SÜrrealiZM, dadaiZM, İntuiTİVİZM




Yüklə 107.2 Kb.
tarix26.04.2016
ölçüsü107.2 Kb.
SÜRREALİZM, DADAİZM, İNTUİTİVİZM
1918-ci ildə yazdığı bir məqalədə görkəmli fransız şairi Qiyom Apolliner estetika tarixində "sürrealite" (fövqəlgerçəklik anlayışını irəli sürür və belə hesab edirdi ki, sənətkar min illər boyu dünyanın bədii dərkinin əsas prinsipi olan mimesisdən (təqliddən əl çəkməli və dünyanı obrazlarla əks etməkdən imtina edib ixtiracıya çevrilməlidir. Digər bir yazısında o, bu konsepsiyanı inkişaf etdirərək göstərirdi ki, insan idrakının oyanış anından bu günə qədər ən böyük siirrealist sənətkar ilk təkərin ixtiraçısıdır.

Həqiqətən də sonralar elmin, texnikanın inkişafında az-çox xidməti olan irili-xırdalı alimİərin, ixtiraçiların heç biri ilk dəfə hansısa ağır bir yükün qarşısında duruxub dayanmış, düşüncəyə dalıb onu yerindən dəbərtmək üçün altına ağac gövdələri qoyub hərəkətə gətirməyi təklif edən şəxs qədər bəşəriyyətə xidmət göstərməmişdir. Diqqətlə ətrafimıza baxsaq, bəşər sivilizasiyasının inkişafının mayasını təkər prinsipinə söykənən hərəkətin təşkil etdiyini görərik.

Təkərin ixtiraçısı həqiqətən də sürrealistdir ("sürrealizm' fransız sözü olub "bədii fikirdə reallığın fövqündə dayanmaq prinsipinə sədaqət" deməkdir). O bir tərəfdən təkəri düzəltmək üçün mütləq gerçəklikdə olan materiallardan istifadə edır, digər tərəfdən, təkəri - (gerçəkliyi) insan təxəyyülünün sırf məhsulu kimi rədd edir, onun qanunlarına məhəl qoymur.

Apollinerin fikrincə, hər bir insan ixtirayı-sürrealistdir: bir parça dəmiri bir ağac budağına saplayıb baltanı kəşf edən də, kələ-kötür daşı yonub ev tikən də, xaotik səsləri nizamlayıb rnusiqi bəstələyən də, sürtülüb işığını itirmiş sözlərə ilkin mənasını, ilkin dərinliyini, təbiiliyini, gözəlliyini qaytaran şair də.

Appollinerə görə, sürrealizm gerçəkliyin və təxəyyülün dialektik vəhdətidir. Onun sürrealizm konsepsiyası əslində, insanın bədii təfəkkürünün formalaşmasının və inkişafının daxili səbəblərini açıqlayır, yaradıcılığın bütün sahələrini ehtiva edir.

Fransız sairinin konsepsiyası əsasında təşəkkül tapan sürrealizm ədəbi-estetik cərəyanı anlamdakı universallığı, ahəngdarlığı qoruyub saxlaya bilmədi, saxlaya da bilməzdi. Sürrealistlər gerçəklikdən tam imtina etməsələr də, onu ayrı-ayrı, bir-biri ilə bağlı olmayan ünsürlərə parcaladılar, onu candan-qandan məhrum etdilər. İnsan beyninin məhsulu olan təxəyyülün özü də idrak prosesindən aralı düşdü, bilavasitə təhtəlşüurun, sövqitəbiinin inikasına cevrildi. Sürrealizmin dünyanın vəhdətindən, harmoniyasından imtinası yəqin ki, birinci növbədə, əsrimizin öz ritm, öz xarakteri ilə bağlıdır.

Sürrealizmin təbiətini açıqlamaq, onun bədii-estetik fikir tarixində yerini müəyyənləşdirmək üçün bir qədər qabağa qaçmaq lazımdır, çünki bunun üçün yer təmizləyib meydan açan dadaizm haqqında danışmadan keçinmək mümkün deyil.

XX əsrin əsl simasını üzə çıxaran, sonrakı inqilablar və müharibələr üçün yol açan 1914-1918-ci il ümumdünya qırğını cəmiyyət və insan haqqında bütün əvvəlki təsəvvürləri alt-üst etdı. Bütün XIX yüzillik boyu Avropa fəlsəfi fikrində aparıcı mövqe tutan pozitivizm belə bir təsəvvürü təlqin etməyə cəhd göstərirdi ki, insan idrakı cilalandıqca, hissləri zərifləşdikcə heyvanlar aləmindən ona keçmiş vəhşilikdən və yırtıcılıqdan təmizlənir və cəmiyyət labüd şəkildə xoşbəxtliyə doğru irəliləyir. Ideal insan və ideal cəmiyyət konsepsiyasından çıxış edən kommunist ideologiyasının özü də əslində pozivitizmin bir variantıdır. 1789-cu il Fransa burjua inqilabından və Napoleonun apardığı müharibələrdən sonra Avropada hökm sürən nisbi sakitlik pozitivizmə bir növ haqq qazandırdı. Lakin budur, 1914-cü ildə ilk baxışdan heç bir səbəb olmadan- filan hersoqun terrorçular tərəfindən qətlə yetirilməsi nə böyük hadisəymiş? - aləm bir-birinə dəydi, diinya qarışdı, demək olar ki, bütün ölkələrin birbaşa və yaxud dolayı iştirakı ilə bəşər tarixində misli görünməmiş insan qırğını başladı. İnsanın get-gedə müdrikləşməsi, yırtıcılıqdan yaxa qurtarmasından nağıllar danışıb bəşəriyyətin başı altına yastıq qoyan pozitivizm bir anda puçluğunu sübut etdi və süquta uğradı. İnsan insana, millət millətə qənim kəsildi. Sanki bütün bəşəriyyət ağlını itirmiş, əsrlər boyu topladığı dəyərlərdən imtina etmişdi. Elə o vaxt məşhur ingilis tarixçisi və fılosofu A. Toynbi demişdi ki, XX yüzillikdə bəşəriyyət pələnglə üz-üzə gəlib ondan müdafiə olunmaq üçün heç bir silahı olmadığı vaxtlardan daha artıq, daha dəhşətli məhv olmaq təhlükəsi qarşısındadır.

Həqiqətən də ibtidai icma dövründə əliyalın ınsan bir mağaraya girib, bir ağaca dırmaşıb, tonqal qalayıb bir təhər canını qurtara bilərdi, bir-birinə arxa durub yırtıcıya müqavimət göstərərdi. Bəs əgər xalqlar, millətlər, bütün insanlar bir-birinin kökünü kəsməyə cəhd göstərirsə, bu bəlanın qarşısını necə alasan?! Kütİəvi qırğın silahlarının kəşfi ilə bağlı A.Toynbinin dediklərinin gerçəkləşməsi təhlükəsi daha artdı.

Insanla müqayisədə heyvanlar aləminin müdrikliyi üzə çıxdı. Axı, insandan başqa elə bir canlı növü tapa bilməzsən ki, ozü-özünün axırına çıxmağa cəhd göstərsin. Birinci ümumdünya qırğını sübüt etdi ki, insan yer üzünün ən yırtıcı, ən ağılsız məxluqudur. Özü də idrakı inkişaf etdikcə, qüdrəti artdıqca bu vəhşilik, yırtıcılıq da artır.

Məyus, həyatdan küskün, bəşəriyyətdən üz döndərmiş inamları qırılmış insanları, sənət adamlarını sakit, müharibənin qalmaqalından uzaq bir guşə - bitərəf İsveçrə özünə cəlb etdi.

Qarşılarına dünyanın mənasızlığını, puçluğunu, məntiqsizliyini əks etmək rnəqsədini qoymuş sənət adamları "dadaizm" bayrağı altında birləşdilər. "Dadaizm" sözünün özü bu ədəbi-estetik cərəyanın mahiyyətini, estetik yönümünü təcəssüm etdirirdi. Bir dəfə cərəyanın lideri Tristan Tzara fransızca "Laruss” Iüğətini açır və ilk rast gəldiyi söz "dada" (uşaq dilində "taxta oyuncaq at") olur. Amma bu hələ azdır: Kru zənci tayfasının dilində bu söz müqəddəs inəyin quyruğu mənasını verir, İtalyanın bəzi əyalətlərində anaya bu sözlə müraciət edirler, "dada" rus və rumın dillərində qoşalaşmış təsdiq də, uşaq qığıltısı da ola bilər. Hərhalda bu mənasız söz bütün cərəyan üçün ən uğurlu ada çevrildi.

Göründüyü kimi, "dada" sözünün müxtəlif dillərdəki mənaları arasında heç bir əlaqə yoxdur. Ədəbi estetik cərəyanın "dadaizm" adlanması da heç bir məntiqə sığmır. Lakin mənasız bir dünyanın, insanın insana qənim kəsildiyi bir alemin məntiqsizliyini əks etdirmək baxımından bu, məqsədəuyğundur.

Bununla bağlı dadaistlər müxtəlif sənət növlərində qəbul o1unmuş ənənəvi prinsip və metodlardan imtina edir, müxtəlif sənət növlərinə aid materialların bir-birilə çulğalaşdırmağa cəhd göstərirdilər. Belə ki, onlar qazetdən müxtəlif sözləri kəsir, bir şlyapaya tökür və sonra şlyapadan çıxarıb yanaşı düzür, alınmış məntiqsiz, mənasız söz yığımını poetik sənətin on dahiyanə nümunələri elan edirdilər.

Məntiqsiz düşüncə tərzinin, "avtomatık yazı" növünün, şerdə bir-birilə bağlı olmayan, çox vaxt süni şəkildə yaradılmış sözlərin çulğalaşması, rəngkarlıqda və qrafikada heç bir şey ifadə etməyən formaların tam hərki-hərkiliyi, sabit, obyektiv və zəruri əlaqələrin qeyri-təbii, bir-birilə uyuşmayan əlaqələrlə əvəz olunması, dadaistlərin fikrincə, onların fəaliyyətinin "inqilabiliyini" təmin edirdi. Beləliklə, bütün ənənəvi estetık dəyərlərin inkarı, yaradıcılıqda tam özbaşınalığın təsdiqi dadaizmin sənət prinsipləri elan olunurdu. Fəal dadaistlərdən olan Q. Qros sonralar xatırlayırdı: "Biz çox asanlıqla hər şeyi ələ salırdıq. Bizim üçün müqəddəs heç bir şey mövcud deyildi. Biz hər şeyə tüpürürdük. Bizım siyasi proqramımız yox idi, biz saf nihilizmdən çıxış edirdik, simvolumuz da puçluq idı".

Məntiqsizliyi rəhbər tutub dövrün sosial-psixoloji yönümündən doğan dadaizm son dərəcə qısa bir müddətdə ədəbi-estetik cərəyan kimi fəaliyyət göstərə bildi və dağılması ilə daha yekrəng, daha yaxşı təşkıl olunmuş sürrealizm üçün meydan açdı.

Sürrealizm 1919-cu ildə A. Bretonun, F. Suponun və L.Araqonun başçılıq etdiyi "Litteratür" jurnalının ətrafında forrnalaşmışdır. 1924-cü ildə bu məfbuat orqanı "La revolyusyon sürrealist" jurnalı ilə əvəz olunur və keçmiş dadaistlərin çoxusunu ətrafında birləşdirir. Elə həmin il cərəyanın nəzəriyyəçisi və ömrünün sonuna qədər onun sənət prmsiplərinə sadiq qalan yeganə şəxs A. Breton Parisdə "Sürrealizmin birinci manifesti"ni çap etdirir.

Dadaızmdən fərqli olaraq sürrealizm total nihilizmdən, ənənəvi dəyərlərin imtinasından əl çəkdı. Homerdən, Dantedən, Rafaeldən, Şekspirdən üzü bəri bütün görkəmli sənət adamları sürrealist elan olundular. Sürrealizmin estetik konsepsiyası eyni zamanda öz daxili aləminə qapılmağa, qınına çəkilməyə cəhd göstərən Qərb ziyalılarının geniş təbəqələrini bürümüş müxtəlif fəlsəfi təlimləri ehtiva edirdi. Bunların arasında A.Bretonun göstərdiyi kimi sürrealizm ədəbi-estetik konsepsiya kimi, ilk növbədə A.Berqsonun intuitivizminə, Z.Freydin təhtəlşüur nəzəriyyəsinə, L.Trotskinin siyasi ekstremizrninə əsaslanırdı. Sürrealizmin estetik cərəyan kimi formalaşmasında XIX əsrdə yazıb-yaratmış, lakin yalnız XX əsrdə üzə çıxaraq geniş tebliğ olunmuş fransız yazıçısı Lotreamonun rolunu xüsusiylə qeyd etmək lazımdır.

Sürrealistlər 20-ci illərdə geniş yayılmış ideoloji konsepsiyaların təsirindən yaxa qurtara bilməmiş, dövrün siyasi mübarizə və hərəkatlarında fəal iştirak etmişlər. Onlar hətta bir müddət Fransa kommunist partiyasının kollektiv üzvü olmuşlar. Lakin tezliklə marksizmin müdafiə etdiyi proletar diktatura ideyasına, partiya nizam-intizamına tab gətirməyib onun sıralarını tərk etrnişlər. Düzdür, sonralar məşhur sürrealistlər L. Araqo P.EIüar yenidən partiya sıralarına qayıtmış, burada yüksək mövqe tutmuşlar.

Sürrealistlərin partiya sıralarını tərk etməsinin əsas səbəbini hər şeydən əvvəl, onların dünyanın inqilabi yolla dəyişdirilməsinin L. Trotskinin irəli sürdüyü radikal-ekstremist prinsiplər əsasında həyata keçirilməsinə tərəfdar olmaları ilə izah olunur. Lui Araqonun "Küçəyə çıxıb tapanca ilə burjuaları məhv etmək - bax budur əsl sürrealizm!" sözləri sürrealistlərin siyasi əqidəsindən və ictimai problemləri hansı yolla həll etmək fikrində olduqlarından açıq-aydın xəbər verir.

Fövqəlgerçəklik ideyasından çıxış edən sürrealizm təbiidir ki, əsrin əvvəllərində Avropada geniş intişar tapmış intuitivizm fəlsəfəsindən qidalanırdı. Bu fəlsəfı konsepsiyanın banisi və ən görkəmli nümayəndəsi olan Nobel mükafatı laureatı A. Berqson belə hesab edirdi ki, şüur hadisələrin mahiyyətini dərk etməkdə acizdir və sövqi-təbii həqiqəti aşkar etməyin yegane vasitəsidir. Eyni zamanda, Berqsona görə incəsənət "sovqi-təbii anlam" üçün geniş meydan açır, çünki incəsənətdə gerçəklik məntiqi anlayışlar vasıtəsilə deyil, fərdi görüm formalarında qavranılır. Məhz buna görə də, dünyanın sənətkar tərəfindən dərki onun əsərlərini obyektiv reallıqdan təcrid edir, yaradıcılıq aktının özü irrasional, subyektıv və mistık xarakter kəsb edir, bu da öz növbəsində incəsənətdən gerçəkliyin mahiyyətini, onun qanunauyğunluqlarını üzə çıxarmaqla deyıl, bir-birindən təcrid olunmuş təsadüfi ünsürlər əsasında açıqlamağı tələb edirdi. Dünyanın bu şəkildə inikası faktiki olaraq bütün sürrealistlərin əsərlərinə xas olan bir keyfıyyətdir. Bu təcəssüm forması xüsusilə XX əsrin dahi rəssamı Salvador Dalinin tablolarında öz əksini tapır. O, bütün əsərlərində sövqı-təbiidən çıxış edir və dünyanın irrasional və mistik təsvirini verməyə cəhd edir və buna sırf naturalist manerada çəkilmiş ayrı-ayrı təsadüfi ünsürləri sərbəst şəkildə bir-bırinə calamaqla nail olurdu.

Lakin sürrealizm ilk növbədə insanın daxili aləminin strukturunu və şəxsiyyətin şüurlu həyatında onun rolunu müəyyən etmişdir. Libido (cinsi şövq) və ölüm instinkti fərdin psixi və əməli fəaliyyətinin aparıcı stimulları elan olunmuşdur. Freydə görə, bədii yaradıcılıq idrakın müstəbid təsirindən azad olmuş təhtəlşüurun sublimasiyasıdır yəni idrakın senzurasını aldatmaqla üzə çıxması, psıxi enerjinin yaradıcı enerjiyə çevrilməsi formasıdır.

A.Breton "Sürrealizmin birinci manifest"ində qeyd edirdi: “Sürrealizm sırf psixoloji avtomatizmdir. Onun köməyi ilə - sözlə, şəkillə, istənilən vasitə ilə düşüncənin həqiqi hərəkətini ifadə etmək üçün cəhd göstərilir. Bu, şüur tərəfindən heç bir nəzarət olmadan, bütün estetik və əxlaqi mülahizələrdən vaz keçərək düşüncənin qələmə alınmasıdır. Sürrealizm ona qədər hesaba alınmayan müəyyən assosiasiya formalarının, yuxunun, düşüncənin qeyri-məqsədyönlü oyununun qüdrətinə söykənir. Onun məqsədi digər psixoloji mexanizmləri aradan götürməkdir ki, onları həyatın ən vacib problemləri ilə əvəz etmək mümkün olsun".

Deməli, sürrealizmin bədii yaradıcılıqda əsas məqsədi müəyyən priyomlarla, məsələn, avtomatizmin köməyi ilə şüurun nəzarətini ləğv etmək, təhtəlşüurun bilavasitə təcəssümünə nail olmaqdır.



Bu baxımdan sürrealizmin estetikasında yuxunun təsviri aparıcı yer tutur. A.Breton Z.Freydin mülahizələrindən çıxış edərək belə bir fikir irəli sürürdü ki, yuxu insan həyatının əsasını təşkil edir: "Yuxuya getmiş adamın şüuru yuxuda baş vermiş hadisələrdən tam qane olur. "Görəsən, bu mürnkündürrnü?" sualı onu narahat etmir. Öldür, oğurla, kefin istədiyi qədər sev! Əgər sən ölsən da tam əmin ola bilərsən ki, oyananda ölülər aləmini tərk edəcəksən. Hadisələrin axarına tabe ol! Əgər müqavimət göstərsən, ozün məğlub olarsan. Sənin adın-ünvanın yoxdur. Çox rahatlıqla könüldən keçənləri həyata keçirə bilərsən" .

A.Breton belə hesab edirdi kı, yuxu öz çərçivəsində fasiləsizdir, hətta bu gün gördüyüm yuxu ilə sabah görəcəyim yuxu arasında qırılmaz əlaqə mövcuddur. Beləliklə, yuxular daxilən nizamlanmışlar, onlar insanın ikinci, bəlkə də birinci həyatını təşkil edirlər. Yalnız insan oyandıqdan sonra yaddaş onun rnüəyyən hissələrini qayçılayır və vahid yuxunu bir-birindən təcrid olunmuş epizodlara çevirir. Sürrealizmin nəzəriyyəçisi hətta belə hesab edirdi ki, gələcəkdə sənət əsərlərinin köməyi ilə bəşəriyyət ilk baxışdan bir-birinə zidd, bir-birini inkar edən, guya ki, bir-birilə bağlı olmayan müstəvidə cərəyan edən yuxu ilə gercəkliyi fövqəlgerçəklikdə birləşdirə biləcək. Sürrealist sənətin nail olmaq istədiyi bu son məqsədə çatmaqda yuxu və onun bədii inikası aparıcı rol oynamalıdır.

Məhz buna görə sürrealistlərin əsərlərinin böyük əksəriyyəti yuxuda cərəyan edən hadisələrin bilavasitə inikasıdır, daha doğrusu, bu məqsədə nail olmaqdır.

Sürrealistlərin geniş təbliğ etdikləri və bu gün həqiqətən fransız ədəbiyyatının klassiklərindən birinə çevrilmiş Lotremonun yaradıcılığı həm forma, həm məzmun baxımından sürrealistlərə çox yaxın olmuşdur. Belə ki, onun yeganə əsəri olan məşhur "Maldororun mahnıları" mənsur poeması sürrealist poetıkanın əsas priyomu olan "birləşməyənlərin birləşməsi" prinsipi əsasında yaradılmış metaforalardan ibarətdir. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, sürrealist metafora da ənənəvi metafora kimi "birləşməyənləri birləşdirir". Lakin əgər ənənəvi metafora bir-birindən uzaq hadisələr və yaxud predmetlər arasında məntiqi bağlılıq axtarıb tapmağa cəhd göstərirsə, sürrealist metafora belə bir əlaqə forması tapmaqdan imtina edir. Sürrealislərin fikrincə, Lontreamonun böyüklüyü ondadır ki, o bu priyomu fəhmlə, Z.Freyd hələ onun nəzəri əsasını hazırlamamış yaratmışdır.

Lakin Lotremonun yaradıcılığı sürrealizmə ilk növbədə öz məzmunu ilə təsir göstərmişdir. Bu məsələ müəyyən izahat tələb edir. Məsələ burasındadır ki, bəzi ədəbiyyatlarda, o cumlədən, azərbaycan ədəbiyyatında sənət adamlanın estetik baxımdan bir-birindən aralı düşməsi, hətta qarşı-qarşıya durması heç vaxt "humanizm-antihumanizm" prinsipinə əsaslanmamışdır. Halbukı, Avropa ədəbiyyatlarında bu prinsipə geniş təsadüf olunur. Belə ki, fransız bədii fıkrinin inkişafında humanist V.Hüqo ılə yanaşı antihumanist Markiz Dö Sad da yaxından iştirak etmişdir.

İlk baxışdan Lontremon incəsənətdə məhz antihumanist meylin təmsilçisidir. Şairin poemasındakı aşağıdakı mülahizə onun dünyagörüşündən xəbər verir: "Mən məsum bir körpənin məhəbbətini qazanmaq, eyni zamanda dırnaqlarımı uzatmaq istərdim. Körpənin mənə məhəbbəti ən yüksək zirvəsinə çatanda dırnaqlarımı onun zərif bədəninə sancmaq və aram vermədən onun qanını içmək istərdim."

Lakin diqqətlə fıkir verəndə məlum olur ki, Lotremonun mövqeyi heç də ılk baxışdan göründüyü kimi, sadə və birtərəfli deyil. Əslində, onun əsərinin pafosunu insana dərin məhəbbətlə sonsuz nifrətin çulğalaşması təşkil edir. Məhz bu baxımdan Lotremon XX əsrdə baş verəcək qəddarlıqları görür, onları ürək ağrısı ilə qələmə alırdı. Axı faşist və kommunist konsentrasiya düşərgələrində insanlara verilən əzablarla müqayisədə Lotremonun qəddarlıq "arzusu" toya getməlidir. Lotremon insan əzablarından zövq almır, lakin eyni zamanda, bu əzablara etık qiymət verməkdən də çəkinir. O, sadəcə gələcəkdə bu əzabların geniş intişar tapacağı haqqında bəşəriyyəti xəbərdar edir. İnsan əzablarına bu cür "biganə" münasibət sürrealistlərin də əsərlərinə xas olan bədii keyfıyyətdir. S.Dali özünün "Vətəndaş müharibəsini duyma" tablosunu İspaniyada qardaş qırğını başlamazdan bir neçə il əvvəl yaratmışdı. Əsərin parfosu tam aydındır: vətəndaş müharibəsi insana, millətə misli görünməmiş mənəvi əzab verir. Sanki S.Dali öz yaxın dostu dahi ispan şairi F.Lorkanın bu müharibənin qurbanı olacağını və bunun xalqa, bəşəriyyət üçün dəhşətli bir itkiyə çevriləcəyini irəlicədən görürdü. Lakin qəribədir ki, bir qayda olaraq sovet incəsətşünaslığında bu əsəri antihumanist bədii nümunə kimi təqdim etmək cəhdləri mövcud olmuşdur. Bunun əsas səbəbləri S.Dalinin ideologiyalar fövqündə dayanması, kommunistlərin mövqeyinə haqq qazandırmamasıdır.

Sürrealizm bədii yaradıcılığın bütün sahələrində eyni səviyyədə uğur qazana bilməmişdır. Rəngkarlıqda onun uğurları daha böyükdür. Lakin XX əsr incəsənətində elə sahə tapmaq çətindir ki, orada sürrealizmin təsiri duyulmasın.



KUBİZMİN XX ƏSR BƏDİİ-ESTETİK TARİXİNDƏ YERİ
Aralıq dənizinin sahilində yerləşən Antib şəhərində orta əsrlərdən qalmış bir qəsr var. 1946-cü ildə düz bir il ərzində II Dünya müharibəsinin kəşməkeşlərindən uzaqlaşmaq istəyən, XX əsr incəsənətinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan P.Pikasso burada sığınacaq tapmalı olur. Müharibə ilə bağlı şəhərdə dəhşətli qıtlıq hökm sürürdü. Şəkil çəkmək üçün istifadə olunan kətan isə tamam yoxa çıxmışdı. Bütün ömrü boyu durmadan yaradıcılıq eşqi ilə alışıb-yanan, rəssam barmaqları bir an belə dinc durmayan Pikasso ağına-bozuna baxmadan qəsrdə saxlanan qədim rəsm əsərlərini bir ucdan astarlayır və sonra onların əvvəlki mövzularını saxlamaq şərti ilə

müasır rəngkarlıq sənətinin texnikasından və kubizmin dünyaduyum prinsiplərindən istifadə edərək yeni rəsm əsərləri yaradırdı. Bu gün həmin qəsr Pikassonun bir il ərzində yaratdığı əsərlərinin muzeyinə çevrilmişdir. Burada Pikassonun tabloları ilə yanaşı qədim əsərlərin rentgen vasitəsilə çıxarılmış üzü nümayiş olunur. İlkin variantla müasir variantın müqayisəsi iki rəngkarlıq texnikasının köklü fərqlərini əyani şəkildə üzə çıxarmağa, estetik fikir tarixində ilk növbədə Pikassonun yaradıcılığı ilə əlaqələndirilən, "kubizm" adı tanınan və ümumiyyətlə incəsənət tarixində "Kopernik inqilabı" kimi dəyərləndirilən cərəyanın vüsətini dərk etməyə imkan verir. Əsərlərin iki yanaşı variantına diqqət yetirəndə gerçəkliyi pis-yaxşı təqlid edən formaların həndəsi cizgilərə çevrilməyinin şahidi olursan. Sanki Pikasso ideyanı gerçəklikdən, həndəsi fiqur cızgiləri canlı həyat formalarından üstün tutan antik dovrün böyük mütəfəkkiri Platonun fəlsəfı prinsiplərini XX əsrin əvvəllərində həyata keçirməyi öz sənətinin məqsədinə çevirrnişdir.

XIX əsrdə fotoqrafiyanın kəşfi və az bir zamanda əldə etdiyi nailiyyətlər rəngkarlığı öz dünyagörmə və dünyadərketrnə prinsiplərini köklü şəkildə saf-çürük etməyə məcbur etdi. İlk dövrlərdə fotoqrafiya nə qədər qeyri-mükəmməl və "qeyri-bədii olsa da, rəssamlar gerçəkliyi olduğu kimi inikas etmək baxımından XX əsrdə dünyanın bədii dərkinin ən geniş yayılmış vasitəsinə çevriləcək sintetik sənət növləri olan kinonun və televiziyanın ilk statik variantı, bir növ texniki vasitələrə peyvənd edilmiş sənət növü təsiri bağışlayan fotoqrafiyanın geniş və hərtərəfli potensial imkanlara malik olduğunu dərk edir, bu sahədə onunla yarışa girməyin çətinliyini başa düşürdülər. Məhz buna görə də insan gerçəkliyinin obrazlı inikası baxımmdan böyük uğurlar qazanaraq əsrlərin sınağından çıxmış, lakin bu gün texniki cəhətdən fotqrafiya, sintetik təbiətli kino, televiziya ilə rəqabətə girmə imkanından məhrum olan ənənəvi sənət növlərinin nümayəndələri radikal şəkildə yeni təsvir vasitələri və təcəssüm üsulları axtarmaq məcburiyyəti qarşısında qalmışdılar.

Lakin kubizmin, sürrealizmin, abstraksionizmin, ümumiyyətlə gerçəkliyi gözə göründüyü kimi təqlid etməkdən imtina edən bütun estetik konsepsiyaların məhz XX əsrdə yaranmasını yalnız ya sintetik sənət növlərinin meydana gəlməsi ilə izah etmək düzgün olmazdı. Artıq XIX əsrin sonlarında minillik mənəvi dəyərlərin süqutu və cəmiyyətdə get-gedə dərinləşməkdə olan özgələşmə prosesi nəticəsində əsas parametrləri İntibah dövründə formalaşmış ənənəvi insan konsepsiyası hərtərəfli böhrana düçar oldu. XX əsrin əvvəllərində Avropada estetık prosesleri nizamlayan dəyərlər və prinsiplər saf-çürük olunmağa başladı.

XIX əsrin sonuncu onilliyində intışar tapmış, hələ də dünyanı klassik inikasetmə konsepsiyasından tamamilə əl çəkə bilməyən, lakin hadisələrin mahiyyətinə varmaqdan imtina edən imressionizmin özü də universal böhranın ifadəsı idi. Ədəbiyyatda klassik dəyərlərə mənfi munasibət rəngarəng dekadent cərəyanların (simvolizmin, naturalizmin, mistisizmin və s.) meydana gəlməsində öz əksini tapdı. Bu obyektiv prosesin məntiqi intibah dövründə təşəkkül tapmış və XX əsrə qədər cilalanmış bədii formaların radikal şəkildə və birdəfəlik alt-üst olunmasını tələb edirdi. Bu tarixi vəzifəni kubizm öz boynuna götürdü.

Kubizmin bir rəngkarlıq konsepsiyası kimi təşəkkülü faktıki olaraq XX əsrin əvvəllərində böhran dövrünü keçirən impressionizmin daxilində və onun estetik prinsiplərini inkar etmək zəminində baş vermişdir.

Gec impressinizmin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Pol Sezann ömrünün son çağlarında mənsub olduğu cərəyanın aparıcı prinsipi olan ani təəssürat əsasında gerçəkliyi - təcəssüm etməkdən imtina etmiş, əslində kubizmin nəzəri prinsiplərini işləyib hazırlamış və onlan öz yaradıcılığında gerçəkləşdiırnəyə cəhd göstərmişdir. Lakin rəssamın özü etiraf edirdi ki, qocalıq ucbatından əldən düşdüyünə görə ona yeni rəngkarlıq cərəyanının prinsiplərini həyata keçirmək, yeni dərketmə konsepsiyası əsasında əsərlər yaratmaq müyəssər olmayacaq. Sezann gec impressionizmin digər nümayəndələrindən fərqli olaraq əşya və hadisələrin mahiyyətini üzə çıxarmağı sənətin əsas problemi hesab edırdi. Bu məqsədlə incəsənət, o cümlədən rəngkarhq təbiəti təqlid etməkdən imtina etməli, ona paralel, ona bərabər gerçəklik yaratmalıdır.

Deməli, kubızm XIX əsrin sonunda formalaşan və bütün XX əsr boyu maraqlı təkamül yolu keçmiş intibah insan konsepsiyasına estetık prinsiplərinə qarşı yönəlmiş müəyyən rəngkarlıq meyllərinin nəticəsi və yekunu kimi meydana çıxmışdır.

XX əsrin əvvəllərində rəngkarlıq sənətində yeni meyllərin inkişafında əlahiddə rolu olan, kubızmin birbaşa sələflərindən biri an fovizmin ən görkəmli nümayəndəsi Matiss bir dəfə gənc, ictimaiyyət tərəfindən kifayət qədər tanınmamış Brakın əsərlərindən söhbət açarkən rəssamın dünyanı xırda kublar şəklində dərk etdıyini söyləmişdi. İlk növbədə Pikassonun ve Brakın adı ilə bağlı olan rəngkarlıq prinsipinə mənfı münasibət bəsləyən, dünyagörüş mövqeyi etibarilə mühafizəkar mövqedə dayanan sənətşünas Voksel Matissin sözarası işlətdıyı ifadənin ucundan yapışaraq yeni cərəyanı "kubizm", onun nümayəndələrini isə "kııbistlər" adlandırmağa başladı.

İlk baxışdan çox qəribə də olsa, Pıkasso da, Brak da bu rişxənd məqamında deyilmiş ləqəbi qeydsiz-şərtsiz qəbul etdilər və bir növ onu özlərinin estetik proqram bayraqlarına çevirdilər.

Kim indi haqlı görəsən? Ələ salan, dolayan Voksel, yaxuq istehzanı ya başa düşməyən, ya müəyyən səbəblərə gorə ciddi qəbul eləyən yeni cərəyanın nümayəndələri? Məsələ burasındadır ki, "kııbizm" ad - tərifdir, ad - tərif isə heç vaxt hadisəni tamamilə bütün mürəkkəbliyi ilə ehtiva etmək iqtidarında deyil. Yaxşı halda onun əsas, köklü cəhətlərini üzə çıxara bilər. Kubizm bir rəngkarlıq konsepsiyası kimi estetik fıkir tarixində tam gerçəkləşdikdən sonra qətiyyətlə demək olar ki, dar semantik çərçivələrinə baxmayaraq bu həqiqətən cərəyanın estetik prinsiplərinə uyğun idi və "kubizm' bayrağı altında birləşməkdə Pikasso və Brak tamamilə haqlı idilər. Bir qayda olaraq kubizm cərəyanının başlanğıcını Pablo Pikassonun "Avinyon qızları" (1907-1908) və Jorj Brakın "Estakda evlər" (1908) əsərlərinin yaranması tarixi ilə bağlayırlar.

Sonralar kubizmin tarixinin və estetikasının tədqiqatçıları tərəfindən cərəyanın əyaniləşmiş manifesti kimi dəyərləndirilən "Avinyon qızları" tablosu hətta XX əsrin əvvəlləri Avropası üçün həddindən artıq yeni, cürətli və gözlənilməz idi. Xatırladaq ki, bu dövr Qərb incəsənətinin bütün növlərində məlum dəyərlərin hamısını saf-çürük etmək, çoxusunu rədd etmək, gerçəkliyin mahiyyətinə bu və ya digər istiqamətdən varmaq üçün orijinal konsepsiyalar irəli sürməklə xarakterizə olunur. Tabloda qızların sifəti və bədəni tamaşaçıya eyni zamanda müxtəlif görmə bucaqları altında təqdim olunur. İntibah dövründən bəri təşəkkül tapmış ənənəvi rəngkarhq texnikası üçün əlahiddə əhəmiyyət kəsb edən rənglərin, onların çalarlarının bir-birinə keçidi və uyuşması, yaxud Rembrandtan bəri gerçəkliyi əks etməyin əsas vasitələrindən birinə çevrilmiş işıq-kölgə əvəzlənməsindən bu əsərdə istifadə olunur. "Avinyon qızları" tablosunun icra texnikası impressionizmdə istifadə olunan təsvir vasitələrindən də köklü şəkildə fərqlənir. Əgər ilkin dağınıq təəssürata əsaslanan impressionizm əşyaların konturlarını göstərməkdən demək olar ki, imtina edirsə, Pikassonun bu proqram əsərində kontur-cizgilər qabarıq şekildə nəzərə çarpır. Əsərin süjeti son dərəcə şərti xarakter daşıyır, halbuki forma açıq-aydın ön plana çəkilir.

Təkcə "Avinyon qızları" tablosunun müəllifi deyıl, kubizmın bütün nümayəndələri bu və ya digər şəkildə öz yaradıcılıqlarında gerçəkliyin mahiyyətini həndəsi fıqurların və cizgilərin vasıtəsilə inikas etməyə meyl göstərirdilər. Yeri gəlmişkən bu cəhət kubızmin kəşfi deyil; onun dərin fəlsəfı kökləri və bütün rəngkarlıq tarixi boyu davam edən ənənələri mövcuddur. Hələ antik dövrün böyük fılosofu Platon yazırdı: "Bir qayda olaraq adamların əksəriyyəti "forma gözəlliyi" kəlməsini dillərinə gətirəndə canlıları və onların inikasını başa düşürlər. Mənim üçünsə gözəllik düz və dairəvi xətlərdən yaranmış səthlər və əşyalardır. Çünki pərgarın və xətkeşin köməyi ilə çəkilmiş dairəvi və düz xətlər canlılardan fərqli olaraq yalnız müəyyən şəraitdə yox, həmişə öz-özlüyündə gözəldir".

Əslində Platonun bu sözlərində kubizm estetikasının əsas prinsipləri ifadə olunmuşdur: Kubistlər də antik dövrün filosofu kimi canlı formaların gözəlliyini ötərgi və keçici hesab edirlər; hər bir canlı məxluq sabah qocalanda, yaxud öləndə labüd şəkildə eybəcərləşir. Deməli, bu an gözlə qavranılan hər hansı bır canlı məxluqun forması onun mahiyyəti, onun əsl gözəlliyi haqqında tam təsəvvür yarada bilməz. Bu konsepsiya həqiqətdə azərbaycanlı oxucular üçün Səməd Vurğunun məşhur "Sevdiyim gözəlin adı həyatdır" misrasında öz bədii əksini tapmış, yaşı bəlkə də Platonun konsepsiyası qədər qoca olan gözəllik haqqında təsəvvürləri tam inkar edir.

Kubistlərin gözəlliyin mahiyyəti və gerçəkliyin inikas vasitələri haqqında ideyaları piramidalarda, xeops sfinksində, Nefertitinin cahanşümul portretində öz bədii təcəssümünü tapmış monumental sənəti ilə orta əsrlərdə dini mövzularda çəkılmiş rəngkarlıq əsərlərinin şərtiliyi ilə, həndəsi fıqur ideyasını ön plana çəkən zənci maskalarının yaradıcı ideyaları ilə səsləşir. Estetik metod kimi kubizm özünü intibah rəngkarlığına qarşı qoyur. Lakin kubistlər
eyni zamanda təbiətdə hökm sürən, hər an diqqəti cəlb
edən simmetriyanın mahiyyətini və təşəkküllünü
çıxarmaq istəyən və bu rnəqsədlə əsərlərində bol-bol həndəsi
cizgilərə müraciət edən Leonardo da Vinçinin də yaradıcılığından
bəhrələnirdilər. Beləliklə, heç də təsadüfi deyildir ki, kubizm
nümayəndələri öz yaradıcılıqlarında zaman və məkan etibarilə
birindən aralı müxtəlif sənət konsepsiyalarına söykənir, onların
estetik prinsiplərini bir nöqtədə düyünləməyə cəhd göstərirdilər.
Məhz buna görə də, kubızm rəngkarlıq tarixində "gözlənilməz
olduğu qədər də "gözlənilən" idi.

Kubistlər belə hesab edirdilər ki, heç zaman iki fərdin dünyagörmə mövqeyi üst-üstə düşə bilməz və bütün insanlar tərəfındən qəbul olunan obyektiv həqiqət mövcud deyil. Kubizmin radikal sııbyektivızm mövqeyini müdafiə edən məşhur ispan rəssamı Xuan Qris yazırdı: "Bizdən kənarda heç bir gercəklik mövcud deyil, heç bir əşyanın mütləq forması yoxdur. Hər bir predmetin çoxlu formaları var. Nə qədər məna rəngarəngliyi mahiyyət müxtəliflıyi mövcuddursa, bir o qədər də forma var. Obyekti müşahidə edən nə qədər göz mövcuddursa, onun o qədər də şəkli var; obyekti dərk edən nə qedər şüur mövcuddur, onun elə bir o qədər də əksi var."

Bununla yanaşı kubistlər Platonun duyğuların keçici, şüurun isə əbədi xassələri dərk etməsi ilə bağlı məşhur müddəasından çıxış edərək dünyanın dərk və təcəssüm olunmasında hisslərə yox, məhz şüura üstünlük verməyi tələb edirdilər. Kubizmin bu prinsipi J.Brak daha radikal şəkildə ifadə etmişdir: "Hisslər həqiqəti təhrif edir, şüur isə onu formalaşdirır". Beləliklə, kubistlər impressionistlərin əksinə olaraq gerçəkliyin hiss orqanları vasitəsi qavranılmasından danışır, onların yaradıcılıqları sırf intellekt xarakter daşıyırdı.

Kubizmin nümayəndələri gözlə görünən yox, şüurla da dərk olunan obyektləri təsvir etdiklərinə görə onların eyni zamanda hər tərəfdən - həm gözə görünən, həm də gözə görünməyən cəhətlərdən (qarşıdan, yandan, yuxarıdan, aşağıdan, kəsiyində, daxildən) təcəssüm etməyə can atırdılar. Bu, kubizmdə görmə bucaqlarının haçalanmasına, onların sayının artmasına, təsvir olunan obyektlərin parcalanmasına, sonra onun qəlpələrinin gözlenilmez şəkildə cəmləşməsinə, birləşməsinə gətirib çıxarırdı. Məkan da öz gözə görünən ölcülərindən məhrum olur, orta əsr rəssamlarının əsərlərində olduğu kimi müxtəlif cismlərin və onların səthlərinin görüş yerinə çevrilirdi.

Kubistlər öz estetık konsepsıyalarını reallaşdırmaq üçün ilk növbədə intibah rəngkarlığının ən əhəmıyyətli kəşfındən-predmetin həcmini təcəssüm etmək vasitəsi olan perspektivdən imtina etdıiər. Məlumdur kı, yalnız orta əsrlərdən sonrakı dövrdə iki ölcülü kətan üzərində (hündürlük və en) üçüncü (həcm) ölçünü təcəssüm etmek mümkün olmuşdur. Kubistlərin fıkrincə, İntibah dövründən bəri rəngkarlıqda hökm sürən perspektiv əslində həcm haqqında həqiqəti tehrif edir və yalnız əşyanın bütün səthlərini eyni zamanda bir müstəvi üzərində göstərməklə predmet haqqında tam və düzgün təsəvvür yaratmaq olar. Lakin kubistlər bununla da kifayətlənmirdilər. Onlar belə iddia edirdilər ki, sənətkar yalnız subyektiv şəkildə əşya və hadisələrin mahiyyətinə nüfuz etməli və onun idrakı təcəssümünə nail olmalıdır. Kubizmin təəssübkeşlərinin fikrincə, müasir sənətkarlar sələflərinə nisbətən gerçəkliyi hərtərəfli təcəssüm etməklə, mahiyyətini üzə çıxarmaqla daha böyük imkanlar əldə ediblər, çünki onlar təsvir olunan obyekti bütöv şəkildə təqdim edirlər.

Ənənəvi estetik prinsiplərə görə rəssam statik mövqedən gerçəkliyi təsvir edir. Kubızmin görkemli nümayəndələrindən ve nəzərıyyəçilərindən biri olan Qlezin obrazlı ifadəsi ilə desək, müasir sənətkar "obyektin ətrafında fırlanır, ardıcıl şəkıldə onun bir neçə görünüşünü dərk edir və onların hamısını bir yerdə cəmləşdirərək obyekti sürəkliliyində bərpa edır.

Sənət növlərinın biri-birindən uzaq düşməyinin məntiq əsrin əvvəllində yaşamış sənətkarlar tam dərinliyi və məsuluyyəti dərk edirdilər: rəssamlardan fərqli olaraq avanqard ədəbi fikrin nümayəndələri inersiya ilə onlara da vurulan "kubizm" damğasını qəbul etməkdən imtina etdilər. Doğrudan da, əgər kubizmin dünyanı dərketmə konsepsiyasında həndəsi fiqurlar aparıcı rol oynayırdısa, bədii ədəbiyyatda epizodik xarakter daşıyırdı. Bu baxımdan dövrün görkəmli avanqardçı şairlərindən biri olan L.Araqonun "Sözlərdə neçə kub ola bilər ki?" ritorik sualı-inkarı səciyyəvidir.

Ekspressionizm

Qobustanın sal qayaları üzərində yallı tutanların ilk baxışda bəsit, sxematik görünən təsvirinin həmişəyaşarlığının dərin səbəblərini araşdıranda məlum olur ki, sənətkar, rəqqasların qol qıçlarını hədsiz uzatmaqla onların ildırım sürətli hərəkətirini təcəssüm etdirməyə nail olmuşdur. Heç demə, estetik prinsiplər poetika haqqında təsəvvürləri belə olmayan dahi ulu babalarımız ekspressionist imişlər.



Kuhkən künd eyləmiş min tişəni bir dağ ilən, Mən qopanb atrmşam min dağı bir dımaq ilən, -

söyləyən Fərhadla müqayisədə məhəbbətin yüksəkliyini və qüdrətini fiziki qüvvə timsalında təsvir edən M.Füzuli də, sən demə, ekspressionist şair imiş.

İbtidai icma dövründən bəri əşya və hadisələrin gizli keyfiyyətlərini üzə çıxarmaq naminə ifrata varmaq incəsənətin bütün növlərindən qırmızı xətlə keçir. Çünki dünyanın bədii dərkinin əbədi bir qanunu var: incəsənətdə gerçəklik birbaşa inikas olunmur, sənətkarın dünyaduyumunun, hisslərinin süzgəcindən keçir, nəticədə, bu və ya digər keyfiyyət xüsusiyyəti daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpdırmaq naminə əşya və hadisələrin ozündə və onların arasındakı münasibətlərdə mövcud tenasübü pozmaq lazım gəlir. Bu baxımdan dünya bədii fıkir tarixində elə bir gözə gəlimli sənətkar yoxdur ki, bu və ya digər dərəcədə ekspressionist olmasın.

Bəs əgər qeyri-ekspressionist incəsənət mümkün deyilsə, XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvələrində Almaniyada "Körpü" və bir qədər sonra "Göy atlı" yaradıcıhq birliklərində toplaşmış tənqiddə "ekspressionizm" (ekspressiya latın sözü olub "ifadəlilik”) adı altında tanınan bədii-estetik konsepsiyanın meydana və XX əsrdə ən uzunömürlü, son dərəcə geniş təsirə malik cərəyana çevrilməsinə səbəb nədir? ekspressionizmin ıdeoloqları və nəzəriyyəçiləri bu həqiqəti dərk edirdilər və XX əsrin əvvəllərində meydana gəlmiş sürrealizm və digər estetik cərəyanlardan fərqli olaraq illər boyu formalaşmış, inkişaf etmiş, müəyyən poetik modellərin və yaxud tamasaçı tərəfindən qavranılıb dərk olunması üçün şərait yaratmış, sabit ənənələrdən nəinki imtina etməmiş, əksınə, bütün dünya mədəniyyətinin ən görkəmli nümayəndələrini öz sələfləri elan etmişdilər.

Lakın bu da bir həqiqətdir ki, ekspressionizm həm ideologiya, həm də estetik prinsiplər baxımından son dərəcə müxtəlif sənətkarların yaratdıqları bədii nümunələrdən çıxış edib öz sənət fəlsəfəsini, estetik konsepsiyasını qura bilməzdi. Çox qəribə də olsa, ekspressionistlər öz ənənələrinin köklərıni, antipodu kimi çıxış etdikləri, gerçəkliyin bədii dərki prinsiplərini qətiyyətlə inkar etdıkləri, impressionizmin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan, fransız rəssamlıq məktəbinin yetişdirməsi hollandiyalı Van Qoqun əsərlərində axtarırdılar. Həqiqətən də bütün dahi sənətkarlar kimi Van Qoq da heç bir bədii-estetik cərəyanın çərçivələrinə sığmır, xüsusılə, yaradıcılığının son dövrlərində impressionizmin aparıcı sənət prınsiplərini pozurdu. O, bütün ımpressionıstlərin əsas dünyanıdərketmə prinsipi olan ani təəsüratdan imtina edir, hadisə və əşyaları son dərəcə diqqətlə və dərindən öyrənməyə cəhd göstərir, onların mübhəm mahiyyətini çıxarmaqla gizli, dərin qatlarında qərar tutmuş ekspressiyanı parlaq şəkıldə təcəssüm etməyə nail olmuşdu. Bu baxımdan rəssamın Parisdə dəfələrlə (altı dəfə) çəkdiyi "Başmaqlar" natürmortu xüsusilə diqqəti cəlb edir. Natürmortda tamamılə köhnəlib əldən düşmüş, istifadəsi mümkün olmayan bir cüt ayaqqabı təsvir olunmuşdur. Bu başmaq hər hansı konkretlikdən uzaqda qərar tutmıışdur. Başmağa hətta azacıq da olsa palcıq yapışmamışdır ki, heç olmasa, hansı konkret şəxsə məxsus olduğu müəyyən edilsin. Tamaşaçıların nəzərləri qarşısında ucuz, davamlı, sadə kəndli başmaqları canlanır, vəssalam.

Əgər yolda-izdə belələrinə rast gəlsən, diqqət verrnədən


yanından keçərsən. Lakin sənətin qüdrətinə bax ki, dahi rəssamın
ecazkar sənəti sayəsində bu qaralmış, ilkin rəngini itirmiş
başmaqlar min-bir əzabla torpağı şumlayan, taxıl becərən, məhsul
yığan kəndlinin ağır zəhmətindən yüksək emossionallıqla dil açıb
danışır, yer üzünün cövhəri olan zəhmət adarmının günündən
güzaranından xəbər verir. Başmağın kobudluğu, davamlılığı
torpağın sünbül-sünbül gerçəkləşən səxavətini, əbədi xeyirxahlığını, şumlanmış zəmi boyunca ağır-ağır addırnlayan adamın təbiətilə münasibətlərində inadkarlığını, dönməz iradəsini tənhalığını inikas etdirir. Bu başmaq insanın həyat vo olüm haqqında düşüncələrini, sevincini, kədərini, minbir həsrətini təcəssüm etdirir. Başmaq bədii vasitələrİə torpağın insanın, kainatın mahiyyetindən xəbər verir...

Beləliklə, bir sıra əsərlərində olduğu kimi "Başmaqlar” natürmortunda da ekspressionist sənətin bütün aparıcı prinsipləri əksini tapmışdır; bədii nümunənin strukturu (forması) ilə məzmumı arasmdakı məsafə faktik olaraq ləğv olunmuşdur, gərkin səciyyə daşıyan struktur, gərgin məzmunun özünə çevrilmişdir.

Eksprcssionizm ideoloqları' klassik sənətin ən böyük çatışmazlığını onun təsvirçiliyində görürdülər.Onlar belə hesab edirdilər ki, təsvir predmet və hadisəni keçilmez divar kimi hər tərəfdən dövrəyə alır, onun daxilinə nüfuz etməyə imkan vermir, onun mahiyyətini ört-basdır edir. Van Qoq öz rəsmində lüzumsuz təfərrüatdan vaz keçir, birbaşa, heç bir dolayı vasitə olmadan hadisə və əşyaların ən dərin qatlarına daxil olur, onların mahiyyətini üzə çıxarır. Məhz ekspressiyanı maksimum artırmaq naminə sənətkar formanı sadələşdirir, konkret məkandan imtina edir, çalarları kənara buraxır və əşyaların mahiyyətini, onlarda təcəssüm edən insan və kainatın sirlərini büllürlaşdırmağa nail olur.

Ekspressionizm bir ədəbi-estetik cərəyan kımi alrnan mühitində təşəkkül tapsa da, bütün müasir dünya mədəniyyətinin nailiyyətlərini ehtiva etmək iddiasmda idi. Məşhur ekspressionis* yazıçı və cərəyanm ideoloqlanndan biri olan Kazimir Eşmind yazırdı: "Bu (yəni ekspressionizm - Q.Q.), nə almanların, nə fransızların bədii ıxtirasıdır. Ekspressionizm millətlərin fövqündə dayanır. O təkcə incəsənətin deyil, həmçinin ruhun tələbidir; o üslub proqramı deyil, ruh problemidir, bəşəriyyət problemidir. O bütün dövrlərdə mövcud olmuşdur. Elə bir sahə yoxdur kı, orada öz əksini tapmasın, elə bir din yoxdur müraciət etməsin. Eİə bir tayfa tapa büməzsən kı, özünün mübhəm dini hisslərini onun köməyi ilə təcəssüm və tərənnüm etməsin. Assuriyalılar, farslar, misirlilər qədim alman sənətkarları ona yiyələnmişlər.” Beləliklə, ekspressionizm təkcə müasir mədəniyyətin deyil, həmçinin bəşər sivilizasiyasının tarix boyu əldə etdiyi bütün ənənəvi dəyərlərə, estetik tapıntılara yiyə durmağa can atırdı. Ekspressionizm hər şeydən əvvəl, XIX əsrin sonunda dəbdə olan və buna gorə də, bədii yaradıcılığın aparıcı prinsipİərini və meyilərini müəyyən edən naturalizmin və impressionizmin antipodu kimi meydana gəlmiş və formalaşmışdır.

Bədii yaradıcılığın diaiektikası ilk növbədə, incəsənətin bütün növlərində müəyyən çərçivələrə sığmaq labüdiüyü və eyni zamanda, bədii təsvirdə, həyat həqiqətlərini təcəssüm etməkde hər cür məhdudiyyəti aradan qaldırmaq, təbii əngəlləri və müxtəiif dövrlərde müxtəlif sistemlərin, ənənələrin zorla qəbul etdirmək istədikləri sərhədləri yarıb keçmək zəruriyyəti arasındakı ziddiyətə əsaslanır.

Natrulizmin poetikası ən xırda detalların fotosunu çəkməklə, olduğu kimi təsvir etməklə "könüllü" olaraq nəzəri baxımdan ekspressivlikdən imtina edir, obyektiv gerçəkliyin təbii çərçıvələrində qapanıb qalmağı üstün tutur. Naturaiist sənətkar xarici aləmlə insanm daxili dünyası arasmdakı münasibətlərin mürəkkəbliyini nəzərə almaq iqtidarında deyil, laqeyd "elmi" mövqedən çıxış edərək gerçəkliyi əks etdirir. Nəticədə insan ekspressiyadan, öz spesifikasmdan məhrum olur; naturalıstlər subyektin daxili həyəcanlarını, təşvişlərini, sevinclərini ətraf aləmin obyektİəri ilə bir sırada, eyni bədii vasitələrlə təsvır edirlər. O, subyektiv gerçəkliyi - insanın hisslərini, ətraf aləmin əşya və hadisələrinə də şamil etməyə çalışır.

Digər tərəfdən, ekspressionizm də dövrünün başqa bir estetik cərəyanı olan ımpressionizmin poetik prinsiplərini rədd edir, onun ani təəssürata söykənən bədii təsvir prinsipini ekspressiya ilə mayalanmış ifadə ilə əvəz etməyə cəhd göstərır. Ekspressionizm nəzəriyyəçilərınin fikrincə, anı təəssüratın əsiri olan impressionistlər hadisə və əşyaların yalmz üst səthini görür, onların dərinliyinə nüfuz edib mahiyyətini üzə çıxara bilmirlər. Buna impressionizmin nə estetik prinsipləri, nə poetıkası, nə də fəlsəfəsi imkan verir.

Ekspressionizmi bir-birilə daim daxiili əlaqədə olan çulğalaşan, harada isə bir-birini tamamlayan natııralizmdən fərqləndirən bir köklü cəhət də mövcuddur; naturalizm və ekspressioııizm hadisə və əşyaların şərhini obyektivizmdən, ekspressiomzm isə subyektivizmdən çrxış edir. Bunun səbəbi hər şeydən əvvəl, ekspressionizmin dovrün kəskin ziddiyyətlərinə qarşı, ictimai məyusluğa, faciəvi xarakter kəsb etmiş özgələşməyə qarşı ferdin etirazının bədii -estetik ifadəsi ilə bağlı idi. Vahid siyasi platformaya malik olmayan və ümumi fəlsəfi prinsiplərdən çıxış etməyən ekspressionistlər diger ədəbi estetill cərəyanlann nümayəndələrindən fərqli olaraq proqramlar və manifestlərlə çıxış etmirdilər. Birincisi, onlar belə hesab edirdilər ki, manifesti yazmaq, müxtəlif vədlər vermək çox asandır, lakin onun prinsiplərini həyata keçirmək müşkül məsələdir. Əgər sənətkar bədii yaradıcılığı bir kənara qoyub nəzəriyyəyə qurşanırsa, bu onun yaradıcı potensialını şübhə altında qoyur. İkincisi, sürrealistrlərden. kubistlerdən, dadaistlərdən də dövrim digər estetik cərəyanlarından fərqli olaraJ ekspressionistlərin ümumi ideoloji prinsipləri yox idi. Məhz, buna görə də, ekspressionizmin sərhədlərini, qərar tutduğu estetik məkanı dəqıq şəkildə müeyyən etmək mümkün deyıl. Həqiqet də humanist ənənənələrin davamçısı H. Mannı dünya bədii fikir tarixində ən dərin pessimistlerden biri sayılan F.Kafkanı, etiqadlı kommunist İ. Bexeri ümumi estetik-ideoloji prinsiplər əsasında bir çərçivəyə salmaq qeyri-mümkündür.

Məlum olduğu kirni, Platondan bəri bütün əyər əksiklikləriö kosmik harmoniyanın qarantı, insan azadlığının, müsbət İctimai dəyərlərin inikasının rəmzi olan gözəllik aparıcı estetik kateqoriya olmuşdur. Lakin XIX əsrin XX də bəşəriyyətin məruz qaldığı inqilablar, müharibələr nəticəsində əbədi, ilk nəzərdə dəyərlərin saf-çürük edilməsi ilə bağlı olaraq ilk dəfə ekspressionizmdə eybəcərlik gözəlliyi üstələməyə başlamış və əsas estetik kateqoriyaya dönmüşdür. XX əsr sənətində gözəllik bir ideal kimi yaşamaqda davam edir. Lakin konkret nümunələrdə öz ifadəsini tapmır; sənətkar artıq gözəlliyin gerçəkləşməsinə ümid bəsləmir. Axı, dünyanı başına götürmüş total özgələşmə ilə bağlı insanm təbiətindən, cəmiyyətdən, öz mahiyyətindən təcrid olunması, kainatla harmonik əlaqələrini itirməsı şəraitində hansı gözəllikdən bəhs etmək olar? I Dünya müharibəsinin palçıqlı səngərlərində, üstünü bit basmış, bir-birinin qanını içməyə hazır əsgərlərdə, dünyanın bütün ölkələrində hakim ideologiyaya çevrilmiş şovinizmdə eybəcərlikdən başqa nə var görəsən?

Ekspressionizm keçən əsrin sonlarmda ən həssas mütəfəkkirlər, sənətkarlar tərəfindən duyulan və yüzilliyimizin sonuna qədər inqilablarda, müharibələrdə gerçəkləşən siyasi-ictimai zəlzələlərin incəsənətdə ən əyani, ən kəskin, ən pessimist ifadəsidir. Ekspressionist sənətkar dünyanı başma alan şər quvvələrə qəti etirazmı bildirir, lakin onlara qarşı mübarizənin çəmmi tapa bilmədiyinə görə ümidsizliyə qapılırdı.

I Dünya müharibəsinin, onun labüd və dəhşətli nəticəsi kirni ahb gedən iqtisadi böhranlar, yavaş-yavaş pöhrələnən demokratiyanm səngiməsi, Avropada totalitar rejimlərin bərqərar olması, komrnunist və faşist ideologiyasmm "təntənəsi" fərdi özündən məhrum edir, onu antihumanist bir ictimai rejimin dinməz-söyləməz, qorxaq detalına çevirirdi, onu cəmiyyətdən, öz mahiyyətindən aralı salırdı. Ekspressionistiər hesab edirdilər ki, yalnız rəngarənglikdən, imtina etməklə, diqqəti əsas problemə - mahiyyətə yönəltməklə hadisələrin kökündə dayanan, bir-birini qəbul etməyən, bir-birilə toqquşan, bir-birini məhv etməyə cəhd göstərən ağla qaranm, gecə ilə gündüzün, xeyirlə şərin ölüm-dirim mübarizəsi şəklində təsvir etməklə zaman haqqında təsəvvür yaratmaq, insanı daxili aləminin struktunmu müəyyən edən ızaholunmaz vahirnələri təcəssüm etdirmək, onunla mübarizə aparmaq olar.

Ekspressionistlərə beİə gəlirdi kı, özgələşməyə, insanj mənəvi lallığına qarşı yeganə etiraz forması fəryad ola bilər. Bədii-estetik cərəyamn ideoloqlanndan biri oian Q. Barın dediyi kimi şərin bəşər nəslinin başı üzərindən qasırğa kimi əsdiyi dövrdə bədii yaradıcılığın obyekti də dəyişir; klassik sənətdə insanvn daxıli aləminin, mənəvi coşğunluğunun və yaxud puçluğunun aynası kimi təsvir olunan insan baxışları arxa plana keçir. İndi rəssamın başlıca təcəssüm obyekti "göz deyil, ağızdır. Yalnız bağırtı, qışqırıq çağdaş insamn mahiyyətini təşkil edən çılğın narahathğını üzə çıxara bilər.

Norveçli rəssam E.Munkun ekspressionizmin dürıyaduyumunun, ideoiogiyasmm birnöv rəmzinə çevrilmiş "Fəryad" əsərinin pafosu məhz bu fəlsəfi-estetik konsepsiya ilə izah olunur.

1893-cü ildə çəkümiş bu tabio kompozisiya baxımından simmetrik-diaqonal şəkildə bir-birındən ayrılmış iki hissədən ibarətdir. Aşağı hissə candan, ruhdan məhrum dümdüz həndəsi xətlərdən ibarətdir və torpağı təcəssüm etdirir. Burada ot-ələfin göyərməsi, quşlann cıvıltisi, bir sözlə, canlı təbiəti səciyyələndirən rəngarənglik mümkün deyil. İnsamn öz əlləri ilə qıırub-yaratdığı bu mücənəd "urbanıst" məkan insamn özünə qarşı yönəlmiş dəhşətli bir qüvvə kimi təsvir olunur.

Ekspressionizmin estetikasmda şəhər total özgələşən şərin əsas rəmzi kimi çıxış edir. Ekspressionistlərin fıkrincə, şər insanm daxili aləminə dağıdıcı şəkilde nüfuz edir, onun psixikasının stnıkturunu köklü şəkildə dəyişdirir. Şəhərin daş binalan insanları bir-birindən ayrı salır, əşyalar qorxunc bir müstəqillik kəsb edir. İnsanlar üz-üzə gəlir, irrasional, emosiyadan məhrum bir qüvvə kimi onu məhv etməyə çalışır: şəhərin küçələrində, meydanları və binalarında insanlar fıziki cəhətdən sıxlaşdıqca, ruhən və mənaca bir-birlərindən aralı düşürlər, uzaqlaşırlar.

Tablonun aşağı hissəsı eyni zamanda texniki tərəqqi etməyən, bir-birilə toqquşan, bir-birini məhv etməyə cəhd göstərən ağla qaranın, gecə ilə gündüzün, xeyirlə şərin ölüm-dirim mübarizəsi şəklinde təsvir etməklə zaman haqqında təsəvvür yaratmaq, insanı daxili aləminin struktunmu müəyyən edən ızaholunmaz vahirnələri təcəssüm etdirmək, onunla mübarizə aparmaq olar.

Bu baxımdan ekspressionizm incəsənətin min illər boyu təşəkkül tapmış fitndamental poetık pnnsıplərindən imtina edir. Klassik sənətdə bır qayda oiaraq ovqatından, mənəvı və inteİİektul potensialmdan asılı olmayaraq 'insan bədii kompozisiya mərkəzində dayanır və bütün canlı və cansız təbiət konsentrifl şəkildə onun ətrafmda cəmləşir, onun daxiü aləmində baş vcrj təbədülatlardan, hisslərinin, düşüncəİərinin axaundan xəbər verirf Bütün təbiət insan sayəsində ruh kəsb edir, insan mənəviyyatınd işığradan, istisindən bir növ cana gəlir. Fuzıılinin başında quşlar yuva qurmuş, ətrafında aslanlar, ceyranlar toplanmış Məcnunu bu klassik konsepsiyanın çox güman ki, ən bariz və ən yüksək pöetik nüimunəsidir.

Eksprssionizm incəsənətin bu "antropomorfıst" rnövqeyindən imtina edir; E. Munkun tabiosunda insan kompozisiyanın mərkozində yerləşsə də, əslində, əsərin pafosunu təyin etmijl dünyada hökm sürən şərin əlində bir oyuncağa çevrilir.

Tablonun dərinliyində bəni-adəmi xatırladan, fərd keyfıyyətlərdən məhruım, fəryad qoparan irısamn faciəsinə, dərd-sərinə şərik olmaq istəməyən bir cüt tamarnilə biganə fiqur nəzərə çarpır. Görünür, əgər kompozisiyanın mərkəzindəki obraz düçar olduğu özgələşmənin ağırlığmı dərk etmək iqtidarındadırsa, dərinlikdəki fiqurlar tamamilə özgələşmiş, taleləri ilə tamamila barışmışlar.

Tabloya diqqət verəndə, onun fəlsəfi məzmununa varan Fizulinin



Şəbi-hicran yanar canım, tökər qən çeşmi-giıyanım,

Oyadar xalqı əfqamnı, qara bəxtim oyanmazmı? -

misraları yada düşür.



Azorbaycan şairinin lirik qəhrəmanı da dünyadan ümidini tamamilə üzmüşdür, o da dərin mənəvi və ruhani məşəqqətlərə məruz qalır. Lakin onun məyusluğu, can ağrısı təbiətə sirayət etsədə, onun rəngarəngliyini, optimizmini, yaşamaq iradəsini pozmamışdır və o bunu qanunauyğunluq hesab edir.

Həbibim fəsli güldür bu, axar sular bulanmazmı?






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə