Şamil Alâdin İBLİSNİÑ Zİyafetine davet




Yüklə 0.58 Mb.
səhifə1/13
tarix21.04.2016
ölçüsü0.58 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
Şamil Alâdin
İBLİSNİÑ ZİYAFETİNE DAVET

MÜELLİFTEN


“Suliko” gemisi skelege aqırından kelip yanaştı. Yolcular bunı sezmey qaldılar. Kögertede kimse yoq… er kes içerideki hanelerde. Tögerek pencerelerden sailge közetkenler dahi şeerni körip olamadılar, çünki evlerniñ teneke damlarını şıbalap, taş töşeli yollarnı bılançıq suvğa ğarq etip, küçlü yağmur yağmaqta. Skele meydanında taksiden eser yoq. Episi qaçqan, saqlanğan. Naqliyat “Suliko”nı qarşılap aluvdan aciz. “Suliko” öyle gemi ki, istegende kele, istegende kete. Üriyet varlığı. Tek kezinti içün. Qaburçaq divar taldasında pusıp turğan erzaq maşinasınıñ aydavcısına yalvardım, meni kabinasında “Astoriya”ğa alıp keldi. “Geceni, iste-isteme, hollda, ayaq üstünde turıp, yahut kreslo üstünde yuqusırap keçirecegim...” degen fikirnen, tüşkün alda musafirhanege kirip, qaverenkli ağaç bölme içindeki yeşil saçlı yaş qadınnıñ ögünde toqtadım. Ağızımdan daa laf çıqmadı.

– Ekinci qatta yüz altıncı oda... – dedi o deral.

Bu sözler kimge ait ekenini bilmey, etrafıma baqındım. Yanımda musafir kişi körünmedi. Qadın közlerini ögündeki cedvelden üzmey, elini maña uzattı. İçine pasportımnı qoydım.

Eki kümüş yetmiş kapik, – dedi maña. Baş parmağınen, işaret ve orta parmaqlarını çertip aldı. – “Parayı veren, düdügi çalır...” dey turğanlar bizim tatarlar.

Yeşil parikli qadın bu sözlerni tatarca söyledi, soñra soza berip, esnedi. Esnegeninden özü utandı, ğaliba, avuçınen ağızını qapadı, dülber külümsiredi. Defterde adımnı sol elinen çolpaca yazdı, pasportımnı qaytarıp özüme berdi. Men keñ merdiven boyu ekinci qatqa köterile başladım.

Kurort şeerinde yaznıñ çillesinde böyle ziynetli ötelde yataqnıñ mamürligine taaciplendim. Ekinci qatta nevbetçi yenge menim odamnı kösterdi. Davuşsız içeri kirdim. Krovatlarnıñ birinde kişi yuqlamaqta. Digeri boş. Men yorğun edim. Soyunıp, tez-tez yattım.

Saba kâğıt şıtırdısından uyandım. Qomşum, esli adam, krovat üzerinde, ayaqlarını yerge sarqıtıp oturğan, gazeta oqumaqta. Yüzü baqır renkli. Saçları aq. Mıyığı toqal, beyaz. Qaşları qara. İş, elbette, qomşunıñ qaşlarınıñ qaralığında degil, özüniñ kimliginde. Böyle baqsañ, ticaret işinen meşğul adamğa beñzey. Saba erte turğan... endi şeerni dolanıp kelgen. Gazetanı közlerine pek yaqın tutıp, közlüksiz oqumaqta.

Men tıraş oldım, yıqandım. Biri-birimiznen tanış oldıq. “Georgios Monolupolos olam men...” dedi kişi. Kökçetaudan kelgen. Cenkten evel bu şeerde yaşay eken. Tünevin ketip özüniñ eski evini qıdırğan, tapıp olamağan. Evniñ yerinde üç qatlı univermag yasalğan. Eski aşnalarından kimse qalmağan.

– Bu yaqlarğa ne munasebetnen tüştiñiz? – dep soradı menden Georgios Monolupolos. – İstiraat etmek isteysiñizmi?

– Ebet! İstiraat içün kelgen edim, – dedim men ve öyle degende köküs keçirgenimni duymay qaldım. Niçün köküs keçirdim? Vaqıtnıñ tez keçip ketkenine yazıqsındımmı? Özüm de bilmeyim. – Endi keri qaytam.

– Afu etiñiz, – Georgios elindeki gazetanı krovat üstüne bıraqıp, kevdesini doğrulttı. – Banadan beri sizge baqam... tanış kişime beñzeysiñiz. Elbet, pek tanış kişime... Siz Fener Burunda yaşamağanmı ediñiz?

Laqırdımız artıq eki yaqlap bağlanıp ketken soñ, Georgios azar-azar töküne berdi. Men diñledim, tek suallerine cevap berdim... cevap bermegenlerim de oldı. Qomşum maña özüni maliye hadimi dep, taqdim etti. Qırq yıl bankta bücet bölüginde işlegen. Şimdi istifada. Qadını bıltır vefat etken. Qızı evli. Ekim. Georgios şimdi yalıñız. Ve kimgedir, niçündir darğın. O hayli vaqıt özüniñ Fener Burun aqqındaki sualine cevap beklep, susıp oturdı. Cevap almağan soñ, devam etti.

– Balalar yaş ekende anasız ve babasız yaşap olamaylar. Büyügen soñ babanı tanımaylar, – dedi Monolupolos qaarli davuşnen, – men kettim. Yahşılıqnen kettim. İşte, böyle... çıqtım keldim, vesselâm! Ne isteseler, onı yapsınlar... mensiz.

Kökçetauda ekende, azbarı içinde pomidor, mor-patilcan asrağan. Soñ yorulğan. Episinden vazgeçken. Mında birevlerni tapıp, birevlerge sığınıp, ömüriniñ soñki aylarını, belki de künlerini sükünette keçirmek istey.

– Yoq. Fener Burunda yaşamadım, – dedim men qomşuma. – Sizni ilki körüşim.

Georgios maña kederli-kederli baqtı, bir şeyler aytmaq istep, tamşandı. Men kiyindim. Erte-yarıq şeerge çıqıp, işimni baqmağa mecbur ekenligim içün ondan afu istedim.

– Nasıl iş? – dep soradı Georgios. – Poyezdge bilet almaq kerekmi?

– Hayır! Arhiv idaresinden... vesiqa.

– Arhiv? A! – Georgios, qaqına berip, kevdesini doğrulttı, işaret parmağını ziyade töpege köterdi. – Cenkten evel, anda, arhivde... qart karaim çalışa edi, – dedi o. – Onıñle qomşu edik.

Men yengilden başımnı eki defa qaqıttım. Bu qaqıtuvlar, şübesiz, qomşumnıñ sözlerine razılığımnı, yahut itirazımnı ifade içün degil, belki onıñ sadelegine kösterdigim nezaket edi. Georgios onı añlamadı. Eleslendi, qızarıntılı, köz qapaqlarını sıq-sıq oynattı. Men odadan çıqtım. Koridorda küzgüniñ ögünden keçeyatqanda, özümniñ qıyafetimni köre qalıp, toqtaldım. İstiraat künlerimde küneşten yanğan betim biraz aqçıllanğan, kiyiklengen, çünki keçken gece az ve raatsız yuqladım.

Sabıq İtalyan caddesinde – şimdi adı ne, bilmeyim – qısqa pantalonlı, çıbalıq saçlı, baqır bedenli, pervasız yaş erkekler ve qadınlar kezineler. Qaysı erkek, qaysı qadın: bazan bir baqışta bilmek küç. Ava serin, yağmur toqtağan. Yer eppi quruğan. Soqaqnı köndelenlep keçtim, yeşil aralıq boyu Cineviz Qalesi betke doğrulğanda, eski tula binada Arhiv idaresiniñ leyhası közüme çalındı. Ebet, maña Arhiv idaresi kerek. İçerideki nevbetçi, koridornıñ sol qanatına burulmamnı tevsiye etti. Qapular üstündeki türlü yazılarğa baqa-baqa keteyata edim, ögümde hınalı saç, esli qadın peyda oldı. O koridornıñ ahırındaki merdivenden yuqarı köterilmek kerekligim hususında tenbiledi. Qadınnıñ degenini de yaptım. İçten açıq, tıştan demir parmaqlıqnen örtülip, üstüne iri kilit asılğan qapu yanında militsiya serjantı meni toqtattı.

– Sizge kim kerek? – dep soradı o.

Maña kim kerek? Teessüf, özüm de yahşı bilmeyim. Tek... ne kerekligini bilem. Serjant yaş kişi. Yaqında ordu hızmetinden kelgenge beñzey. Laqırdısında, areketlerinde kazarma tertibi sezilmekte. Onıñ bu yerdeki hızmeti başqaca. Stol başında otura, ögünde eki telefon – biri içki, digeri tışqı dünya ile alâqa içün. Çañ seslense, trubkanı kötere, cevap bere. Tıştan içeri adam kirse, ögüne çıqa: “Kimsiñiz? Ne işnen buyurdıñız?” dep soray.

Maña ne kerek? Bunı militsiya serjantına aytıp añlatmağa borclum. Aks taqdirde... Yoq! Meseleni, olğanı kibi ayttım. “İş şöyle, qardaş! – dedim oña. – Maña müim vesiqa kerek. Öyle vesiqa ki, bizim edip...”

Serjant sözümni bölip, şahsiyetimni tasdıqlayıcı kâğıt talap etti. Kâğıtnı berdim. O, yanaşadaki qapunı aralıq etip, başını içeri soqtı. Kimgedir bir şeyler ayttı, içeriden saqallı kişi çıqtı. Beyaz kölmegi üstünden yeñsiz, kök çekmen kiygen. “Yürüñiz!” – dedi maña saqallı. Özü yaş, yüksek, körünişi biraz perişan. Elinde menim kâğıtlarım. Koridor boyu iri adımlarınen yönele, men yanaşasından, yuvurır kibi, ayanlayım. “Direktor özünde olsa, meseleni al eter. Olmasa...” – saqallını bir şey raatsızlay ğaliba. Tüşünceli alda başını qaşıp ala, soñ ilâve ete: – “Özünde olmasa, bir çare...”

Sözüni aytıp bitirmedi, yeşil dermantinle örtüli, qalın qapunıñ cez sapundan tutıp üytedi. Qapu açılıp ketti. Saqallı taaciplenip, toqtaldı. Direktor kabinet içinde, nasıldır talimatnameni oquv ile meşğul. Aqırından içeri kirdik. Direktor kirgenimizni duymadı. Stol ögünde turıp, eppi bekledik.

– Pavel Tarasoviç! Kişi uzaqtan kelgen, – dedi saqallı, başını maña taba siltep. – Sizde işi bar.

Sustı, bekledi. Direktor ise kâğıtlardan nazarını üzmedi, atta birde-bir müçesini qıbırdatmadı.

– Uzaqtanmı? – dep soradı o, hayli vaqıttan soñ. Biz ayaq üstünde turıp, endi yoruldıq. – Uzaqtan kelgen olsa, ayt... kirsin!

– O yanıñızda.

Direktor onıñ sözlerini eşittimi? Eşitti ise, añladımı? Saqallı buña emiyet bermedi, kâğıtlarnı stol üstüne qoydı, özüniñ alicenaplıq borcunı eda ettigini isbat içün maña çevirildi, kevdesini azaçıq egiltip-doğrulttı, kabinetten çıqtı. Pavel Tarasoviç qapunıñ tars etip qapalğanını eşitip, başını köterdi. Ögünde yabaniy adamnı körip, ayrette qaldı. Caqlarında, eykeltraş yapıştırıp qoyğan kibi, topaç-topaç etler qıbırdanıp aldılar. Betiniñ kögertim terisi, terisiniñ içinde anda-mında saçıq mavı benekler, sağ qulağınıñ astındaki küyük... onıñ bir vaqıtlarda tankçılar qıtasında hızmet etkeninden delâlet edi. Tank tutaşıp yanğan, özü bir mücize ile ölümden qurtulıp qalğan. Ebet! Cenkte öyle allar az olmadı.

Biz qol tutuştıq. Pavel Tarasoviç menim ne zenaat kişisi ekenligimnen meraqlandı. Merağını qanaatlendirdim.

– Maña Harcibiye vaqiası aqqında malümat kerek, – dedim direktorğa. – Bu çoq yıllar evelsi olğan şey.

Direktor aytqanımnı añlamadı, maña cılpcılp baqtı. Men duydım, o şimdi: “Harcibiye degeni ne?” dep soraycaq. O sebepten, aldını çaldırıp, dedim, – Harcibiye... köyniñ adı.

– A! Köyniñ adımı? Öyle olsa, siz mında adaşıp tüşkensiñiz. Biz – şeermiz. Köyler oblast arhivinde... – Direktor çeñgesini köterip, pencereden tışqa... skelege yanaşa yatqan beyaz gemi betke baqıp, eppi vaqıt hayalsırap oturdı, niayet, başını tersine qaqıttı. – Öyle köy yoq.

Pavel Tarasoviç kütür, quru adamğa beñzemey. Bunı kabinetke kirgenimnen duydım. O sebepten, onıñ ile davalaşmaq istemedim. İşniñ ilerideki inkişafını bekledim. Direktor stol üstünde yatqan şişe açqıçını aldı, yanaşasındaki batareya trubasını eki kere tıqıldattı. Tezden qapunıñ bosağası üstün de qısqa, qırmızı fistanlı qadın peyda oldı. Pavel Tarasoviç oña, bölük müdiri Şabşalnı çağırmasını rica etti. Qadın, qapunı qapatıp, koridorda ğayıp oldı. Kabinetniñ saibi, Şabşal kelgence meni işğal içün laqırdı tapıp olamadı. Men ise ondan, işke alâqası yoq şeyni soramaqtan qaçındım. Ekimiz de sustıq, bekledik. Niayet, içeri külrenk saçlı, yüksek kişi kirdi.

– İşte, İlya İsaakoviçniñ özü, – dedi direktor, kişini maña taqdim eterek. – Tarih fenleri namzeti. Arhivniñ perisi. Babası... İsaak Garipoviç de çoq yıllar bizde işlegen. Afu etiñiz, bana aytqan köyüñizniñ adı ne edi?

– Harcibiye qariyesi... – dep tekrarladım men.

Böyle degen vaqtımda idare reberi üyken ilmiy hadimge şaşqın nazar taşladı.

– Ayttım men. Öyle köy yoq... dedim. Kişi inanmay. Özüñiz, İlya İsaakoviç, añlatıñız!

Pavel Tarasoviçniñ, aramızda olıp keçken subetni Şabşalğa naql etüvi kinayeli olıp çıqsa da, tarih fenleri namzeti onı sabırnen diñledi. Laf soñuna yaqınlağanda, özü farqına barmayıp, sağ eliniñ üç parmağını toplay berip, sol avuçı içine urdı.

– Bar edi... – dedi İlya İsaakoviç. – Bir vaqıtlarda öyle köy bar edi, – soñ menden. – Sizni meraqlandırğan mesele ne? – dep soradı.

– Emirzaq oğlunıñ işi.

Aqiqiy arhiv hadimi, bir de-bir malümat kerekligi aytılğanda, adeti üzre, iç de raatsızlıq alâmeti sezdirmey. Çünki arhiv idaresiniñ ihtiyarında ne qadar malümat barlığı, ne hususta ekenligi, yarım-yurtu olsa da, daima esinde. Lâkin iç biriniñ mündericesini tafsilâtlı bilmey. Ve bilüvi mümkün degil. Dört yüz elli yıl evelsi yüz bergen vaqiamı, on eki yıl evelsimi... arhiv hadimi içün bunıñ farqı yoq. Oña mevzunıñ adını bilüv kâfi. Harcibiye vaqiası... degende, İlya İsaakoviçniñ qaşları çatıldı. Özü tüşüncege daldı. Bu arhivde öyle adlarnıñ añılmağanı çoq vaqıtlar oldı. Emirzaq oğlu yerli pomeşçiklerniñ biri. Şimdi o, niçün kerek oldı, aceba?

– Harcibiye vaqiası... cinaiy iş, – dedi Şabşal. – Nasıldır oca öldürilgen. Otuzıncı yıllarda ilmiy-tedqiqat institutı kişileri kelip, ocanıñ nasıldır cönküni qıdırğanlar. Babam – İsaak Garipoviç aytqan edi. Emirzaq oğlu! – Şabşal direktor betke çevirildi. – Soñ? Ne yapacaqmız? – dep soradı ondan.

– Baqıñız, – dedi Pavel Tarasoviç. – Malümat olsa, yardım etiñiz!

İlya İsaakoviç, parmağını qarmaq şekilli etip, maña kösterdi. Bu ne demek edi... añlamadım, er alda, peşinden çıqtım. Koridornıñ töründeki zalğa kirdik. Mında masa başında kergin, yorğun çereli erkekler ve qadınlar, esasen yaş kişiler, burunlarını eski cıltlı papkalar içine tıqa berip, yırtıq-mırtıq kâğıtlarnı qarıştıra, silinik sözlerni ecelep, diqqatnen oqup, defterlerine, Alla bilsin, nasıldır ikmetli fikirler yazıp alalar. İlya İsaakoviç menim ögüme “Arhivden faydalanuv qaideleri”ni qoydı. Oqup, tanış oldım. Soñra, şahsiyetime ait anketalar toldurdım. Özüme zarur malümat aqqında resmiy sımarış yasadım. İlya İsaakoviç kâğıtlarımnı toplap, kence ilmiy hadimge teslim etti.

– Yahşı... – dedi Şabşal maña. – Bir aftadan soñ kelip haber alıñız!

İçime buz tüşti. Qaburğamdaki etler öyle ağırdılar ki, çıdap olamay, ayqırıp yibere yazdım. Özümni zornen tuttım. Asabiy kerginlik sebebinden olsa kerek, hucur şey, soñundan niçündir, külümsiredim. Şabşal taaciplenip, közlerini lipildetti.

– Siz ne aytasıñız? – dedim men üyken ilmiy hadimge. – Menim ihtiyarımda eki kün bar. Bu müddet içinde işim bitmek kerek. Bitmese, episini taşlap, ketecegim. Ve on beş yıldan beri yüregimni kemire kelgen niyetten vazgeçecegim. Añladıñızmı, İlya İsaakoviç?

Qafamda üymeleşken acizane tüşüncelerim biraz yatışqan soñ Şabşalnıñ aqçıl yüzüne, külrenk saçlarına baqtım. Çoqnı yaşağan kişi. Közleri aydın, şefqatlı körüneler. Eger yalvarsam... pek yalvarsam, itimal, işni acele yapıp berir, dep tüşündim. Kerçek, maña kerek vesiqa qolaylıqnen tapılmaycaq. O qadar çoq yıllar keçken… kimse onıñle meraqlanmağan. Kimsege kerek olmağan. Kerek olmağanmı aceba? İlya İsaakoviçke yalvardım. “Bu vesiqa şahsen menim içün kerek degil, qardaş! – dedim oña. – Halq içün. Sizge rica etem, alicenap oluñız! Sizniñ ve menim ana tillerimiz bir. Türkülerimiz bir. Menim aradığım malümat siziñ içün de emiyetsiz degil. Öyle eken, meni bir afta bekletip zametke qoymañız!

Şabşal aytqanlarımnı diqqatle diñledi. Diñledi, tüşündi... ve biraz yiberilgen kibi oldı. Yüzündeki sıqıntı çezildi.

– Hadimlernen laqırdı etip baqayım, – dedi o. – Razı olsalar... siz burskün keliñiz!

Burskün... bu bir afta degil. Bala kibi sevinip, yerimden qalqtım. İlya İsaakoviçke teşekkür aytıp, qapuğa doğrulğan edim, arqamdan onıñ tınıq, ümütsiz sesi eşitildi.

– Men, elbette, ğayret eterim, – dedi İlya İsaakoviç. – Lâkin malümat barmı... Tapılırmı?

Şabşalnıñ bu soñki sözleri qulaqlarıma süngü kibi sançıldılar, olarnı eşitmegen, añlamağan olıp, çıqıp kettim. Şeer caddelerinde insan dalğaları öktemlenmekte, qaynamaqta. Er kes mevsimge uymaq istey, bilgenince ciazlana. Qadınlar, elbette, bu işte erkeklerni ozalar.

Musafirhanege kelgen soñ, Georgiosqa kiyimlerniñ çıbarlığı ve adden-aşıq serbestligi aqqında fikirimni ayttım. O maña kibar çere ile cılmaydı.

– Zamandan artta qalmaq kerekmey, – dedi maña, telkin berir kibi. – Zira, onı, zamannı, yeñmek mümkün degil. Qadından letafet, şefqat istenile. Taze kiyim, medeniy qabiliyetlerge irişüvge yardım ete. Qadın hafif varlıq olaraq sevile. Bizim zamanımızda... – o sözleriniñ qıymetini kötermek içün, aselet tekrarladı, – bizim gençlik zamanımızda qadınlarnıñ ciazı başqa edi. Şimdi baqıñız... ne qadar güzellik!

Qomşum bazı ceetlerden, şübesiz, aqlı edi. Özü ihtiyar, lâkin zekkiy adam. Doğru mutalâa etmege iqtidarlı.

Ertesi künü ekimiz deñiz sailine kettik. Suv cıllı edi. Men çoq yuvundım. Georgios soyundı… brezent qasnaq altında çaqıl üstüne çalqağa tüşip yattı. Yuvunmadı. Kimerde başını köterip, menim deñizdeki areketlerime közetti. Suv sportu mearetimden pek hoşnut körünmedi.

– Biz uzaqlarğa... ta, Anapa betlerge yaldap kete turğanmız, – dep taşladı o, men suvdan çıqqan soñ. – Osman Çakuç ve Apostol Kunyadi degenler bar edi. Olar bizden de deşetli ediler. Quşluq maalinde ştanlarını sailde taşlap, deñizge kirip kete, aqşam üstü qaytıp kele, bütün künlerini deñizde keçire ediler. Apostol alçaq, kütük kibi. Osman qaya kibi iri. Kimerde epimiz sürünen yalday turğanmız. Şimdi ne...? Qayda o adamlar? – Georgios Monolupolos keçip ketken ferasetli çağlarına yanıqlap, köküs keçirdi. – Endi qartaydım... Ekim ruhset etmey... – o aqırından başını köterdi, maña eleslenip baqtı. – Özüñiz doğma ne yerlisiñiz? – dep soradı.

Eki kün – eki gece bir odada yaşay, bir aşhanede aşaymız. Georgios ep özüniñ bu şeerde anadan dünyağa kelgenini ayta berip, meni çoqtan bezdirdi. Bugün hatirine kene menim doğğan yerim keldi... zevqlı. Yarın men bu şeerden ketecegim. O qalacaq.

Georgios beli üstünde köterildi. Arqası qırmızı tamğalarnen bezenik edi. Ufaq taşlar tenine batıp-batıp ketkenler.

– Menmi? – dedim Georgiosqa. – Menim doğğan yerim...

Oña cevap bermege tedariklengen vaqıtımda özü şarhıldap, çaqıl üzerine tüşti, uzanıp, susıp qaldı. Bir şeyler aytırmı eken dep bekledim. Bir daqiqadan soñ Qara Dağ kibi yüksek, çıtırman yünlü qursağı yuqarı köterilip, aşağı engeni... köterilip – engen sayın dudaqları arasından sızğıruvğa beñzer vızıltı çıqqanı sezildi.

Men kiyindim, musafirhanege qayttım. Caddeler İgor Oystrahnıñ kontsert afişalarınen örtüli edi. Yarın aqşam Batumi gemisi kelecek. Men, arhivde işim bitse de, bitmese de, ketecegim.

Sevinç ve keder – adamdaki tabiiy al. Lâkin esassız eyecanlanuv müşkül şey. Arhivdeki işim olurmı, olmazmı? Olur ise... ne vaqıtta olur? Bu tüşünceler meni çoq ezgelediler. Gece qasevetten yuqlap olamadım. Nafile qasevetlengenim. Çünki ertesi künü, arhiv idaresinde Şabşalnen körüşken soñ göñülimdeki keder bütünley yatıştı. İlya İsaakoviçte, ütekündeki kibi, perişan nazarlar, saçıq fikirler sezmedim. O divarğa tayalı uzun masa başında, arqasını zalnıñ ortasına çevirilip oturğanı alda, çullu kâğıt parçalarını tutqalnen yapıştırıp, çini tabaqlar astında qurutmaqta edi. Menimnen ana tilimizde qonuştı, qolumnı hoşnutlıq ile sıqtı, bir de salladı.

– Oturıñız! – dedi maña İlya İsaakoviç, özüniñkine beñzemez, yañğıravuq davuşnen. – İşlerimiz, zanıma qalsa, fena degil.

– Öylemi, İlya İsaakoviç? – dep qıçırdım men. İçimdeki sevinçni baş etip olamadım. – Mümkün olsa, fikiriñizni açıqça ifa etiñiz!

Üyken ilmiy hadim sözlerimni eşitmedi. Belki, eşitti, lâkin yersiz esap ettimi, Alla bilsin, emiyet bermedi, nazarı masanıñ bir çetinden diger çetinece yuvurdı ve tekrar keri döndi. İlya İsaakoviç yan-yanaşa tizili qalın cıltlar arasında nedir qıdırmaqta. Keçken sefer kelüvimde bu stol üstünde yatqan deste-deste cıltlar şimdi yoqlar. Olarnıñ yerlerine başqalar qoyulğan. İlya İsaakoviç kenardaki deste arasına eki parmağını tıqtı, iri, yeşil cıltnı çekip çıqardı.

– İşte, Harcibiye vaqiası... – dedi arhivarius. Cıltnıñ üstündeki toznı paçavranen yengilden sildi, yiplerini çezip, ögüme qoydı. – Qıdıra-qıdıra hadimlerimiz elden-ayaqtan ayrıldılar. Aqibeti, taptılar. Özüm de yardım ettim. Baqıñız! Tanış oluñız!

İlya İsaakoviç qapusı açıq qomşu odağa kirdi. Men közlerimni papkağa tikledim. Üstünde qalemnen ve qarındaşnen yazılı qaydlar, nomerler, emirler, imzalar, haçlar... qarmaq şekili çizgiler tolu. Qaysı memur cıltnı qoluna alğan olsa, üstünde mıtlaqa bir qaç türlü işaret yasağan.

Cılt içindeki sözler qalın ariflernen, sıq satırlarnen yazılğan.

“Mezkür dava Harcibiye qariyesi sakini Acı Erbain Emirzaq oğlunıñ adam öldürüvde qabaatlanuvı hususında tertip olunıp, tedqiq ve talil makeme palatası reisi tarafından 1913 senesiniñ sekizinci dekabr çarşenbe künü Kefe uyezdi sulh akimi yardımcısı Kazimir İllarionoviç Maklahovğa avale idilmiştir”. Ekinci vesiqa makeme pristavınıñ, adam öldürilüvine dair aktı.

Soñra Kökköz qariyesinden Ümer Malaycınıñ okrug makemesine, Acı Erbainniñ cinaiy işini baquv aqqındaki arzualı, Emirzaq oğlunıñ Taş Alçın ekiminden, başı yaralı ekeni hususında taqdim etken sahta şaadetnamesi ve mühtelif makemelerniñ qısqa üküm-qararları bulunmaqtalar. Makeme vesiqalarına, vicdan saibi, alçaq rutbeli jandarm memurlarınıñ habernameleri de tikilip qoyulğan. Bu habernamelerde makeme hadimleriniñ Acı Erbain işindeki suistimali tasvir etilmekte. Lâkin bu malümatqa kimse emiyet bergeni yoq. Okrug makemesi işni baquvdan red etken. Arzual üzerinde hurum kibi siya merekepnen: “Kefe uyezdi sulh akimi yardımcısına...” dep yazılğan, uyezd prokurorı işni baqıp, Emirzaq oğlunı eki aylıq apshane cezasına maküm etken. Acı Erbain prokurorğa qabar berip, cezadan qurtulğan. Soñra, Kefege ketip, qavehanelerde bir afta keyf çatıp, Üsein oca defn olunğan soñ, Harcibiyede peyda olğan. Güberniya ocaları Acı Erbain ciddiy cezalanılmasını talap eteler. Mesele Kerç makemesine tüşe. Mında işni bay oğlu Kâzim Aliyev baqa. O Erbainden digerli para qımğan soñ, “cinayetçi bir yıl müddetinen apshanege qapalsın” degen üküm çıqara. Ümer Malaycı buña razı olmay. Knâz Yusupovnıñ uzurına barıp, qatilge lâyıq ceza berilmesi içün yardım etmesini yalvara. Knâzniñ talabına binaen, iş tekrar uyezd makemesine tüşe. Emirzaq oğlu dört yılğa Taganrog apshanesine qapalması ve Üsein ocanıñ eki oğluna aqılbaliq olğance, para berip turması aqqında üküm çıqa. İşke knâz qarışqanını ve vaqia mürekkepleşkenini körgen Erbain telâşqa tüşe, Zemstvo idaresi başlığına kelip, cebine destelernen para tıqıştıra, jandarm başlığına bir çift cüyrük bağışlay, gübernator referentine otuz qoyun adap, yardım istey, böyle qalabalıq zamanda... cian muarebesi başlay. Emirzaq oğlu cezasız qala. Onıñ cezalanıp, apshanede oturğanına dair arhivde iç bir türlü resmiy vesiqa yoq. Uyezd idarelerindeki memurlarnıñ qollarınen türlü ariflernen yazılı kâğıtlarnı qaytarıp-qaytarıp, diqqatnen oqudım. Emirzaq oğlunı cezalav aqqında başqa malümat tapıp olamadım.

Elemge kömülip, ümütten üzülip oturğan vaqıtımda İlya İsaakoviç tekrar peyda oldı.

– Nasıl? Kelişikli malümat barmı? – dep soradı o menden.

– Teessüf... – dedim men. – Teren nefes aldım. – Qıymetli şeyler beklegen edim. Ümütlerim elâk oldılar.

Arhivarius sözlerime itiraz etmedi, fikirime qoşulğanı da duyulmadı. Ögümdeki “Acı Erbain Emirzaq oğlu davası”nı çetke sürdi, onıñ yerine diger cılt qoydı. Men taaciplendim. Şabşalğa ne aytmağa bilmey, yavaştan cıltnı açtım. Açqanımnen, yüzüme uzaq yıllarnıñ rutubet qoqusı urdı. Şıtırdavuq, iri kâğıt tabaqları üstündeki aqçıl yazılar afizamda basılıp, yosun biylep qalğan nice-nice adiselerni türtküçledi, qozğadılar. Vucudım titredi. Ögge yatıq, ince arifler. Noqtası, virgüli yerli-yersiz tutaş satırlar. Kâğıtlarnıñ çetleri sararğan, ortaları beyaz. Birinci bette “İblisniñ ziyafetine davet...” diye yazılı. Biraz aşağıda, tırnaqlar içinde “Asan Karanıñ hatiratı” denilgen. Elyazma cıynaqlı surette temizge çekilgen. İç bir yerinde tüzetme yoq. Tabaqlarnı qarıştırıp baqtım. Saifeler üzerinde qara qarındaşnen sıra nomerler qoyulğan, kimerleri silingenler. Bu sebepten elyazmanıñ episi qaç betten ibaret ekenini birden aytmaq qıyın. Baştan-ayaq sayıp çıqmaq kerek.

– Bu esrarlı yazılar ne demek ola? – dep soradım İlya İsaakoviçten. – Bu gizlilikle örtüli, tiftikli kâğıtlar?!

Üyken ilmiy hadim indemedi. İçimde bir qorqu, aynı zamanda, hoşnutlıq is ettim. Niçün qorqu is ettim, özüm de añlap olamadım.

– İblismi?... – Şabşal omuzım üstünden cıltqa közetti. – Bu, nurlu ğayeler oğrunda şeit ketken ulu şahsnıñ ayatı aqqında hatirat, – dedi maña. – Evellerde... yaş çağımda, matüvlik ettim. Bu yazılarnı kimsege köstermedim. Köstergen olsam, belki kimgedir faydası olur edi. Elyazmanıñ bu binada, bu küskün qamerlerde o qadar yıllar yatuvından kim, ne qazandı, aceba? Kimse... iç bir şey! O sebepten “hatiratnı” sizge alıp çıqtım. Sağ tirsegiñiz yanındaki “Erbain Emirzaq oğlu davası”nda qıymetli malümat yoq, ondaki eñ ciddiy vesiqalar hırsızlanılğan, yahut büyük parağa deñiştirilgenler. “İblisniñ ziyafetine davet” sevgi ile yazılğan.

– Hatirat... – men taaciplendim, – o siziñ qoluñızğa nasıl tüşti?

– Todor Tsanov bağışladı, – dep cevap berdi İlya İsaakoviç. – Meşur advokat. On bir yıl evelsi vefat etti. İnqilâp vaqıtında şeerge bir akimiyet kelip, diger akimiyet ketken, qalabalıq devirde, onıñ evinde Asan Kara gizlengen. Özü bolşeviklerden eken. Bir kün... – bu iş 1918 senesi yanvarda ola – bir kün Asan Kara saqal ve mıyıq taqınıp, şeerge çıqa, saruş tatar eskadronlısı ile beyaz gvardiya ofitseri arasındaki atışmada Asan Kara apansızdan elâk ola. Bu elyazma onıñki eken. Todor Tsanovnıñ evinde qalıp ketken. Soñki alman cenki vaqıtında, özüñiz de bilseñiz kerek, şeer harabege çökti. Ahivniñ yarısı yandı, buña... bu elyazmağa, paqıl kibi, bir şey olmadı. Bunda Acı Erbain meselesi de çoq añıla. Oqup baqıñız. Munasip körseñiz... Lâkin direktornıñ ruhseti olmaq kerek.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə