Sərmayə quruluşuna görə mərkəzi bankları 3 başlıq altında toplaya bilərik




Yüklə 33.27 Kb.
tarix20.04.2016
ölçüsü33.27 Kb.
Mərkəzi banklar kredit sisteminin mərkəzi olub, yalnız pul-kredit sisteminin tənzimlənməsi ilə məşğul olur. O, banklar arasında əsas yer tutur, « banklar bankı » adlanır. Mərkəzi bank banklar üçün koordinasiya rolu oynayır və onların işini yalnız iqtisadi tənzimləmə metodları ilə nizamlayır. Mərkəzi bank ölkənipn bank sistemi üzərində nəzarəti həyata keçirir. O, yalnız banklara və hökümətə xidmət edir. Buna görə də, mərkəzi bank dövlətin bankiri adlanır. Onlar dövlət büdcəsinin emissiya-kassa fəaliyyətinin həyata keçiirlməsində əsas rol oynayırlar. Mərkəzi bankların yeritdikləri pul-kredit siyasəti nəticəsində bir neçə gün ərzində qiymətləri həm sabit saxlamaq, həm də milli valyuta kurslarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmək olar. Mərkəzi banklar istehsalı dayandırmaq, sürətlə artırmaq, həmçinin işsizliyi artırmaq və ya aradan qaldırmaq imkanına malikdir. Buna görə də, mərkəzi banklar hər bir ölkədə başlıca diqqət mərkəzindədir.

Sərmayə quruluşuna görə mərkəzi bankları 3 başlıq altında toplaya bilərik:



Bütün ölkərin bank sistemlərinin əsas hissəsini mərkəzi banklar təşkil edir. Ayrı-ayrı ölkələrdə isə bu banklar müxtəlif cür adlandırılır: Mərkəzi Bank, Xalq Bankı, Dövlət Bankı, Ehtiyat Bankı, Emissiya Bankı, Federal Ehtiyat Sistemi. Bəzi ölkələrdə isə sadəcə ölkələrin adı ilə bağlı olaraq , məsələn, İtalya Bankı, Yaponiya Bankı və.s. adlandırılır.

Müxtəlif ölkələrdə mərkəzi banklar müxtəlif illərdə yaranmışdır. Ümumilikdə, onlardan ən birincisi təqribən üç əsr əvvəl İsveçrədə 1668-ci ildə yaranmışdır. Azərbaycan Mərkəzi Bankı 1992-ci ildə yaranmışdır. Yarandığı ildən 2009-cu ilə qədər mərkəzi bank Azərbaycan Mərkəzi Bankı adlanırdı. 2009-cu il 18 martda kecirilən referendumda azərbaycan xalqı Mərkəzi Bankın adının Mərkəzi Bankla əvəz olunmasını səs çoxluğu ilə qəbul etdi. Çünki dünya iqtisadiyyatında bir çox sınaqlardan keçmiş əksər İEÖ-də adlandırma məhz bu cürdür. Belə əvəzlənmə qloballaşan dünyamızda atılan düzgün addımlardan biridir.

Mərkəzi bankların hansı ölkədə fəaliyyət göstərməsindən aslı olmayaraq onlar üçün xarakterik və ümumi olan funksiyasısiya və vəzifələr mövcuddur. Eyni zamanda hər bir ölkənin bank sisteminin funksiyasısiya və vəzifələri vardır. Bu funksiyasısiya və vəzifələr öz əksini həmin ölkənin bank qanunvericiliyində tapır.

Əvvəlcə mərkəzi bankların ümumi xarakter daşıyan vəzifə və funksiyasısiyalarını nəzərdən keçirək:



  • ölkənin emissiya mərkəzidir, buna görə də banknotlar buraxmaq üçün inhisarçı hüququ vardır;

  • o ölkənin digər bankları ilə əməliyyat aparır, onlara kredit verir və onların fəaliyyətinə nəzarət edir;

  • kredit sistemində peşəkarlığın və standartlaşmanın səviyyəsini qoruyub saxlayır

  • hökümətin bankiridir, ehtiyac yarandıqda dövlətə kredit verir.

  • dövlətin qızıl-valyuta ehtiyatlarını saxlayır.

  • ölkənin baş hesablaşma mərkəzidir, ölkənin digər bankları arasında nağdsız hesablaşmaları yerinə yetirilməsində vasitəçi rolunu oynayır;

  • pul – kredit metodları vasitəsiylə iqtisadiyyatı tənzimləyən orqandır; və s.

Mərkəzi banklar yuxarıdakı vəzifələri icara edərkən aşağıdakı 3 funksiyasısiyanı yerinə yetirir:

  1. nəzarət

  2. tənzimlənmə

  3. məlumat – tədqiqat

Ölkə iqtisaidyyatının əsasını təşkil edən kommersiya və digər kredit təşkilatlarının işinə nəzarəti Mərkəzi Bank yerinə yetirir. Nəzarətin özü qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş çərçivədə aparılır və kənarlaşmalara yol verilmir. Banklara nəzarət edərkən onların tənzimlənməsi prosesi də həyata keçirilir. Bank sistemini tənzimləyərkən tənzimləmə aləti olaraq disknot və girov siyasəti, deposit siyasəti, valyuta siyasəti və s. kimi alətlərdən istifadə edilir. Həm nəzarət, həm də tənzimlənmə funksiyasısiyalarını yerinə yetirərkən bank sistemi haqqında məlumatların düzgünlüyü, təcrübəvi məlumatların vaxtında aparılması, düzgün statistik məlumatların toplanılması, bütün bunlar məlumat-tədqiqat funksiyasında cəmlənir

Indi isə bəzi İEÖ-in mərkezi bank sistemləri haqda qısa məlumat verək.



Pul-kredit siyasətini adətən ölkənin mərkəzi bankı həyata keçirir.Məsələn, ABŞ da Federal Ehtiyat Bankları, B.Britaniyada İngiltərə bankı, Almanyada Almaniya Federal Bankı,Azərbaycanda isə Milli Bank.İEÖ-in çoxunda mərkəzi bankların əsas məqsədləri və fəaliyyət dairəsi öz əkzini ya konstitusiyalarda, ya da Mərkəzi Bank və bank fəaliyyəti haqda qanunda tapmışdır. Avopa ölkələrində Fransa və İtaliyanın Mərkəzi bankkları digərlərinə nisbətən pul-kredit siyasətini həyata keçirilməsində dövlət orqanlarından az bir səviyyədə asılıdırlar. Bu ölkələrdə Mərkəzi Bankın işinə müdaxilə hüququnun istiqamətləri qanunvericiliklə hökümətə həvalə edilib. Mərkəzi Bank məsləhətçi rolunda çıxış edir və fəaliyyətində hökümətin qərarlarını rəhbər tutmağa borcludur. Böyük Britaniyanın, Hollandiyanın, İsveçin və Yaponiyanın qanunvericiliyində dövlət orqanlarının Mərkəzi Bankın işinə müdaxilə, onu təlimatlandırmaq, onun qərarını ləğv etmək imkanları tam müəyyənləşdirilmişdir. Böyük Britaniyanın bank sisteminin özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Bu ölkənin Mərkəzi Bankı ( İngiltərə Bankı ) bank sistemi ilə əlaqəni ixtisaslaşdırılmış kredit insitutları qrupu olan diskont evləri vasitəsilə həyata keçirir. Diskont evləri İngiltərə Bankı ilə bank sistemi arasında vasitəçi rolunda fəaliyyət göstərir və Mərkəzi Bank onlara birbaşa təsir edə bilmir. Disknot evləri İngiltərə bankının özünəməxsusluğudur və bu ölkədə pul-kredit siyasətinin həyata keçirilməsində əsaslı rol oynayır. Bu ölkədə Mərkəzi Bank mütəmadi olaraq pul-kredit siyasətinin əsas istiqamətlərini izah etmək və ölkədə həyata keçirilən antiinflyasiya, sabitləşdirmə tədbirlərini birgə işlənib hazırlanması üxrə kredit-maliyyə institutlarının nümayəndələri ilə kompleks iş aparmalıdır. Beləliklə İngiltərə bank sisteminin əsas xüsusiyyətlərinə aşağıdakıları əlavə etmək olar:

  • İngiltərə bankı kommersiyya banklarını birbaşa deyil, uçot və diskont evləri şəklində vasitəçilər tərəfindən kreditləşdirir

  • Digər ölkələrin bank sistemlərindən fərqli olaraq Böyük Britaniyada kommersiya və investisiya bankları ayrı-ayrılıqda fəaliyyət göstərir

  • İngiltərədə nizamnamə kapitalına pullar təsisçilər tərəfdən həmişəlik olaraq həmişəlik köçürülür, daha dəqiq desək bu pullar bankın pulları olur

Avstriya və Danimarkada Mərkəzi Banklar müstəqiliyyin daha yüksək səviyyəsindədirlər. Bu ölklərin qanunvericiliyində dövlət orqanlarının Mərkəzi Bankın pul-kredit siyasətinə müdaxiləsinin formal hüququ barədə heç nə əks olunmur. Sadəcə olaraq Mərkəzi Bank öz fəaliyyətini hökümətin siyasəti ilə uyğunlaşdırmalıdır. Almaniya ( Almaniya Federal Bankı) və İsveçrənin Mərkəzi Bankları daha müstəqildir. Bu ölkələrin qanunvericiliyində Məkəzi Bankın pul-kredit siyasətinə dövlətin müdaxiləsinə yol verən bir maddə belə yoxdur. Isveçrə bank sisteminin fərqləndirici cəhəti bank və investisiya kompaniyalarının fəaliyyətinə ciddi nəzarətdən ibarətdir. Burada banklara nəzarət üçpilləli sistemə malikdir və federalbank komissiyası, Mərkəzi bank və İsveçrə bank assosiasiyası tərəfindən həyata keçirilir. Isveçrə bank sistemini daha bir fərqləndirici cəhəti bank sirridir. Əmanətlərin sirri İsveçrədə çox etibarla cinayət kodeksi və mülkü hüququ vəziyyətə uyğun qorunur. Bank informasiyası hakimiyyət orqanı tərəfindən yalnız müştərinin cinayətlə əlaqədar olduğunun sübuta yetirilməsi zamanı açıla bilər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, İsveçrə qanunlarına görə vergilərdən yayınma və digər ölkələrin valyuta tənzimlənməsinin pozulması cinayət hesab olunmur.

ABŞ-da bankların fəaliyyətinə nəzarət edən merkəzi bank Federal Ehtiyat Sistemi adlanır. FES-ə yerləşdiyi ərazilərdə mərkəzi hesab olunan 12 Federal ehtiyat bankları daxildir. Bundan başqa 6000 yaxın Kommersiya bankları FES-in üzvləridir. Qeyd etmək lazimdır ki, bütün depozitlərin 70%-ə qədəri bu bankların payına düşür. FES-ə üzv banklar daha iri xüsusi banklar hesab olunur. Onlar eyni zamanda həm səhmdarlar, həm də FES-in müştəriləri hesab olunurlar və öz səhmdar kapitallarına görə 6% divident əldə edirlər. “ Banklar bankı “ hesab edilən FES ona üzv bankların hərtərəfli xidmətində durur. O, maliyyə baxımından sərbəstdir. FES-in bu sərbəstliyi onunla izah olunur ki, ABŞ-ın prezidenti FES-ə hər hansı bir əmr verə bilməz və ya onun idarəedicilərini dəyişdirə biməz. Öz strukturuna görə FES olduqca qəliz bir orqanizmdir. Burada vacib rol 3 əsas sahənin üzərinə düşür:



  • Vaşinqtondakı FES-in idarəedici şurası

  • Federal ehtiyat bankları

  • Üzv banklar

Bu sistemə üzv olmayan banklar kassalarının doldurulması üçün özlərinin müxbirlərinin, yəni FES-ə üzv bankların xidmətindən istifadə edirlər. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, ABŞ-da bank fəaliyyətinin tənzimlənməsinin vahid dövlət siyasəti yoxdur. Tənzimlənmə baxımından bütün amerikan banklarını 4 qrupa ayırmaq olar:

  1. Mərkəzi banklar

  2. Ştat bankları – FES-ə üzv banklar

  3. Depozitlərin sığortalanmasının federal koorporasiyasına daxil olan FES-ə üzv olmayan banklar

  4. Depozitlərin sığortalanmasının federal koorporasiyasında sığortalanmayan FES-ə üzv olmayan banklar

Buna görə də, mərkəzi banklar hər bir ölkədə başlıca diqqət mərkəzindədir. Onlar hər yerdə dövlətin göstərişi ilə idarə olunur və eyni zamanda nisbətən müstəqildirlər. Onların işində müdaxiləyə yol verilmir. Bütün ölkələrdə onlar eyni vəzifələri icra edir. Bununla bərabər, mərkəzi bankların qurulmasında, idarə edilməsində, sərbəstlik səviyyəsində və s. bəzi spesifik xüsusiyyətlər var.

Dünya miqyasında mərkəzi bankların işinin səmərəsi onların sərbəstliyindən çox asılıdır. Mərkəzi bankların bilavasitə hökümətin təsiri altında olması hökümətin borclarını ödəmək üçün emissiyanı artırmağı, bazarda pul təklifini çoxaltmağa və uyğun olaraq qiymətləri artırmağa, infilyasiyanı yüksəltməyə gətirib çıxarır. Ona görə də mərkəzi banklar və həmçinin kommersiya bankları tədricən nisbətən sərbəstləşdirilir və hökümətin buxovundan azad edilir.



Ədəbiyyat siyahısı.


  1. Reyhan Əsgərova. “Pul, kredit və banklar”.Bakı – 2007.

  2. Dərslik –“ İqtisadi nəzəriyyə”.Bakı – 2001.

  3. S. Məmmədov.”Bank işi”. Bakı- 1997.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə