırdı. Rusiya imperiyası öz donunu dəyişərək Qırmızı imperiyaya çevrildikdən sonra Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələr tamamilə kəsildi. Sovet Azərbaycanında xalqın mədəniyyətinə, milli adət-ənənələrə ümumsovet qanunları ilə yanaşı yeni əxlaq, mədəniyyət, Sovet İttifaqı xalqlarına məxsus ümumso­vet əxlaq kodeksi əlavə olundu. Yeni insan – sovet in­sa­nı yetişdirilməyə başlanıldı. Ayrı-ayrı millətlərin tarixi, məişət tərzi, mədəniyyəti, sənətə münasibəti və milli tə­fəkkürün inkişafında ayrı-seçkilik siyasəti yeridildi. Milli mədəniyyətlərin tədqiq edilməsi sahəsində məhdu­diyyətlər tətbiq edildi. Bu əngəllər özünü türk dili, folk­loru, ədəbiyyatı sahəsində xüsusilə büruzə verdi.

Azərbaycanda kulturoloji irsin tədqiqi problem­lərindən bəhs edərkən deməliyik ki, ümumiyyətlə SSRİ dövründə kulturologiya ayrılıqda bir elm sahəsi kimi ya heç öyrənilmir, ya da ona əhəmiyyət verilmirdi. Yalnız müs­təqillik qazandıqdan sonra bu sahəyə maraq artmağa başladı. Xalqın milli-mənəvi dəyərlərinin cəmi olan kül­türün əsas aparıcı sahələrində obyektiv tədqiqatlara start verildi. Milli-mədəni özünəməxsusluğun ifadəsi olan kültür (milli mədəniyyət) özündə əsasən aşağıdakıları ehtiva edir: dil, din, adət və ənənə, sənət, dünyagörüşü, tarix və s.

Dil – mədəniyyətin inkişafının əsas amillərindən və şərtlərindən biridir. Çünki dil olmadan digər şərtlərin yaranmasından, inkişafından söhbət belə gedə bilməz. Dil millətlərin söz dünyasıdır. Dil millətlərin düşüncə­si­ni ifadə edir, dünyaya baxışını formalaşdırır, mədəniy­yə­tin, adət-ənənələrin yaranmasına və inkişaf etdiril­mə­sinə xidmət göstərir. Dil bir millətin ağlının, düşüncə­si­nin, yaradıcılığının, məntiqinin aynasıdır. Bir sözlə, dil mədəniyyət xəzinəsidir.

Din – mədəniyyətin inkişafında, formalaşıb möh­kəm­lənməsində önəmli yer tutur. Qədim dövrlərdən üzü bəri əsrlərlə dini mədəniyyətlər özlərindən əvvəlki mə­dəniyyətləri üstələmişlər. Dinin millətlər üzərindəki ha­ki­miyyəti imperiyalardan milli hakimiyyətlərədək da­vam etmişdir. Bundan sonra dinin funksiyası azalmağa başlamışdır. Dinin milli mədəniyyətə təsiri və mədə­niy­yətin digər sahələrinin yaranması və yenilənməsində ro­lu danılmazdır. İslam dininin gətirdiyi adət-ənənələr, di­ni bayramlar və mərasimlər bu gün də davam etmək­dədir.

Adət və ənənələr – hər bir millətin vətəndaşlıq pas­portudur. Adət-ənənələr millətlərin yazılı və ya şifa­hi qanunlarıdır. Qanunların demək olar əksəriyyəti adət-ənənələr əsasında yazılıb. Qanunlar insanın cəmiyyətdə hərəkətini tənzimləyir. İnsanlar isə öz aralarındakı mü­na­sibətləri əsrlər boyu adət-ənənələrə uyğun qurmuşlar. Müasir dövrdə hələ də adət-ənənə ilə idarə olunan öl­kələr mövcuddur. Əslində, insanı qanunlar çərçivəsinə sal­maq mümkün deyil. Çünki qanunlar haqları və cəza­ları təyin edir, həyatda isə cəmiyyət arasında bir çox sosial əlaqələr var. Bunlara aşağıdakıları misal gətirmək olar: salamlaşmaq, üzr istəmək, sayğı göstərmək, söh­bət­ləşmək, mübahisə etmək, küsüb-barışmaq və s. Bu dav­ranış qaydaları ancaq adət-ənənələrə söykənir.

Sənət – millətlər həm də öz sənətləri, yaradıcılıq məhsulları ilə, duyğu və zövqləri ilə bir-birlərindən fərq­lənir. Bunlar millətin gözəlliyi görmə və duyub ya­ratmaq imkanlarına bağlıdır. İnsanlar yaşamağa, sosial və mənəvi ehtiyaclarını ödəməyə çalışırlar. Hər bir in­san bunları edərkən müəyyən axtarışlarda olur, özü üçün yaxşı nə varsa onu əldə etməyə səy göstərir. Bunun nə­ticəsində də ən yaxşısını, ən gözəlini se­çib ortaya çıxa­rır. Buna isə yaradıcılıq deyilir. Hər millətin yaradıcılığı ayrı bir özəl­lik təşkil edir. Söz, səs, məkan, rəng, işıq, zövq və s. anlayışlar mövcuddur. Mədəniyyətin bu sahə­sinə ədəbiyyat, rəsm, memarlıq, heykəltaraşlıq, teatr, ifaçılıq və s. aiddir.

Dünyagörüşü – bir millətin digər millətlərdən fərq­li olan həyat fəlsəfəsidir. Hər bir millətin fərdləri ara­sında ortaq mədəniyyət olduğu üçün onlar bilik, qa­bi­liyyət, zehni yaradıcılıq baxımından da müəyyən ox­şarlıqlara malikdirlər. Sosial və mənəvi yaradıcılıq nə­ti­cəsində fərdlərin ümumiləşdirilmiş hərəkət və davra­nış­la­rı o millətin dünyagörüşünü meydana gətirir. Bunun üçün hər bir millətdə dəyər və dəyər qaydaları fərqlidir. Qəhrəmanlıq, eşq, namus, təmizlik, əxlaq, əyləncə, toy, yas və s. kimi həyat hadisələri və mənəvi anlayışlar hər millətdə dəyişik qaydalara malikdir.

Tarix – milli mədəniyyəti meydana gətirən ən mü­hüm şərtlərdən biridir. Tarix millətin dünya yarandığı gün­dən indiyədək yaşamı deməkdir. Tarix dünənin və bu günümüzün insanını bir-birinə bağlayaraq gələcəyə aparır. Millətlər, onların mədə­niyyətləri də məhz tarixi proseslər nəticəsində formalaşmışdır. Tarix bir millətin haradan gəlib haraya getdiyini göstərən bir fenomen kimi millətin həyatında mühüm yer tutur.

Ümumiyyətlə, cəmiyyətdə din, dil, incəsənət, tarix və bütövlükdə sosial elmlərin öyrənilməsi kulturolo­gi­ya­­nın da tədqiqat predmetinə daxildir. YUNESKO-nun qə­­bul etdiyi tərifə görə “mədəniyyət insan cəmiyyətinin özü­nün tarixi inkişafına sahib olduğu əqli şüurudur” (25; 117). Yuxarıda qeyd olunanlardan belə bir qənaətə gəl­mək olar ki, xalqları, millətləri meydana gətirən fərd­lər ara­sındakı əlaqələr və təbiətə hakim olmaq imkanları ta­rix boyu mədəniyyətin inkişafı ilə bağlıdır və hər bir mil­­lət öz maddi-mənəvi dəyərlərinə xas mədə­niyyətə ma­­likdir. Bu dəyərlərin, o cümlədən folklorun və dilin ta­­­rixi-kulturoloji aspektdən tədqiqi həm milli mədə­niy­yət tarixinin öyrənilməsi, həm də kulturoloji fikrin bu əsas­larda inkişafının təminatı baxımından əhəmiy­yət­li­dir.



MİLLİ-MƏDƏNİ VARLIĞIN MÜHAFİZƏSİNDƏ DİL AMİLİ

Dilin kulturoloji mahiyyəti

Elmi ədəbiyyatda dilin özünəməxsus cəhətləri ümu­mi şəkildə belə səciy­yələndi­rilir ki, dil ictimai ha­disədir, onun yaranmasında və formalaşmasında bioloji amil­lər mühüm rol oynasa da, dominantlığı ictimai fak­torlar təşkil etmişdir. Cəmiy­yətin məhsulu olan dil sinfi, bazis və ya üstqurum hadisəsi deyil, tarixi kateqo­riyadır, kültürün mühüm daşıyıcısı və formasıdır. Dil bioloji, ir­si, irqi, psixoloji hadisə olma­yıb, ünsiyyət vasitəsidir və yalnız insana məxsusdur. Təfəkkürlə vəhdətdə olan dil, fikrin ifadəsi kimi nitq vasitəsilə özünü reallaşdırır. Dil cəmiyyətlə birlikdə inkişaf edir, dilin xidmət etdiyi cə­miyyət öldükdə dil də ölür. Dil, kültürün bütün ünsürləri ilə birlikdə və vəhdətdə götürüldükdə mədəniyyət fenomenidir.

Bir sözlə, müxtəlif sahə mütəxəssislərinin dilə mü­nasibətində ümumi və fərqli cəhətlər vardır. Məsələn, so­sio­loqlara görə, dil insan həyatının elə bir sahəsidir ki, bu fenomensiz nəinki insanın fəaliyyətini, hətta bir icti­mai, sosioloji varlıq kimi insanın özünün varlığını, möv­cudluğunu təsəvvür etmək mümkün deyil. Çünki belə ol­muş olsaydı, onda dilsiz insan ictimai varlıq kimi möv­cudiyyətini itirib, ictimai funksiyasından məhrum olub bioloji varlığa çevrilərdi [93].

Digər tərəfdən də dil tarixi kateqoriya olduğundan, yalnız bəşər tarixinin çərçivəsində inkişaf edir; bu çər­çivədən kənarda nəinki dilin inkişafından, hətta onun möv­cudluğundan belə söhbət gedə bilməz. Dil inkişafda olan dinamik sabitlikdir, lakin bu sabitliyi sükunət və­ziyyəti kimi deyil, ünsiyyətə xidmət edən, daima işlənən dilin inkişafı kimi başa düşmək lazımdır. Dili həm fəa­liy­yət, həm də bu fəaliyyətin məhsulu hesab edən V.Hum­boldtun fikrincə, dilin daimi keyfiyyəti olan də­yiş­kənlik, tarixi inkişaf, dinamizm onun mahiyyətini təş­kil edir. “Dil sabit olanla dəyişkən olanın, statik olan­la dinamik olanın vəhdətindən ibarətdir” (84, s.127-128). İctimai hadisə olan di­lin vəziyyəti xalqın ümumi mədəni səviyyəsindən, tə­fək­kür tərzindən asılıdır. Bu mənada dil prosesləri bir sıra dillər üçün ümumidir. Çünki bütün xalqlar üçün cə­miy­yətin, təfəkkürün və mədəniyyətin inkişaf qanunauy­ğunluqları xeyli dərəcədə ümumidir [93].

Dil yaddaşın, xatirələrin, duyğuların və düşüncə­lərin, bütün maddi və mənəvi dəyərlərin, dünyagörüşü və yaradıcılığın ümumi bir xəzinəsidir. Dil insan cəmiy­yətinin ən önəmli sosial varlığıdır. Mədəniyyətin əsas şərtlərindən biri və birincisidir. Bir millətin mədəniyyəti ayrı-ayrı fərdlərin duyğu və düşüncələrini dil vasitəsi ilə bölüşməsi nəticəsində meydana gələ bilir. Bir xalqın ta­rixi, folkloru, musiqisi, ədəbiyyatı, elmi və fəlsəfəsinin tə­şəkkülü və inkişafında, ümumiyyətlə isə bir millət kimi formalaşmasında dil amili əhəmiyyətli rol oyna­mış­dır. Bir çox dəyərlər, məhz əsrlərin süzgəcindən sü­zülə-süzülə kəlmələrdə, cümlələrdə, deyimlərdə möh­kəm­lənərək, dil xəzinəsində qorunaraq günümüzə qədər çatdırılmaqla gələcək nəsillərə ötürülür. Deməli, mə­də­niyyətin bütün sahələrinin yaranmasında dil əsas və va­cib şərtdir. Dil sosial varlıq olaraq milləti formalaşdırır, onun mədəniyyətini yönləndirir. Dillə söylənilənləri ya­zı, digər sənət əsərləri vasitəsi ilə qoruyub saxlamaq, nə­sildən-nəslə ötürmək daha önəmlidir. Çünki yazı sa­yəsində duyğu və düşüncələr həm zaman, həm də məkan etibarı ilə daha geniş yayılır. Nümunə olaraq Orxan-Yenisey yazılı abidələrini göstərə bilərik. Min iki yüz il bundan əvvəl Göytürklərin varlığı, hekayətləri, duyğu və düşüncələri haqqında məlumat ala bilirik. Yüz illər boyunca formalaşan yazılı ədəbiyyatımız sayəsində di­limiz də inkişaf edərək mədəniy­yətimizin yüksəl­dil­mə­sinə öz töhfəsini verməkdədir. Şifahi xalq ədəbiy­ya­tı­mı­zın zənginliyi yazılı ədəbiyyatımızın, mədəniyyə­ti­mi­zin inkişafında mühüm yer tutur. Şifahi ədəbiyyatımız be­şik­dən başlayaraq həyatımızın bütün sahələrində öz izi­ni, təsirini göstərir.

Ümumiyyətlə, bir millətin ruhi oyanışı öncə onun bədii-mədəni yaradıcılıq məhsullarında öz əksini tapır. Bu baxımdan ədəbiyyatın rolu çox böyükdür. Millə­tin idealları, ağrıları, sevinci estetik biçimdə ədəbiyyatda özü­nü göstərir və milli dildə ədəbiyyata, özəlliklə yazılı ədəbiyyata girməsi ilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ədə­biy­­yatı olmayan toplumlar millət ola bilməz. Millətin ger­çək tarixi müəyyən mənada həm də onun bədii yara­dı­cılığında əks olunur. Çünki siyasi quruluşlar dəyi­şib, hətta yox ola bilir. Necə ki, tarixdə onlarca türk dövləti qurulub yox olub. Başqa millətlərdə də belədir. Yəni nəsillərarası hissi və düşüncə münasibətləri əsasən ədə­biy­yat vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür. Biz keçən əsr­lərin ədəbiyyatını, Axundovu, Cavidi, Cabbarlını, Ordu­ba­dini, Üzeyir bəyi, Səməd Vurğunu oxuduğumuzda on­ların ağıllarından keçən düşüncə­lər­lə tarixi əlaqə qura bilirik. Bu üzdən də əsrlər, hətta minilliklər arası dü­şün­cə bağlantısı ancaq ədəbiyyat yolu ilə bərqərar olur. Am­ma onu da demək lazımdır ki, ədəbiyyat yalnız şeir və roman deyil. Milli dildə yazılaraq tarixliləşən hər şey ədəbiyyatdır. Fəlsəfədən tutmuş, siyasi elmlər, bədii ədə­biyyat, folklor, etnoqrafiya, şeir, mif və s. [34].

Azərbaycan şifahi ədəbiyyatı eşq, həsrət, ayrılıq, ölüm, qürbət, zarafat, qəhrəmanlıq, əxlaq və s. kimi mə­də­niyyət sahələrini özündə əks etdirmişdir. Ədəbiy­ya­tı­mızın zənginliyinin təməl daşı isə dilimizdir. İstər şifa­hi, istərsə də yazılı ədəbiyyatımızın yaradıcıları dil mə­də­niyyətindən yararlanmışlar. Xalqımızın məhək daşı olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları, böyük şairlərimiz Füzuli, Nəsimi, Səməd Vurğun, Bəxtiyar Vahabzadə, Şəh­riyar, Məmməd Araz və başqalarının əsərləri milli mə­dəniyyətimizin inkişafına örnək ola biləcək nümu­nə­lərdir. Dil millətlər arasında mədəni əlaqələrin qurulma­sında da mühüm vasitədir. Dilimiz tarix boyu inkişaf edib və bu gün də inkişaf etməkdədir. Millətlər bir-bir­ləri ilə müəyyən əlaqələr yaratmaqla bir-birlərindən mü­əy­yən sözlər, kəlmələr, ifadələr əxz edirlər. Dilə qəbul edilmiş yeni sözlər mədəni inkişafla birbaşa bağlıdır. İslam dininin qəbul edilməsi, Azər­baycanın şimalının Ru­siyaya birləşdirilməsi və yaxud müstəqilliyin qaza­nıl­ması sayəsində dilimizə çoxlu yeni sözlər daxil olmuş­dur. Hər bir alınan yeni söz yeni bir anlam daşıyır və aid olduğu millətin mədəniyyətinin izlərini özündə müəyyən qədər saxlaya bilir. Hazırda rabitə texnologiyalarının, həm­çinin nəqliyyat vasitə­lərinin sürətli inkişafı millət­ləra­rası mədəni əlaqələrin artmasına mühüm təsir gös­tər­məkdədir. Nəticədə deyə bilərik ki, mədəniyyətimizin nəsildən-nəslə ötürülməsi, digər xalqlara təsiri, yaşa­ma­sı və inkişafı dil sayəsində mümkün ola bilir. Dilimiz həm millətimizin, həm də mədəniyyətimizin formalaşıb inkişaf etməsində ən böyük varlıqdır.



1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə