So 'zning otasi




Yüklə 0.61 Mb.
səhifə1/10
tarix29.04.2016
ölçüsü0.61 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
KIRISH

So 'zning otasi aql, so'zning bolasi til.

«Vaqt tibbiy xizmat ko'rsatish sifatini oshirishni, aholi salomatligini yaxshilash, sog'lom avlodni tarbiyalash, sog'liqni saqlash sohasida Respublikamiz va chet ellarda erishilgan muvaffaqqiyat, tajribalarga tayangan holda, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tub iqtisodiy islohotlarga mos ravishda uni takomillashtirishni talab etadi» (Islom Karimov).

Tibbiy kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash, ularni tanlash va joy-joyiga qo'yish masalalari katta ahamiyatga ega bo'lib bormoqda. Kadrlarni tayyorlash darajasini Davlat ta'lim andozalariga mos ravishda ko'tarishimiz lozim.

1999-2000 o'quv yilida Respublikamizdagi tibbiyot oliy o'quv yurtlarida oliy ma'lumotli hamshiralar (jarrohlik, anesteziologiya-reanimatologiya, tug'ruq zallarida ishlovchi hamshiralar va boshqalar) hamda tibbiy-pedagogika fakultetlariga ilk talabalar qabul qilindi. Tibbiyot bilim yurtlari bosqichma-bosqich kollejlarga aylantirilmoqda. Agar biz mazkur vazifalarni amalga oshirishga erisha olsak, tibbiyot muassasalari, bilim yurtlari malakali hamshiralarga va o'qituvchilarga ega bo'ladi.

Sog'liqni saqlash tizimini isloh qilih Davlat dasturida ta'kidlanganidek, aholiga yangicha tibbiy xizmat ko'rsatish, sog'liqni saqlash va salomatlikni muhofaza qilish, qishloqda ko'p bosqichli xizmatdan ikki bosqichli tibbiy xizmatga o'tish, tizimda raqobatni shakllantirish, ya'ni nodavlat tarmoqni rivojlantirish, shu asosda milliy tibbiyotimizni jahon andozalari darajasiga ko'tarishdir.

Oliy ma 'lumolli hamshiralar tayyorash - uzluksiz ta`lim tizimida kadrlar layyorlovining bir turidir1. U O'zbekiston Respublikasi sog'liqni saqlash tizimining yuqori pog'onasida raqobat qilishga qodir, zamonaviy talablarga javob beruvchi, tanlangan yo'nalish bo'yicha ijodiy, amaliy faoliyatga tayyor yangi kadrlar tayyorlashni ta'minlovchidir.

Oliy malakali hamshiralarni tayyorlashda 5 ta mutaxassishk ko'zda tutilgan - tug'ruq bloki akusheri (doyasi), jarrohlik bloki hamshirasi, anesteziologiya va reanimatsiya bo'lim hamshirasi, hamshiralik ishi menedjeri va hamshiralik ishi pedagogi. Tayyorlovning dastlabki ikki yilida ijtimoiy, ijtimoiy-iqiisod, tabiiy va umuman, ixtisoslik fanlarni o'qitish jarayoni barcha mutaxassislar uchun yagona tayyorlov dasturi asosida olib boriladi. Faqat tayyorlovning uchinchi yilida tanlangan mutaxassislik bo'yicha amaliyot o'tkaziladi. Ana shu reja asosida Toshkent Davlat tibbiyot akademiyasi tarkibidagi oliy ma'lumotli hamshiralar tayyorlashni amalga oshirayotgan fakultet faoliyati haqida qisqa ma'Iumot beramiz.

Akademiyada oliy ma'lumotli hamshiralar o'qitiladigan klinika va kafedralarda talabalarga chuqur bilim berishga qodir, amaliy ishda katta tajribaga ega bo'lgan yuqori malakali professor-o'qituvchilar jalb etilgan boiib, zamonaviy texnologiyani qoilagan holda bilimlarni reyting tizimi va OSKI (ob'ektiv struktur klinik imtihon) bo'yicha baholash asosida dars mashg'ulotlari olib borilmoqda.

Mashg'ulotlar nafaqat klinikalarda, balki akademiyaning 30 ta kafedrasida, shuningdek, diagnostik markazda, ekstragenital patologiya bilan kasallangan ayollarni sog'lomlashtirish markazida, regional neonatologiya markazida, ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasining klinikasi qoshida ochilgan hamshiralar malakasini oshirish O'zbekiston-AQSH markazida, hamshiralar bilan mustaqil ishlash bo'Iimida va yiringli jarrohlik markazida olib boriladi. Ta'Iimni Chikago, Vashington, Sietl, Richmond Ostin, De Moyne (AQSH), Ukraina (Lvov), Rossiya (Moskva, Sankt-Peterburg), Tokioda o'z malakasini oshirib kelgan professorional, dotsentlar, vrachlar, tibbiyot hamshiralari va sog'liqni saqlash tizimi mutaxassislari olib boradilar. Tibbiy-amaliy ishlar 24 haftalik malakani oshirish amaliyoti dasturi bo'yicha o'tkaziladi. Klinik amaliyot I-kursda, tibbiy-texnologik amaliyot II-kursda olib boriladi, Ill- kursda talabalar 14 hafta mobaynida mutaxassislik bo'yicha mahoratlarini oshiradilar. Shuni ta'kidlash joizki, akademiyaga mo'ljallangan ushbu uziuksiz ta'lim berish rejasi oliy ma'lumotli hamshiralar tayyorlash borasida dunyoviy analogga ega emas.

Oliy ma'lumotli hamshiralar tayyorlash dasturi quyidagicha taqsimlanadi:

1-kurs: Nazariy kafedralarda o'qitiladigan demokratiya va milliy mustaqillik mafkurasi, yuqori madaniyat, huquqiy va ijodiy fikrlash, tarbiya va ta'lim birligini shakllantirishga qaratiladi. Tabiiy va fundamental fanlar birligi, tabiatdan ratsional foydalanishning ekologik tamoyillari, ekologiyaning tibbiy aspektlari, inson faoliyati, sog'lom turmush tarzining gigiyenik asoslari va sog'liqning sotsial ahamiyati kabi qator bilimlar bilan tanishtiriladi.

Sog'liqni saqlashda menedjmentni tashkil etish, mehnatni ilmiy tashkil qilish asoslari bo'yicha bilimlar beriladi. O'rganiladigan ushbu fanlar maxsus tanlangan sohani va umum professional faoliyatni o'rganish uchun asos yaratadi. Undan tashqari, biofizika, informatika va informatsion texnologiyalar, to'qima va suyuqliklarning biofizik xususiyatlari, organizmga ta`sir ko'rsatuvchi fizikaviy omillar o'rgatiladi. Bioenergetika, eshitish va ko'rish fizikasi, axborotlarni yig'ish, uzatish, to'plash va qayta ishlash jarayonlarining umumiy tavsifi bilan tanishtiriladi.

Tibbiyot texnikasi, ya'ni optik asboblar, lazer optikasi va xirurgiyasi, elektron va spektroskopik asboblar hamda boshqa apparatlardan keng foydalaniladi. Biokimyo sohasida moddalar almashinuvi (hayot faoliyatining muhim belgisi); biologik suyuqliklar, tuzimlar bioximiyasi o'rganiladi.



Ekologiya va umumiy gigiyena bo 'yicha:

  • ekologiyaning tibbiy yo'nalishlari va gigiyenik talablar;

  • ratsional ovqatlanish masalalari;

  • kasalxona gigiyenasining tamoyillari va bo'limlarning gigiyenik ko'rsatkichlarini tekshirish usullari, psixogigiyena va hokazolar o'rgatiladi.

Epidemiologiya sohasi bo'yicha dolzarb muammo: kasalxona binosi ichidagi infeksiyalarning oldini olish (profilaktikasi), epidemiyaga qarshi chora-tadbirlarni o'tkazishda hamshiraning rolini yuqori pog'onaga ko'tarish yo'llari uqtiriladi.

Sotsial gigiyena va sog 'liqni saqlash tashkiloti:

  • aholi sog'lig'i ko'rsatkichlari;

  • tibbiy statistika, ish yuritish;

  • shifokorlar etikasi, odobi, axloqi va deontologiyasi;

  • nutq madaniyati va muloqot san'atiga alohida urg'u beriladi. Sog'lom hayot tarzini targ'ibot qilish muammolari o'qitiladi.

Pedagogika asoslari:

  • pedagogik jarayondagi umumgumanitar va milliy qadriyatlar;

  • fanlar tizimida pedagogikaning maqsadi, vazifalari va tutgan o'rni;

  • O'rta Osiyo faylasuflanning psixologik qarashlari va tibbiyot allomalari, xususan, Abu Ali Ibn Sinoning sohaga oid qarashlarini chuqur o'rganish ko'zda tutiladi. Ta'lim mohiyati, o'qitishning tashkiliy usullari, shaxsiy tarbiya, axloq nazariyasi.

Tibbiy psixologiya: bemor ruhiy faoliyatining asosiy qonuniyatlari, normal va patologik holatlarining chegaralari, kasallikning shakllanishida va davolash jarayonida shaxsning roli. Ruhiy o'z-o'zini boshqarish va psixoterapiya, hamshiralik ishining asoslari o'rgatiladi. Bemor va sog'lom odamning anatomik, fiziologik, yosh va jinsiy xususiyatlari normal anatomiya va fiziologiya kafedralarida o'tiladi. Organizmda asosiy patologik jarayonlarning paydo bo'lish sabablari va ularning rivojlanish mexanizmlari patofiziologiya va patanatomiya kafedralarida tushuntiriladi. Ichki a'zolar kasalliklari kafedrasida asosiy klinik simptomlar va sindromlar, ularning paydo bo'lish mexanizmlari va bemorni so'rab-surishtirish, nutq va muloqot san'ati, fizikaviy tekshiruvlar - ko'zdan kechirish, paypaslash, tukillatish, eshitish, arterial bosimni o'lchash, tomir urish xususiyatlarini aniqlash. ba'zi holatlarda tez tibbiy yordam ko'rsatishning asosiy tamoyillari ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi qoshida tashkil etilgan «hamshiralik ishi va terapiya asoslari» deb nomlangan kursda olib boriladi va o'rgatiladi.

Shunday qilib, shifokorlarni, tibbiy pedagoglarni va oliy ma'lumotli hamshiralarni tayyorlash dastlabki kurslarga mo'ljallangan ta'lim-professonal dasturini muvaffaqiyatli o'tgan yoshlar, quyidagi talablarga javob berishlari kerak.



  • demokratiya va mustaqillik mafkurasiga, yuqori madaniyatga, huquqiy va ijodiy fikrlashga ega bo'lgan;

  • informatikaning tutgan o'rni, uni boyitish usullari, qayta ishlash, tabiiy fanlarning fundamental birligi, inson faoliyatidagi ekologik tamoyillar haqida, fan va texnika, texnologiyadagi kashfiyotlar (kompyuter, telekommunikatsiya va internet) dan foydalanish istiqbollari haqida tasavvurga;

- asosiy ilmiy-texnik sohada erishilgan yutuqlar haqida tushunchaga;

  • bemor va uning qarindoshlari bilan bo'lgan munosabatda deontologik tamoyillarga amal qilish, bemor bilan muloqot san'atini o'rganish, shifokor qasamyodini yod bilish;

  • jlmiy bilimlarni chuqur o"zlashtirish va amaliyotga tatbiq etishga erishish;

  • bemorga mustaqil, zudlik bilan tibbiy yordam ko'rsatishga, reabilitatsiya, davolash-diagnostik, tibbiy-profilaktik chora-tadbirlarni olib borishda o'z professional vazifasini amalga oshirishga qodir boiish;

  • bemorning hayoti uchun, eng muhim a'zolari funksiyalarini saqlab turish uchun zamonaviy davolash usullarini qo'llay oladigan, monitoring va narkoz uchun ishlatiladigan apparaturalardan foydalanishni bilish;

  • shifokorgacha bo'lgan ko'p yo'nalishli birinchi tibbiy yordam ko'rsatishga qodir bo'lib, shifokor rahbarligi ostida reabilitatsiya tadbirlarini o'tkaza olish;

  • tibbiy yordam ko'rsatishning boshqa shakllarini tashkil qilish, boshqarish rejalari, ona va bolani sogiomlashtirish Davlat dastun bo'yicha bilimlarga ega bo'lish;

  • sog'liqni saqlashda rahbarlik va menedjment asoslariga tayanib hisob-kitob qilish, ish yuritish aholi salomatligining asosiy ko'rsatkichlarini va davolash-profilaktik muassasalari faoliyatini tahlil qilish bilimi asoslarini qo'llashga tayyor mutaxassislar bo'lib yetishishlari uchun zamin tayyorlanishi kerak.

Tibbiyot bioetikasi va deontologiyasiga bag'ishlangan ushbu qo'llanma barcha tibbiyot institutlari, kollcj hamda litseylari talabalari uchun bemor bilan o'tkaziladigan ilk muloqotda asqotadi degan umiddamiz.

I BOB

NUTQ MADANIYATI USLUBLARI HAQIDA

Kadrlar tayyorlash tizimini shakllantirish va rivojlantirishning asosiy yo'nalishlaridan biri ma'naviy va ma'rifiy ishlarni amalga oshirishdir. Shifokorning amaliyoti, bemor bilan muloqoti yuqori ma'rifatli bo'lgan tibbiyot xodimining ma'naviyatiga asoslangandir. Shu o'rinda ma'rifat va ma'naviyat tushunchasini mutaxassislarning nutq madaniyatisiz tasavvur etib bo'lmaydi. Chunki tibbiyot xodimlarining barchasi (shifokor, hamshira, ilmiy xodim) to'g'ri, mantiqli, aniq, ta'sirli, ravon gapira olishi juda ahamiyatlidir. Shuningdek, adabiy til me'yorlarini yaxshi o'zlashtirib olishi va bu bilimlarini shifokorlik yoki hamshiralik amaliyotidagi nutqda foydalanish ham maqsadga muvofiqdir.

Kasb-hunarlar sirasida tibbiyot xodimlarining shifokorlik kasbi eng nozigi hisoblanadi. Chunki ular bevosita inson va uning hayoti bilan ishlaydilar. Binobarin, bu ikki tomon nutq vositasi orqali muomala qiladilar. Bu o'rinda «nutq madaniyati» yoki «nutq odobi» iboralarini izohlashni joiz deb bildik. Ma'lumki, «madaniyat» so'zi Madina shahri nomidan kelib chiqqan. O'TIL (o'zbek tilining izohli lug'ati)ning 1 jild, 439-betiga murojaat qilaylik: MADANIYAT -o'qimishlilik, ta'lim-tarbiya ko'rganlik, ziyolilik, ma'rifatli bolib jamiyatni ishlab chiqarishda, ijtimoiy va ma'naviy hayotda qo'lga kirtilgan yutuqlari majmuidir.

Endi odob tushunchasining mohiyatini eslaylik. Aslida bu so'z «adab»dir. Ko'rsatilgan izohli Iug'at (1 jild. 26-beti)da yozilishicha, adab-jamiyatda, kishilar bilan muomalada o'zini tuta bilish, axloq, tarbiya va uning normalaridir.

Demak, biz ko'zda tutgan nutq tabiiyki, ma'rifat, ma'naviyat bilan va albatta, tib ilmi bilan, «odob» tushunchasi axloq, tarbiya, uning normalari bilan bog'liqdir. «Madaniyat» so'zi esa o'qimishlilik, ta'lim-tarbiya ko'rganlik, ziyolilik va ma'rifat kabi tushunchalarni o'zida mujassam etgan.

Fikrimizni asoslash uchun ADABLI so'zining izohini ham keltiramiz. Uning ma'nosi odob-axloq normalariga rioya qiladigan, tarbiyali, axloqli demakdir.

Maqol o'z imkoniyatlarini noto'g'ri baholaydigan kishilarga nisbatan kinoya tarzida qo'llaniladi.

Ironiya (kesatiq) - grek so'zi bo'lib, zimdan kulish, kesatish ma'nosini ifodalaydi. Notiq so'zning o'z ma'nosiga zid ravishda qo'llab, biror kishining qilig'i yoki biror hodisa ustidan kesatadi, masxaralab kuladi.

-Sen bu ishni bajarishda xo'b jonbozlik ko'rsatgandirsan?!

Tibbiyot xodimlari esa o'z nutqlarida imkon qadar allegoriya va ironiyadan ehtiyotkorlik bilan foydalanishi yoki umuman qo'llamasliklari maqsadga muvofiqdir.

Shoir E. Vohidov aytganidek, «qoyil» so'zining ma'nosini turlicha ta'riflash mumkin. Chunonchi: qoyil - juda yaxshi, qoyil - chiroyli, go'zal; qoyilman - tan berdim; qoyil - boplading, yashavor; hamma qoyil - hayratda. Bu bir ohang.

Boshqa ohangida tamom teskari ma'no. E, qoyil - shu ham ishlash, shu ham odamgarchilikmi? Qoyil qildingiz- ishni buzdingiz, odamni uyaltirdingiz. Qoyil bo'ldi - rasvo bo'ldi.

Shu birgina «qoyil», «qoyil bo'ldi» so'zi va so'z birikmasi orqali o'nlab ma'noni ifodalash mumkin. Mana shu o'nlab ma'noni o'ziga xos ohanglar bilan tasvirlay olgan kishining nutq madaniyatiga qoyil qolish mumkin boiadi.

Demak, qisqa, aniq, lo 'nda, shuningdek, go 'zal nutq so 'zlay olish uchun turli badiiy tasvir vositalaridan unumli foydalanish samarali natija beradi.

So 'zlashuv jarayonida turli xil nutq uslublaridan foydalaniladi. Til uslublari asosan quyidagi turlarga bo 'linadi:


  1. So'zlashuv uslubi.

  2. Rasmiy ish qog'ozlari uslubi.

  3. Ilmiy uslub.

  4. Publitsistik uslub.

  5. Badiiy nutq (uslub).

So'zlashuv uslubi. Bu uslubga erkin muomala doirasida amal qilinadi. Norasmiyligi va shevaga boyligi bilan ajralib turadi. Bu uslub maxsus tayyorgarlikni talab etmaydi. Uning ma'lum vazifa yoki yuklamasi yo'q. Shuningdek, jumla sintaktik jihatdan to'liq bo'lishi ham shart emas. Sovuqmi? (Ko'cha yoki choy sovuqmi?) kabi. Lekin bu nutq uslubida tin olish, ohang, mantiqiy va so'z urg'usi, fikrdagi his-hayajonni uzatishda ahamiyati katta.

Nutqda tovushlarning uyg'unlashuvi (assimilyatsiya: ketdi-ketdi): bir tovush o'rnida ikkinchisining talaffuz qilinishi (dissimilyatsiya: maktab-maktab); tovushlarning o'rni almashishi (metateza: tuproq-turpoq) va boshqalar so'zlashuv uslubiga xosdir.

Bo'g'in, so'zlar qisqartirilishi so'zlashuv uslubiga oiddir. Masalan, Mamat - Muhammadjon, Abdurahim - Rahim, Rahima - Rahi kabi.

Nutqda metonimiya ko'p qo'llaniladi: Auditoriya charchadi -Auditoriyadagi talabalar charchadilar



Rasmiy ish qog'ozlari uslubi. Bu uslub hozirgi o'zbek adabiy tiliga xosdir. U ma'muriy va yuridik quvvatga egadir. Bu uslubda fikr aniq va bir xil qolipda ifoda etiladi.

Qonun matnlari, farmonlar, buyruq va qo'llanmalar, shartnomalar, ijozatnomalar, aktlar, turli rasmiy hujjatlar, tashkilotlararo yozishmalar, yuridik hujjatlar, ma'lumotnoma, bavonnoma va boshqalar rasmiy ish uslubida yoziladi.

Talabalar ariza, ishonchnoma, tushuntirish xati, bayonnoma, bayonnomadan ko'chirma, dorinoma, kasallik tarixi, kasallik varaqasi kabi o'nlab rasmiy ish qog'ozlarini to'g'ri to'ldirish va yozish ko'nikmasini egailashlari zarur.

Bu kabi hujjatlarda qolip jumlalar mavjud bo'lishi bilan birga ular har qanday his-hayajondan xoli bo'lishi talab etiladi. O'nlab atama va iboralar rasmiy ish qog'ozlari uslubiga tegishlidir. Masalan: bayonnoma, qarov, shartnoma.deklaratsiya; ma'lumotnoma berildi shu haqidakim... biz quyida imzo chekuvchilar... kabi.

Rasmiy ish qog'ozlarida fe'llar majhul nisbatda qo'llaniladi. Xususan, hukm chiqarildi; buyruq shaklida - bajarilsin, yuklatilsin kabi.



Ilmiy uslub - fan, texnika va ishlab chiqarish bilan bog'liqdir Maqola, monografiya, ilmiy ma'ruzalar qat'i ravishda ilmiy uslub asosida yoziladi.

Ilmiy-ommabop uslub ilmiy uslub sirasiga kiradi. U ilmiy ma'lumotini, axborotni ommabop qilib yetkazishga xizmat qiladi. Ilmiy uslub. tabiiyki, har bir alohida fan yo'nalishida o'ziga xos atamalar, iboralarga boy bo'ladi. Tibbiyotda kasallik nomlari, tibbiy atamalar, dori nomlari kabilarning bo'lishi odatiy holdir.



Ilmiy uslubning o ziga xos belgilari bor:

  1. Axborotning ob'ektivligi, aniqligi.

  2. Ma'lumotlarning izchilligi, ularning ko'pligi.

  3. Fikrning qisqa ifodalanishi.

  4. So'zlashuv uslubi va sheva belgilarining mutlaqo ishtirok etmasligi.

Yuqorida sanalgan belgilari bilan yana ta'kidlash kerakki, ilmiy uslub boshqa uslublardan keskin farqlanadi. O'rni kelganda aytish kerakki, ilmiy asarlar, dissertatsiyalar, yoki ilmiy (ommabop) maqolalarda muallifning kamtarligi tufayli «men» kishilik olmoshi o'rnida «biz» shakli qo'llaniladi.

Publitsistik uslubdan asosan xabar, reportaj, maqola, ocherk, feleton, pamflet kabilarni yozishda foydalaniladi. Bu uslubda rasmiy yoki ilmiy uslubda bo'lishi mumkin bo'lmagan his-tuyg'ularga berilish mumkin. Bayonda qoliplardan nari ketib, badiiy tasvir vositalardan keng foydalaniladi. Lekin ifodalar atamalar vositasida lo'nda, aniq ishtirok etadi. Hayotdagi ijtimoiy-siyosiy voqealar zudlik bilan publitsistik uslubda yoritiladi.

Publitsistik uslubga doimiy epitetlar (munosib ulush, tarixiy o'zgarishlar, og'ishmay amalga oshirish); badiiy nutqqa xos tantanavor so'z, so'z birikmalari (muhtasham bino, ulug'vor zafar quchish) kabilar xos.



Badiiy nutq uslubi o'zida estetik yuklamani saqlaydi. Bu uslubda muallif o'ziga xos (individual)likni namoyon qilishi mumkin.

O'zbek adabiy tiliga sheva, arxaizm, oddiy so'zlashuv tili belgilari xosdir.

Tilimiz taraqqiyoti, yangiliklari aynan shu badiiy nutq uslubi vositasida namoyon bo'ladi.

Shunday qilib, nutq madaniyatiga doir ushbu ma'lumotlarni xulosalaymiz. Shifokorlar haqiqiy ziyoli sifatida nutq madaniyati ko'nikmalarini chuqur o'zlashtirgan holda tibbiy amaliyotlarini amalga oshirsalar bemorlar dardiga so'z orqali tezda ta'sir etuvchi malhamga ega bo'lardilar.


SHIFOKORNING NUTQ MADANIYATI

Bilgilki, odamzodning sharafi nutqi bilan va nutq odobiga rioya qilmagan odam bu sharafdan bebahradir.

Husayn Voiz Koshifiy

Nutq - fikrimiz, bilimimiz, munosabatlarimiz va dunyoqarashimizning so'zlar orqali ifodalanishidir. So'z - bu qurol, so 'z - bu tig', so 'z - bu malham. So 'z ko 'rkimiz, mohiyatimiz, madaniyatimizdir.

Qadimdan so'z buyuk shifobaxsh kuch-qudratga ega bo'lib kelgan. So'z odamzod zabonidagi eng aziz gavhardir. Mashhur yunon hakimi Buqrot «Inson ruhini davolamay, tanga shifo berib bo'lmaydi», deb ta'kidlaganida aynan «so'z»ni nazarda tutgan. Darhaqiqat, turli kasalliklar ruhiyatda u yoki bu o'zgarishlarni vujudga keltiradi, bu esa bemorlar bilan bolgan muloqotda o'z ifodasini topadi. Inson aqliy va fiziologik faoliyatining mevasi - nutq orqali bu muloqot namoyon bo'ladi. Zamonaviy tibbiyotda shifobaxsh omil sifatida so'zning ahamiyati yanada ortdi. Turli davrlarda nutq madaniyatiga doimo katta e'tibor bilan qaralgan. Nutq madaniyatiga, bemor bilan muloqot san'atiga bekamu ko'st, mohirona amal qilish oson emas. Bu tibbiyot xodimidan yuksak ruhiy manbani, yuqori madaniyatni, o'ta nozik darajadagi sezgirlikni, bilimni, matonatni va hatto ba'zida aktyorlik darajasidagi mahoratni talab qiladi.

Qadimgi hind tabibi Sushruta: «So'z muloyim, yoqimli va umidvor qila oladigan, ruhga taskin berguvchi bo'lmog'i lozim», deb yozgan edi. Bu fikrlar hozirgi zamonda ham dolzarbdir.

Abu Ali ibn Sinoning zamondoshi Muhammad Zakariyo ar-Roziy «Tibbiyot hikmatlari» asarida shunday yozadi: «0'zini tib olamiga bag'ishlagan inson eng avvalo, bilimli, kamtarin, insonparvar, haqparvar, mulohazali, fahm-farosatli, istalgan masalaning mohiyatini tushuna oladigan bo'lishi lozim». Bu ta'rifga sazovor bo'lish uchun tibbiyot xodimidan katta bilim sohibi bo'lish talab qilinadi. Buning uchun shifokor va hamshira tib ilmlarini egallabgina qolmay, balki adabiyot, san'atni bilishi, nutq go'zalligini takomillashtirishi lozim. Nutqning vazminligi, yorqinligi, go'zalligi va hikmatliligidan tashqari, shifokor va hamshira uchun nutqdagi xulq-atvor, uslub, ohang, dadillik, ma'lum darajada chiroyli talaffuz ham muhimdir. Shifokor va hamshiraning nutqi dalilga asoslangan va ishontiruvchan, bemorni o'ziga rom qilib oladigan, aytgan tavsiya va ko'rsatmalariga rioya qilishga undaydigan bo'lishi kerak. Shifokorning fikri maqsadli, izchil bo'lishi, bemor uning so'zlaridagi kuchni, asoslanganlikni hamda o'zi haqidagi g'amxo'rlikni sezishi kerak. Tajribali shifokor kitob, she'r mutolaa qilayotganida, teatrga borganida oqilona jumlalar, she'riy satrlarni yodda tutishga harakat qilib, ularni bemorlar bilan bo'ladigan suhbatlarida qo'llay oladigan bo'lmog'i darkor. Bemorlar bilan suhbatda shifokor xalq donishmandlarining hayotni sevish, kelajakka ishonch haqidagi qisqa, yorqin ifodalangan maqollardan va o'gitlardan ham foydalanishi kerak. Bir so 'z bilan aytganda, keng ma 'lumotga egalik, his-tuyg'ularni tarbiyalash, xususan, nutq madaniyati bemorlar bilan mohirona va ta 'sirliso 'z orqali aloqa o 'rnatishning asosidir. Nutqning ohang ifodasi, talaffuzi ayniqsa muhimdir. Suhbatda keskin, qo'pol, baland ohangda gapirish bemor bilan iliq munosabatni o'rnatishga xalaqit beradi. Bu to'g'rida nemis faylasufi Gegel shunday degan edi: «Ovozning xush ohangligidan gapirayotgan odam qalbining go'zalligini, uning ovozidagi qo'pollikda esa unga xos bo'lgan qo'pol hissiyotni anglab olish mumkin» Shifokor va hamshira butun hayoti davomida nutqining aniqligi, o'tkirligi, go'zalligi ustida ishlashi kerak. Bu holat shifokor kasbi va bemorlar bilan bo'ladigan jonli muloqoti uchun zarurdir. Afsuski, ayrim tibbiyot xodimlari o'rtasida nutq madaniyatiga ega bo'lish mutaxassis - psixoterapevtning vazifasi, oddiy terapevt yoki jarrohning bundan boshqa tashvishlari ko'p va ular «so'z ustasi bo'lishlari shart emas», degan fikr bor. Yo'q, nutq madaniyatiga ega bo'lish har bir tibbiyot xodimi uchun juda zarurdir.

Mashhur olim, atoqli fan arbobi G'aybulloh as-Salom aytganlaridek: «Dilingizning bir uchiga tugib qo'ying: dunyoda eng arzon va eng qimmat narsa - bu lutf. Shu qadar arzonki - tekin. Shu qadar qimmatki - bebaho».

So'z Sizning ichingizda ekan, u Sizning qulingiz. Tashqariga chiqqanida esa Siz o'zingiz uning quliga aylanib qolishingiz hech gap emas. Aytilgan so'z - kumush, aytilmagani - oltin. Bu bilan tolibi ilmlar indamas, soqov bo'lsin, demoqchi emasmiz, aslo. Gap qayerda va nima deyish, qanday aytish haqida borayotir. Bahs madaniyatini ham egallash kerak. Amaliy mashg'ulotlar, mashvaratlar (seminarlar), yotoqxona va boshqa jamoat joylarida bo'lib turadigan munozaralarda tanqidiy fikr bildirayotganda qizishmaslik, odob saqlash, nihoyatda ehtiyot bo'lish darkor. Mayda, nazarnigor bir uchqun katta alanga olib ketishi mumkin. Nosog'lom ehtiroslarning qo'zg'alishi, nomatlub mayllarning g'olib kelishiga sababchi bo'lishdan tiyiling. Arablarda shunday maqol bor; ikki jag' orasiga ehtiyot bo'lgan - balodan xoli.

So'z mulkining sultoni hazrat Alisher Navoiy buyurmishlar:

Xub el bila suhbat tutubon xub o'lg'il,

Yaxshini talab qilgilu matlub o'lg'il,

Shirin so'z ila xalqqa marg'ub o'lg'il,

Yumshoq de hadisingniyu, mahbub o'lg'il.

Har kimki chuchuk so'z elga izhor aylar.

Har nechaki axyor durur yor aylar.

So'z qotili el ko'nglini ozor aylar,

Yumshoq ko'ngillarni giriftor aylar.

Inson tabiatiga xos yomon xislatlardan biri - andishasizlikdir. Andisha. Mumkin qadar birovning, xususan, bahslashuvchi tomonning dilini og'ritmaslik, bil'aks, ko'nglini ovlash odob taqozosidir. O'zaro bahslashar ekansiz, qo'rslik, qo'pollik qila ko'rmang. «Bekor aytibsan», «uyat», «yolg'on», «bo'hton», «nodonsan» degan so'zlarni aytishdan tiyiling. Qarshingizda turgan muqobil sherikni haqorat qilish bu o'z-o'zingizni haqorat qilishingiz bilan barobar. O'zingizni shunday tutingki, qo'rslik qilgani uchun suhbatdoshning o'zi uyalib qolsin. Haqoratga haqorat bilan javob qaytarish har kimning qo'lidan keladi, haqoratni «eshitmaslik», uni yutib yuborish yoki raqibga «yumshoq hadis» bilan javob qilish uchun esa kishidan katta aql talab etiladi. Xalqimiz deydi: so'zlovchi nodon bo'lsa, tinglovchi dono boiishi kerak; kim mard - o'zini-o'zi yenga olgan mard! Bu ilmlarni, bunday axloqni biz sohibqiron Amir Temurdan, Zahiriddin Muhammad Boburdan o'rganaylik. Mirzo Abdulqodir Bedilda shunday ajoyib satrlar bor:

Har ko'zki, agar olmasa ibrat, ko'rdir,

Har luqma, agar bermasa lazzat, sho'rdir.

Har tun, agar o'zgarmasa, to'nmas, u kafan.

Har xonaki, birdek turaversa, go'rdir.

Achchiqni achchiq kesadi, deydilar. Lekin hamma vaqt ham shunday bo'lavermaydi. Achchiq achchiqni... chaqiradi. Achchiqqa qarshi achchiq qo'llasangiz, hammayoq battar taxirlashib ketadi. Hadisi sharifda aytiladi: «Agar birov sizni sizda yo'q ayblar bilan ayblasa, siz uni unda bor ayblar bilan ayblamang».

Zero, I.A.Karimov ta'kidlaganlaridek, «g'oyaga qarshi faqat g'oya, fikrga qarshi fikr, jaholatga qarshi faqat ma'rifat bilan kurashish zarur».

Yuqoridagi fikrlardan ko'rinib turibdiki, so'zning ta'siri benihoya katta. Bu o'rinda quyidagi rivoyatlarni keltirish mumkin.

1-RIVOYAT: Kunlardan bir kun Sulton Husaynning saroyida katta ziyofat bo'libdi. Gapdan gap chiqib, podshoh Alisherning aytgan so'zi uchun Mir Alisherga ikki ming tanga in'om etganini aytib bergan ekan, buni eshitgan boshqa vazirlar janjal qo'zg'abdilai. Ular podshoga arz qilib:

- Taqsir, har safar Mir Alisherga bir og'iz dono so'zi uchun ming tanga berilar edi, endi esa ikki ming tanga beribsiz! Nima uchun bizlarga ham ikki ming tanga berilmaydi? Yo bu iltifotg'a loyiq emasmizmi?

Podsho ularga qarab:


  • Agar mening savollarimga to'g'ri javob topsalaring, o'sha ikki ming tanga sizlardan aylansin. Olsalaring, olaveringlar, mening sirayam qarshiligim yo'q, - debdi.

  • Mayli, bizlar ham topamiz! Qancha savol bo'lsa beravering, olampanoh.

Sulton Husayn vazirlariga qarab turib, ko'rsatkich barmog'i bilan boshini ko'rsatibdi. Hech narsaga tushunmagan vazirlar bir-birlariga qarashib, angrayib turaveribdilar. Shu payt Mir Alisher o'sha barmog'i bilan tilini ko'rsatibdi.

Sulton Husayn hamon bezrayib turgan vazirlariga qarab:

- Men boshimni ko'rsatdim, Mir Alisher esa barmog'i bilan tilini ko'rsatdi. Shuning ma'nosini topib kelinglar, - deb buyuribdi.

Vazirlar uch kun muhlat so'rab olibdilar. Uch kun o'ylab-o'ylab, baribir hech qanday natija chiqarolmay, axiyri Mir Alisherning yoniga borib, boyagi imo-ishoraning ma'nosini so'rabdilar.

- Agar har qaysingiz ming tangadan bersangiz, mayli, aytib bera qolay, - debdi Mir Alisher.

Qirq vazir qirq ming tangani sanab bergach, u imo-ishoraning ma'nosini so'zlab beribdi.

- Sulton boshga balo nimadan keladi, deb so'radilar. Men har kishining boshiga balo kelsa, o'zining tilidan keladi, deb javob berdim.

Buni eshitgan vazirlar saroyga qarab yuguribdilar, Podshoning oldiga borib, biri-biriga gal bermay, «Men topdim, men topdim!» -deb gap talashib qolibdilar. Sulton Husayn ularni tinchlantirib, gap so'rasa, ular boyagina Mir Alisherdan eshitgan gaplarini oqizmay-tomizmay aytib berishibdi. Podsho ularning so'zlariga ishonqiramay:



  • To'g'risini aytinglar, bu so'zlarni kim o'rgatdi sizlarga? - deb so'rabdi.

  • O'zimiz topdik, taqsir! - deyishibdi vazirlar.

Podsho vazirlarning yolg'on gaplaridan achchiqlanib, hammasini o'limga buyuribdi. Shunda qo'rqib ketgan vazirlar bu gaplarni Mir Alisher o'rgatganini aytib berishibdi.

Sulton Husayn vazirlariga qarab, kulib turib:

- Men Mir Alisherga ikki ming tanga bersam, sizlar uning bir og'iz so'ziga qirq ming tanga beribsizlar-da! - debdi.

2-RIVOYAT: Qadim-qadimlarda oqil va odil bir odamning suluv qizi bo'lgan ekan, shu qizga ikkita yigitning ishqi tushibdi. Qiz ulardan qaysi biriga ko'ngil berishni bilmay qolibdi. Yigitlar qizning visoliga yetishish ilinjida yelib-yuguraverishibdi. Nihoyat, qiz ularga shunday debdi: «Men yurt farzandi bo'la oladigan o'g'ilga ona boiishni istayman. Uni qanday tarbiyalashga qodirliklaringni bilishim kerak. Ana shunga qarab, sizlarga qarorimni aytaman», - debdi.

«Bu ish faqat mening qoiimdan keladi, men unga ilm o'rgataman: riyoziyot (matematika)dan, falakiyot (astronomiya)dan saboq beraman. Siyosat bilan shug'ullanishni o'rgataman. Ajnabiy tillarni egallashga yordam beraman. U olamga dong taratadi», debdi birinchi yigit.

Navbat ikkinchisiga kelganda, u aytibdi:

«Avloddan-avlodlarga meros qoladigan asosiy boylik - til. Ona tili bor ekan, Vatan bor. Xalqning umr o'lchovini til be'lgilaydi. Dunyodagi bor go'zallik - sehrli ona allasini eshitmoqlik til bilan, maqsadimni anglagandirsan? Men o'g'limni ona tiliga xiyonat qilmaslikka, qo'shiq, ertak, dostonlar aytib, mana shu ona tilimiz uchun jonini ham ayamaslikka o'rgataman».

Bu gaplardan birinchi yigit qahqaha urib kulib, raqibini aqli pastlikda ayblabdi, o'rtadagi tortishuv janjalga aylanibdi. «Janjallashmanglar, - debdi qiz, - yurtimizda ulug' donishmand bor, o'shaning huzuriga boramiz, hammasi o'sha joyda hal qilinadi. Uning hukmi mening uchun qonun bo'ladi». Ular donishmand yoniga borishibdi. U nizo qo'zg'agan barcha gap-so'zlarni tinglabdi-yu, «aqli past» yigitga debdi: «Qiz seni sevadimi-yo'qmi, bilmayman. Lekin otalik sharafiga sen loyiqsan...».

Tilni asrab-avaylash har bir kishining insoniylik burchidir. Shukrlar bo'lsinki, respublikamizda ona tilimiz-o'zbek tiliga Davlat tili maqomi berildi. Bu o'zligimizni anglashga olib kelmoqda, kelgusida o'zbek tilining yanada taraqqiy etishiga yo'l ochilmoqda. Har bir o'quvchi o'z ona tilini mukammal o'rganishi lozim, chunki tilga e'tibor elga e'tibordir.

Donolar aytibdilar: «Ey farzand... So'z to'rt na'v bo'ladi: birinchisi bilishga va aytishga hojati yo'q so'zlar; ikkinchisi bilishga va aytishga zarur bo'lgan so'zlar; uchinchisi bilishga zaruri yo'q, ammo aytsa bo'ladigan so'zlar; to'rtinchisi- bilsa bo'ladigan, ammo aytishga hojati yo'q so'zlar.

Ammo aytiladigan va bilinadigan so'z shunday bo'ladiki, dunyoning yaxshiligi shu so'zga bog'liq bo'ladi. Bunday so'z dunyo uchun foydalidir. Bunday so'zning aytuvchiga ham, eshituvchiga ham ko'p manfaati bor.

Bilish mumkin-u, gapirish mumkin bo'lmaydigan so'zlar shunday bo'ladiki, bir do'st kishining aybi senga ma'lum bo'ladi. Aql tomondan o'ylagan vaqtda uni aytish behayolikdir. Shu aybni aytsang, do'stingni jahli chiqadi, u sendan xafa bo'ladi yoki o'z boshingga katta g'avg'o orttirib olasan, shuning uchun bu so'zni bilish kerak, ammo aytmaslik lozim...

Ey farzand, hamma vaqt to'g'ri so'z gapir... Shoshilishdan qochgil... Har bir gapga quloq sol, tezlik qilma. O'ylamasdan so'zlama, har bir so'zni... o'ylab gapir, to aytgan so'zingdan pushaymon bolmagaysan... Sovuq so'z so'zlama. Sovuq so'z bir urug', undan dushmanlik hosil bo'ladi».

Donolar hikmatlari asnosida so'z atalmish zar-oltin yoinki cho'g' bilan qanday munosabatda bo'lgan ma'qul? Bu haqda quyidagi bandlar orqali ma'lumot olish mumkin:



  1. Bir kishi so'z boshlaganda. juda zarurat bo'lmasa. tashlab ketmang, oxirigacha eshiting. So'zlagan vaqtingizda qichqirmang, qizishib ketmang, odob, tarbiya doirasidan chiqmang.

  2. Yolg'on aralashtirib so'zlamang, to'g'ri so'zlang, hech kimni g'iybat qilmang, birovning gapini orttirib, ko'paytirib so'zlamang.

  1. Tilingizni yomon so'zlarga o'rgatmang, eshitgan hamma gapni to'g'ri deb ishonavermang, tekshiring, to'g'ri bo'lsa so'zlang. Nutqingizni juda cho'zib yubormang.

  2. Yig'ilishlarda biror kishi haqida noloyiq so'zlar aytmang. Boshqalarga gap bermasdan faqat o'zingizgina so'zlab, hammani bezor qilmang, odamgarchilik so'zda emas, balki amalda ekanini unutmang.

  3. Ota-bobongizni, o'zingizni hadeb maqtab, kerilib yurmang. Kamolotdan, ya'ni mukammallikdan mahrum bo'lgan odamga quruq so'z bilan maqtanib yurish soyasida kamolot kelmaydi.

  4. Biror narsa to'g'risida so'rasalar, qo'pollik bilan emas, odob tarbiyasiga rioya qilib javob bering. Tinglovchi kishi so'zingizni yana qaytarib aytishni so'rasa, yo'q demay, qaytarib ayting.

  5. Agar bir voqea to'g'risida gapirmoqchi, fikringizni bayon qilmoqchi bo'lsangiz, avvalo yaxshilab o'ylab, tarbiya odobiga rioya qilib, muloyimlik bilan so'zga kirishing, so'zingizni qasam ichib quvvatlamang, o'z fikringizga o'zingiz hayron bo'lib qolmang, o'z flkriga hayron bo'lish - nodonlar odati, qasam ichib: «Mening so'zim to'g'ri», - deb da'vo qilish yolg'onchilik alomatidir.

  6. Zaruriyat bo'lmasa, qayg'u-alamli xabarlarni so'zlamang. Hikoya yo'li bilan bo'lsa ham odob, tarbiyaga qarshi bo'lgan so'zlarni og'zingizga olmang. Zimmangizga omonat qo'yilgan sirlarni fosh qilmang.

  7. Hech kimni yomon so'zlar bilan tilga olmang, ta'na va tuhmatdan uzoq bo'ling, jamoa oldida ikki kishining pichirlab so'zlashuvi odobsizlikdir, buni yodingizdan chiqarmang.

10. Ota-bobolarimiz, «Yaxshivso'z-jon ozig'i, yomon so'z-bosh qozig'i» deganlar. Bobolarimizning bu hikmatli so'zlariga amal qiling, hamma bilan yaxshi muomalada bo'ling, hech kimning diliga ozor bermang, yaxshilik qilishni o'zingizga odat qilib oling. To'g'rilik sizga yo'ldosh bo'lsin, egrilikdan uzoq yuring.

Donishmandlar quyida aytilgan o'n to'rtta axloqiy fazilatni inson uchun eng kerakli fazilatlar deb hisoblaganlar:

Sukut - o'zingga ham, boshqalarga ham hech bir foydasi tegmaydigan oldi-qochdi so'zlarni so'zlashdan qoch, jim bo'l.

Intizom - ishlaring tartibli, intizomli bo'lsin, ishingni o'z vaqtida bajar, kechiktirma.

Maqsad - bir ishga kirishmoqchi bo'lsang eng avval yaxshilab o'yla, shu ishdan kutgan maqsading nima ekanini yaxshi tushun, bir qarorga kel. Keyin qarorlashtirgan ishingni hech bir kamchiliksiz ado qil.

Tejash - iqtisod, ya'ni tejashga rioya qil, isrofdan saqlan.

Sa'y va shug'ullanish - doimo foydali ish bilan mashg'ul bo'l, kerak boimagan narsadan chekin.

Matonat - ishingda chidamli, matonatli bo'l. Hiyla-nayrang ishlatishdan hazar qil, tushunchang pok, sof va haqqoniy bo'lsin, tushunganing kabi so'zla va ishla.

Haqqoniyat, to'g'rilik- adolat va haqqoniyatni o'zinga rahbar qilib ol, hech kimga zararni qasd qilma.

Nazokat - kir, ifloslikdan xazar qil, vujuding, libosing, uy-ish joyingning toza, pokizaligiga diqqat qil.

Qalb uzri - mayda muvaffaqiyatsizliklardan xafalanib, salomatligingni buzma, qalbing huzur va rohatini ko'zla.

lffat - adabli, sharm-hayoli, nomusli bo'l. Bu go'zal xislatlardan ajralma.

Tavoze - o'zingni kamtar tut, tavoze sharaf va izzat bosqichi ekanini unutma.

Muloyimlik - sabrli, muloyim, ochiq yuz, shirin so'zli bo'l. Hech kimga qo'pol muomala qilma.

Xulosa: yuqorida zikr etilgan o'n to'rtta axloqiy fazilat bilan o'zingni orasta qilsang, bemorning muhabbatini o'zingga jalb etasan, hamma senga hurmat nazari bilan qaraydi.

Yaxshi so'zlash ham buyuk san'atdir. Har narsaning chegarasi bo'lgani kabi, kishi faoliyatining barcha qirralari, jumladan, so'zlashish san'atining ham odob doirasi bor. Yaxshi, shirin, odobli so'zlashish uchun quyidagilarga e'tibor berilsa, maqsadga muvofiq bo 'ladi:



  1. So'zning mantig'i, go'zailigi va boyligi insonning jamiyatda o'z o'rnini topishida, kishilar hurmatini qozonishida muhim ahamiyat kasb etadi. So'zlari sermazmun, muloyim kishilarning gapini boshqalar miriqib tinglaydi.

  2. Shirinsuhanlik, go`zal notiqlik sanatiga ega bo'lish ham baxtdii -nutqi shirin kishilarning do'sti, yoru birodarlari ko'p bo'ladi. Shirin va oqil so'z - umr ozig'i va do'stliknmg mustahkam kalitidir.

3. Shirinso'zlik kishi umrini uzaytiradi. Bu fazilatga badiiy asarlarni o'qish va nutqni mashq qilish orqali erishish mumkin.
Buyuk allomalar Jomiy, Lutfiy, Navoiy, G'alur G'ulom, Oybeklar ko'plab o'qish, o'r ganish orqali so'z san'atkorlari bo'lib yetishganlar.

Kishi xalq og'zaki ijodi namunalaridan, ya'ni ertak, hikoya, rivoyatlarni ko'p o'qisa, tinglasa ham so'z boyligi ortib, shirinso'z va ma'noli gapiradigan bo'ladi.

4. So'zlashish me'yorini ham bilish kerak. Ko'p gapirish odobdan emas. Sukut saqlash yaxshi odob, so'zni qisqa, aniq ifodalash katta san'atdir. So'z - gavhardir. Gavhar esa noyobdir.

Yaxshi so'zing husningga kamoldir,

Yomon so'zing iqbolingga zavoldir.

Taniqli adabiyotshunos olim - professor Anvar Hojiahmedov yozadi: «Buyuk insonparvar shoir Navoiyning ushbu purmazmun ruboiysi yaxshi xulq, shirin so'z qadridan bahs etadi. Hazrat o'zlarining «Mahbub-ul qulub» pandnomalarida yozibdilar: «Xushgo'ykim so'zni rifq va muvoso bila aytg'ay, ko'ngul g'am keladurg'on bo'lsa, aning so'zidin qaytg'ay. So'zdadur har yaxshilikni imkoni bor. Mundin debdurlarki, nafasning joni bor. Masiko, kim nafas bila o'lukka jon berdi, go'yo bu jihatdin erdi». Ya'ni: «Shirinso'z odam har bir so'zni muloyimlik bilan, kelishtirib aytadi va ko'ngilga keladigan yuz g'am uning so'zi bilan qaytadi. So'z bilan har qanday yaxshilikni ro'yobga chiqarish mumkin. Shu tufayli nafasning joni bor, deyishadi. Masih, ya'ni Iso payg'ambar, o'z nafasi bilan o'liklarga jon bag'ishlaydi, deganlari shu sababdandir. Shoir demoqchi: Iso payg'ambar o'liklarga jon bag'ishlagan degan rivoyat uning shirin so'zli bo'lganiga ishoradir.

Aksincha, achchiq so'zni shunday ta'rifladi ulug' shoir:

«Ul ko'ngulkim, qattig' so'zdin reshdek bo'lg'ay, achchig' til zakrolud neshdek bo'lg'ay. Ko'ngulda til sinoni jarohati butmas, anga hech nima marham yerin tutmas. Har ko'ngulki, til sinonidin jarohatdir ham yumshoq so'z va shirin til anga malham va rohatdur».

Ya'ni: «Qaysi bir ko'ngul qattiq so'zdan yaralgan bo'lsa, achchiq, til zaharli tikandek bo'lur. Ko'ngilga qadalgan til xanjarining jarohati bitmaydi, unga hech narsa malham bo'lolmaydi. Harko'ngil til xanjaridan jarohatlansa, yumshoq so'z va shirin til unga malham bo'ladi va rohat beradi».

Ha, donishmand xalqimizning «Yaxshi so'z - jon ozig'i», «Achchiq til - zahri ilon, chuchuk tilga -jon qurbon», «Shirin so'z -shakardan shirin», «Yaxshi gap bilan ilon inidan chiqar», «Yaxshi so'z – ko`ngil podshosi», «Yaxshining so'zi - qaymoq, yomonning so'zi - to'qmoq» kabi o'nlab dono hikmatlari bejiz aytilmagan.

Bir og'iz shirin so'z... U ba'zan hayot bilan teng. Ha, hayot bilan! Shifokorning o'zidan najot kutayotgan, taqdirini oppoq libos kiygan pokiza chehra inson qoiiga topshirgan, uning har bir so'zini orziqish bilan, ulkan umidlar bilan kutayotgan bemorga aytadigan so'zlari ana shunday mo' 'jizaviy qudratga ega desak, xato bo'lmas. Shifokor, avvalo, so'zi bilan davoiaydi, deydilar. Bemorga aytilgan har bir shirin so'z uni ruhan parvarishlab, najot sohiliga yo'naltiradi, sog'ayishiga bo'lgan ishonchini mustahkamlab, uning a'zosida mavjud bo'lgan sehrli kuchlarni ishga tushiradi, jismiga ilhom, hayotga bo'lgan intilishiga quvvat bo'ladi.

Zero:

Kimki bo'lsa xastadil, bir so'z bila topgay shifo,



So'zga ziqna yuz tabibdan yaxshi bir shirinzabon.

Bir zahar so'z birla g'amgin bo'lgusi yuz baxtiyor,

Bir shirin so'zdin davo topgay, ajab, yuz xasta jon.

Ha, shifokorning shirin so'zi - malham. Tiriklik suvi obi hayot bo'lsa, uning nodonlikdan nishon beruvchi dag'al bir iborasi- zahar, og'u bilan teng. Yuzlab, minglab hayotiy misollar. ushbu mulohazaning haqiqatligini tasdiqlaydi.

Shifokor, xushyor hoi, olam bezagi bo'lgan inson taqdiri sening qo'lingda, avvalo so'zingda! Shirin so'zingni darig' tutma, ko'zingga mo'ltirab turgan bemordan! Odamlarni shirin so'zi bilan darddan xalos etgan Xizrga monandliginigni doimo yodingda tut!

Unutmagil, shifokor: shirin so'zing davodir.

Chehrangdagi tabassum, kulgan ko'zing - davodir.

Xush bir kalom, shaksiz, bemorga baxt etar jon,

Xurshid kabi munavvar gulgun yuzing davodur.

Faqat amaldor emas, yolg'izgina shifokor emas, hayotimizning barcha jabhalarida faoliyat ko'rsatuvchi har qaysi xodim, qolaversa, har bir madaniyatli inson shirin so'zni, ochiq chehralilik, xushmuomala, bir so'z bilan aytganda, odamiylikni o'zining eng oliy insoniy burchi, deb bilmog'i lozim.»

So'z kuchli qudratga ega. Shunday ekan, shifokor va hamshira bemorga eng avvalo so'zi orqali ta'sir qilish mahoratiga ega bo'lishi kerak, ya'ni bemor bilan suhbatda shirinsuxan, so'zlar tushunarli, ishonarli, bir so'z bilan aytganda, notiq bo'lishi lozim.

Tibbiyot hamshirasining ishi faqat katta jismoniy ish bajarish bilan emas, balki katta emotsional (ruhiy) zo'riqish bilan bog'liqdir. Bunday zo'riqish bemor bilan muomala qilish chog'ida ularning haddan ziyod ta'sirchanligi, kasallik tufayli injiq bo'lib qolishi, jizzakiligi natijasida vujudga keladi. Ruhiy zo'riqish, shuningdek, shifokor amaliyotiga xos salbiy holatdir. Zero, ulardan sabr-matonat, o'z ishiga fidoyilarcha yondashish talab qilinadi. Ayniqsa, hamshira kasallar orasida ko'proq bo'ladi. Shuning uchun aniq harakatlari va shifokorning ko'rsatmalarini mahorat bilan bajarishi, bemorga xayrixohlik bilan samimiy munosabatda bo'lishi kasal ruhiyatiga ijobiy ta'sir etadi, g'amxo'rlik, diqqat-e'tibor hamshira bilan bemor o'rtasidagi aloqaning asosi hisoblanadi. Bunda so'z, nutq madaniyati katta ahamiyatga ega.

Shifokorning muomala san'ati uning so'zga chechanligi, o'zbek tilini bilish darajasiga qarab emas, balki nutqning ta'sirchanligiga, nutq mazmuniga ishontira olish qobiliyatiga bog'liqdir.

Har bir shifokor ona tilining imkoniyat va boyliklarini yaxshi egallagan, nutq madaniyati tamoyillariga rioya qiluvchi, so'zga chechan bo'lishi mumkin. Lekin biz ko'zda tutgan eng nozik nuqta shifokorning bemor bilan malakali, ishonchli, shifokor etiketini o'zida saqlagan muloqoti masalasidir.

Ibn Sino «Mavjudotning taqsimlanishi to'g'risidagi risola»sida yozadi: «sezish va ixtiyoriy harakat qilish (qobiliyati)ga ega bo'lganlari hayvon deyiladi va bu ham o'z navbatida ikkiga ajraladi: biri nutqqa ega bo'lib, inson deyiladi va notiq hayvon deb ta'riflanadi (309-b). Ya'ni Ibn Sino aytmoqchi, inson va hayvon sezgi, ixtiyoriy harakat qilish qobiliyatiga birdek ega. Lekin inson va hayvonni ayirib turuvchi asosiy xususiyat sifatida Ibn Sino ularning so'zlay olishi (inson) yoki so'zlay olmasligi (hayvon)ni belgilagan. Allomaning bu fikri ushbu qo'llanmani mutolaa qiluvchi talabaga so'z quvvati, so'zlash va so'zlashishning naqadar buyuk ne'mat ekanini yanada chuqurroq anglashi uchun keltirildi.

Ibn Sino yana bir asari («Risolatun fi taxsin al mavjudot») da butun borliqni tarkibiy qismlarga bo'ladi. Ular: vujudi vojib, vujudi mumkin... Aql, jon, quvvat, sezish... Nutq kabi kategoriyalardir.

Ko'rinadiki, bu asarda inson fiziologiyasiga xos muhimliklar va a'zolar sirasida nutq alohida ko'rsatiladi.

Buyuk alloma yuqorida nomi keltirilgan asarida ham aynan inson nutqini tabiatning unga in'om etgan tolelaridan biri sifatida baholagan. Inson nutqidagi tovush ohanglari orqali o'z hissiyotlarini ifoda etadi.

Bu o'rinda biz nainki «o'z hissiyotlarimizni ifodalash», balki shifokorning nutqi, bemor bilan muomalasining tibbiy - ma'naviy tamoyil (asos)larini tahlil etishga urinamiz.

Yuqorida Ibn Sinodan misol keltirganimizdek, so'zlash, fikr va xayol quvvatlari Forobiyning ham ta'kidlashicha, faqat insonga xos. Odam o'zining mana shu quvvatlari bilan hayvonot olamidan tubdan farq qiladi.

Forobiy inson ibtidolari hisoblangan (ruhiy) quvvatlarni tahlil etib, so'zlash quvvati, harakatlanuvchi quvvat, xayol quvvati va sezish quvvatlarini ajratgan.

Alloma «Shakl va aksidensiyalarning ibtidosi haqida» asarida inson quvvatlarini quyidagicha tasnif qiladi. So'zlash quvvati shunday quvvatki, uning yordamida kishi hunar egallaydi, xatti-harakat va xulq-atvordagi go'zal narsalarni xunuk narsalardan ajratadi, zarur narsalarni amalga oshiradi, foydali narsalarni zararli narsalardan farqlaydi.

Kuzatuvdan ma'lum bo'ldiki, Forobiy ham Ibn Sino ham nutq madaniyati muammolarini chuqur his etganlar. Forobiy tilshunoslikka doir asarlar ham yozgan. Xususan, «Talaffuzlar va harflar kitobi». Har ikki alloma ham shubhasiz, nutq ilmiy ibtidosiga tamal toshini qo'ygan olimlardandir. Nutq, muloqot, tabiiyki, kamida bir juft inson o'rtasida ro'y beruvchi jarayondir.

Sharq qo'lyozmalaiidan birida Forobiyning «kasallik (organizmni) o'limga olib keladi. U qon, o't, qora jigar va shilliqlarning (turli holati) natijasida paydo bo'ladi, mazkur to'rt element (holati) esa o'z navbatida ovqatlanishga bog'liq. Ovqatlanish esa o'simlik (tarkibiga), o'simlik (tarkibi) tuproq (tarkibiga), (shunday qilib) hammasi yerga bog'liq», degan fikri saqlanib qolgan. Bu fikr Forobiy hodisalarining sababiy bogianishini chuqur tushunganidan va birinchi qarashda go'yo bir-biridan juda uzoq bo'lgan jarayonlar o'rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini aniqlaganidan dalolat beradi. (M.Xayrullayev. «Uyg'onish davri va Sharq mutafakkiri.» O'zbekiston, 1971, 211-bet).

Yuqorida keltirilgan matnga biroz o'zgartirish kiritgan holda talqin qilib ko'raylik: to'g'ri, kasallik nafsilambrda insonni o'limga olib keladi. Kasallik, albatta, insonning hayot tarziga, ovqatlanishga, uning asab tizimiga so'zsiz bog'liqdir. Lekin bemor o'zini qanday his qilishi uning ruhiy - fiziologik holatiga ham bog'liqdir. Xususan, insonga salbiy ruhiy omil ta'sir etganda, albatta, kasallik rivoji tezlashadi.

Yana Shu narsa ma'lum bo'ldiki, shifokor va bemor muloqotining ma'lum tibbiy-ma'naviy asoslari bo'lmog'i darkor. Bemorning ruhiy madadkori - shifokor. Shunday ekan, shifokor bemorning zohiriy va botiniy salbiy tashqi va ichki ta'sirlardan saqlashga intilishi yaxshi natijalarni beradi. Shunday ekan, har bir shifokor bemorni alohida, betakror individ sifatida qabul qilmog'i va uni hech bir takrorlanmas ruhiyat namunasi sifatida o'rganmog'i, muloqot qilmog'i va nihoyat, shifolamog'i zarurdir.

Shifokor va bemor muloqoti muammosi mana shu bosqichda tibbiy, ma'naviy, estetik va qolaversa, ijtimoiy-siyosiy ahamiyat kasb etadi.

Az-Zamaxshariy: Xastalik... Shunday baloki, hatto xutbon (juda taxir, achchiq) ichimlikdan ko'ra ham achchiqroqdir, degan ekan. Mana shunday «balo»dan so'zsiz, shifokor halos etadi.

Al-Xorazmiy fikricha, har bir hodisa uchun ma'lum sabab va makon bo'lib, bu hodisa undan tashqarida bo'lishi mumkin emas (Mafotih al-ulum, 137-bet).

Al-Xorazmiyning aynan fikrini mavzuimiz nuqtai nazaridan baholaydigan bo`lsak, muomalani «hodisa» deb, «sabab»ni kasallik deb, «makonni» (albatta muloqot shifoxonadan tashqarida ham bo'lishi mumkin) esa shifoxona, deb shartli belgilasak, u holda bemor shifokorning ikki tomonlama muloqoti aynan shu makonda, aynan shu sabab bilan «hodisa» yuz beradi, deb talqin qilishimiz mumkin bo'ladi. Fikrimizni soddaroq ifodalaydigan bo'lsak, bemor-shifokor muloqoti faqatgina bemor - shifokor suhbat (dialog)i doirasida kechishi mumkin. Bu holatdagi shifokorning bemor bilan bo` ladigan muomalasi bil'aks matbuotda, radio lo'lqinlarida yoki televideniyedagi nutqqa ko 'cha olmaydi. Shifokorning keng ommaga qaratilgan nutqining ayrim olingan bemor bilan kechadigan muomalasini ash muqoyasa qilib bo 'Imaydi. albatta.

Yana aytish kerakki, bemor bilan bo'ladigan muloqot ham aynan bemor va yana bemor bilan amalga oshiriladi. Hech bir muloqot Al- Xorazmiy e'tirof etganidek, har bir hodisa (bunda - muloqot, N. D.), ma'lum sabab va makonda bo'lib, bu hodisa undan tashqarida bo'lishi mumkin emas. Hech bir nutq, hech bir muloqol shifokor va bemor aro o'tkaziladigan suhbat (dialog)ga o'xshamaydi. Shifokor o'zida bor nutq malakasini, muloqot odobini kerakli yo'sinda, faqat o'z bemori bilangina amalga oshira oladi. Bu muloqot namunasi u nechog'li oliy toifada bo'lmasin, faqatgina shifokor va bemor o'rtasida bo'ladi. Boshqa zamon va makonda uning kechishi aslo mumkin emas. Biz birinchi bob avvalida nutq madaniyati, unda mavjud boigan turli uslubiyatlar haqidagi ma'lumotlarni yodga oldik. Nutqda foydalanishimiz mumkin bo'lgan badiiy tasvir vositalarining ayrimlari haqida fikr bildirdik.

Demak, xulosa qilib aytish mumkinki, shifokor va hamshira bemor bilan muloqotda har bir bemorning o'zigagina xos bo'Igan belgilar, xususiyatlarni va ma'lum tibbiy-ma'naviy tamoyillarni hisobga olgan holda amalga oshirish maqsadga muvofiqdir.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə