Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ




Yüklə 1.06 Mb.
səhifə9/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.06 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Kazak Abdal:

Kazak Abdal söylər bu türlü sözü,

Yoğurt, ayran ilə həll olmuş özü.

Köydən şəhrə gələn bir yörük qızı,

İnci, yaqut istər, mərcan bəyənməz.
Aşıq Seyrani:

Molu karyesində həsir toxuyar,

Gəlir Kayseriyə kilim bəyənməz.

Şöylə-böylə bir kaç hərfi oxuyan,

Gedər mədrəsəyə elim bəyənməz.
Tufarqanlının “Adam var” baş qafiyə ilə başlayan həmin şeiri yenə sələf və xələf məsələsini xatırladır:

Abbas Tufarqanlı:

Adam var dolanır səhranı, düzü,

Adam var döşürür gülü, nərgizi.

Adam var geyməyə tapammaz bezi,

Adam var al geyər, şalı bəyənməz.
XV-XVI əsrdə yazıya alınmış “Oğuznamə”də “adəmi var” misraları ilə başlayan bir bənd isə belədir:
Adəmi var, qızıl alma naqşıdır,

Adəmi var, heyvan ondan yaxşıdır.

Adəmi var, söhbətində baş yitər,

Adəmi var, söhbətində can bitər.


XIX-XX əsr türk aşıq şeirinin görkəmli nümayəndəsi Aşıq Sümmaninin aşağıdakı bəndində də bu yaxın ab-hava hiss olunur.

Adam var dərk etmiş mətni Quranı,

Adam var, dövr etmiş Bəhri ümmanı.

Hər bir haldan bixəbərdir Sümmanı,

Sazına üç-beş tel qoşmağı bilir.
XX əsrdə Bəxtiyar Vahabzadənin aşağıdakı bəndi də sağ­lam milli-mənəvi dəyərlərin yaşanması arzusundan irəli gəl­mişdir.

Adam var, yanında olsan bir qədər,

Tamam unudular dərdin, məlalın.

Adam var, bir kəlmə danışsa əgər,

Dəymişin dururkən tökülər kalın.
Bunlar nəsillərin poeziya aləmində bir-birindən xəbərsiz qurduqları mənəvi körpülərdir, milli mədəniyyətimizin bü­növ­rə­sindən xəbər verən, böyük bir coğrafiyanı əhatə edən poe­ziyanın qüdrəti, mənəvi-əxlaqi dəyərləridir.

ANADOLU AŞIQLARININ TÜRK

MƏDƏNİYYƏTİNDƏ YERİ*
Türk mədəniyyətinin qədim bir sahəsi olan saz-söz sənə­tininin türk milli mədəniyyətin kökündə dayan­dığını musiqi və folklor araşdırıcıları isbatlamışlar. Türk dün­ya­sının zəngin mə­də­niyyəti ilə bağlı olan saz-söz sənəti əsrlər boyu türklərin güclü sənət tribunası olmuş, türk milli-mə­nəvi dəyərlərinin bir qismi də saz-söz sənətində qorunub yaşamışdır.

Tarixi qədimlərə söykənən “qopuz” , “bağlama” adla­nan saz təkmilləşərək “cürə” sazdan “tavar” saza, “tavar” saz­dan da­ha iri saz olan “ustad saza”, daha doğrusu, üçtel­lidən on iki telliyə qədər saz növünə dönüşmüşdür. Saz həm də türklərin musiqi mədə­niy­yətindən xəbər verir. Bu mə­dəni alətdə onlarla aşıq havasının ça­lınıb günümüzə qədər gəldiyi təsbit edil­mişdir. Aşıq havaları yeni aşıq tərzli şeir növlərinin də yaran­masına səbəb olmuşdur. Sazın aşıq ifaçılıq sənətinə verdiyi töhfələr, aşı­ğın ifaçılığında yaranan musiqi rəngarəngliyi, sazın aşıq termi­nologiyasına məxsus adları, saz-söz sənətində yeni-yeni hava­ların yaranıb zən­ginləşməsi, saz-söz sənətində özünə xas geyim-kecim xalqın qədim mədəniy­yətindən, etnoqra­fi­yasından xəbər verir və türklərin milli kim­liyində müstəsna rol oynadığını əsas­landırır. Sazın müşayiətilə ortaya çıxan aşıq sənətinin musiqi, şeir, rəqs, aktryorluq və ifa­çılığı əhatə etməsi aşıq sənətinin özü­nəxas özəlliyini ifadə edir.

Aşıq sənəti mədəni və milli dəyərlər baxımından xüsusi bir tarixi missiya daşıyan qaynaqları ilə qədim bir tarixə malikdir. O, mükəmməl bir tarixi mərhələ keçmiş, ozan­lıqdan başlayaraq gü­nümüzə qədər ortaq Türk mədəniyyətini yaşat­mışdır. Qədim əc­dad­larımızın yaratdığı ozan aşıq mədəniy­yə­tinin təməli İslam di­ni­nin qəbulundan öncə atılmışdır. İsla­miyyətdən əvvəl də, sonra da Türk millətinin səsi olan ozan­ların yaratdığı mədə­niyyət XIII-

XIV və hətta XVI əsrə qədər “ozan” adıyla davam etmiş, sonrakı

------------------------------

* May 2013-cü ildə Sarayevo şəhərində keçirilən “Türk dili”simpoziumuna Türkiyə türkcəsi ilə təqdim olunmuş məqalənin Azərbaycan dilində mətnidir.

mərhələdə “ozan” məf­humu “aşıq” məfhumu ilə əvəz olun­mağa başlamışdı. Ozana məxsus bütün yaradıcılıq ənə­nə­lərinin üzərini yeni məzmunda davam etdirən aşıqlar orta əsrlərin bir çox təriqət görüş­lərindən, bütün­lükdə isə əzəmətli İslam dəyər­lərindən bəhrə­lənməklə qüd­rətli bir mədəniyyət yaradaraq ümumtürk mədə­niyyətində əhəmiyyətli bir yerə sahib olmuşlar.

Sazlı-sözlü dastan ənənlərinə əsaslanan türk ozan-aşıq­larının Anadolu təkkələrində söylədikləri milli vəznli sadə və səmimi ilahilər xalq tərəfindən rəğbət və ehtiramla qar­şılanmış onlar xalqın gözündə haqq aşığı kimi dəyər qa­zanmışlar. Odur ki, ozanın aşığa, başqa bir deyişlə, haqq aşığına çevrilmə beşiyi Anadolu olmuşdur, desək, səhv olmaz.

XI əsrdən kütləvi şəkildə Anadoluya gəlməyə başlayan oğuz türkləri arasında əlisazlı ozanlara ordugahlarda, sa­ray­larda bəylər, sultanlar yanında çox böyük ehtiram gös­tərilmiş, onlar başa çəkilmişlər.

Ozanlar zəfərləri və xalqın ortaq duyğularını dilə gətirən milli heca vəzni ilə yazdıqları şeirlərini əllərində sazları elbəel, yurd­bayurd gəzərək çalıb-oxuyan, türk dün­yasının ata şairi, Os­manlılar arasında ikitelli adı ilə anılan qopuz isə ata yadigarı olan ən qədim türk sazıdır. XV-XVI əsrə qədər milli türk şeirinin təm­silçiləri olan ozanlar əllərində sazları və heç bir zaman itirmə­dikləri milli şəx­siy­yətləri ilə ümumtürk mədə­niyyətini, milli türk şeirini əsrlər boyu yaşadaraq günümüzə gətirən xalq aşıqlarıdır. Onların yaradıcılığında xalq həyatının bütün əlamətləri, xalqın tarixi və mədəniyyəti, milli-mənəvi dəyərləri bütün əlamətləri ilə əks olunmuşdur. Bu sənət mahiy­yətcə Türk dünyasının şə­riksiz ortaq dəyəridir. YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irsin qorun­ması üzrə Komitəsinin 2009-cu il 30 oktyabarda Azərbaycan aşıq sənətini YUNESKO-nun qeyri-maddi irs siyahısına daxil etməsi Türk dün­yasının şəriksiz ortaq dəyərinin önəmini bir daha vur­ğulayır və bu sənəti var edən, onu yaşadan, nəsildən-nəslə ötürən aşıqların – el sənətkarlarının yaratdıqları poetik irsin mədə­niyyətdəki yerinin dərinliyini göstərir.

Bu məqalədə əsrlər boyunca Anadolu torpaq­la­rında yetişən müdrik, ağsaqqal, idrak sahibi olan türk aşıq­larının türk mədə­niyyəti, türk tarixi, türk etnoq­rafi­ya­sındaki yeri, Anadolu aşıq­larının ümumaşıq poeziyasına verdiyi yeni mövzu və məz­munu incələməyə çalışdıq. Bu baxımdan, XIII əsrdə Anadoluda türkün sənət beşiyi ba­şın­da duran Yunus Əmrədən başlayaraq Pir Sul­tan, Qara­caoğlan, Aşıq Gövhəri, Dadaloğlu, Aşıq Şenlik, Aşıq Vey­səl, Murad Çobanoğlu, Ozan Arifə qədər əsr­lərin yetiş­dir­diyi bir çox türk aşığının yaradıcılığında görülən türk kulturoloji milli-mənəvi dəyərləri incələməyə cəhd etdik.

Anadolu aşıqlarının saz-söz sənətinin türk dünya­sın­dakı mədəni kimliyinin mühüm rolunu ilk əvvəl onların türk­cəni qo­rumasında gördük. Türk aşıqları əsrlər boyunca xalqın danış­dığı türkçəni şeirlərində istifadə edərək milli şeir nümunələri mey­dana gətirmişlər. Bu şeirlərdən istifadə saf türkcəni nə­sildən-nəslə ötürərək xalq şeiri dediyimiz zəngin bir xəzinə meydana gətirmişlər. Türk millətinin mənəvi dəyərlər toplusu olan arı türkcə əsrlər boyunca türk aşıqlarının şeirlərində yaşadıqları ən böyük sərvətdir. Bu qiymətli sərvətin ən gözəl örnəkləri türk aşıqlarının şeirlərində mövcuddur:
Ala gözlərini sevdiyim dilbər,

Mən gözəl görmədim səndən ziyadə.

Bilməm hurimisin, göydənmi endin?

Bu gün gözəlliyin dündən ziyadə.

(Aşıq Qaracaoğlan)

Bu gün mən bir bağa girdim

Nə bağ duydu, nə bağbançı,

Gülün şəftalisin derdim

Nə bağ duydu, nə bağbançı,
Səhərin dan yeri atdı

Bülbül əlvan-əlvan ötdü.


Gövhəri yükünü tutdu,

Nə bağ duydu, nə bağbançı,

(Aşıq Gövhəri)
Məmləkətə dasdan oldum

Yarım məni bəyənmədi

Eşten oldum, dostdan oldum

Yarım məni bəyənmədi


Nə söyləsəm dəli dedi

Meyvə verməz çəlı dedi.

Açma mənə qolu dedi

Yarım məni bəyənmədi.

(Aşıq Veysəl)
Türk aşıqlarının zəngin xüsusiyyətlərindən olan milli vəzndə sadə səmimi şeirləri türk mədəniyyətində önəmli yerə sahibdir. XIII əsrdən başlayaraq Anadolu təkkələrində milli vəzn ilə sadə və səmimi ilahilər yazan Yunus Əmrə, Aşıq Paşa, Əşrəfoğlu Rumi ki­mi xalq şairləri xalq tərə­fin­dən rəğbət və ehtiramla qarşılan­mışdır. Sonrakı əsrlərdə yetişmiş Aşıq Ömər, Qaracaoğlan, Aşıq Gövhəri, Aşıq Seyrani, Tokatlı Nuri, Dadal­oğlu kimi aşıqlar xalq dilinin incəliklərini və gözəlliklərini bütün təravəti ilə şeirə gətir­dilər. Onların milli heca vəz­nində qoşma, varsağı, səmai şəkillə­rində yazdıqları şeirlərin türk milli mədəniyyətində ayrıca yeri var:
Buna fələk derlər, fələk

Nə aman bilir, nə dilək.

Axır ömrümüzü həlak,

Etmədən bir dəm sürəlim.

(Qaracaoğlan)
Badi-səba mənim xəsbi-halimdən

Varıb nazlı yarə dedin, nə dedi?

Cünunu-aşk ilə aşıq-i şeyda

Gəziyor avarə dedin, nə dedi?

(Dərdli)

Daşdın yinə, dəli könül,

Sular kimi çağlarmısın?

Axdın yenə, qanlı yaşım,

Yollarımı bağlarmısın?

(Yunus Əmrə)


Ala gözlərinə qurban olduğum,
Üzünə baxmağa doyamadım mən.
İbrət üçün gəlmiş derlər cahana
Nöqtədir bənlərin, sayamadım mən.

(Aşıq Ömər)


İstər ixtiyar ol, istər növcavan
Bu dünyada baki qalan öyünsün
Maraqsız, fikirsiz, qəmsiz, efkarsız
Hər zaman şad olub gülən öyünsün.

(Aşıq Şenlik)


Göründüğü kimi, xalq arasında danışılan təmiz türkcədən istifadə edərək türk aşıqları türk mədəniyyətini içində yaşadan yetkin əsərlər ərsəyə gətirmişlər.

Türk aşıqlarının şeirlərində ifadə etdik­ləri vətən mövzusu ənənəvi türk mədəniyyətində ana mövzu olmuşdur. Türkün da­şını, dağını, obasını, yay­lasını sevərək tərənnüm edən türk aşıqları bir vətən dili meydana gətirmişlər. Bu dillə türk xalqı­nın həyat tərzi əks olunan dağlar təriflənir, dağın müqəddəsliyi, önəmi gös­tərilir. Vətənin bir parçası olan hər qarış torpaq, bu tor­­­paq­da olan şəhər, qəsəbə, kənd, türk aşıqlarının dilində önəm­li milli mədəniyyəti ifadə edir:


Kokuyor burnuma Sivralan köyü,
Sərindir dağları, soyuqtur suyu.
Yar məndil göndərmiş yadigar deyü
Gözünün yaşını sil deyü yazmış.

(Aşıq Veysel)


Çıxarım Bozok dağına
Avşar eli görünürmü?
Allah bir de, işi iki
Getdi, amma gəlinirmi?

(Dadaloğlu)

Dumanlıdır Aladağın alanı

Ortasında sarı çiçək savranı.

İgid durağı da arslan yatağı

Dilbərlərin həp də böylə olamı?

(Dadaloğlu)
Dağlar vətən coğrafiyasını bildirən ən gözəl mənzərə ol­maqla, bir yaşayış məskəni, vəfalı dost, tanrıya yaxın bir məs­kəndir türk aşıqlarının dilində.

Başına bir hal gəlirsə,

Dağlara gəl, dağlara.

Səni saxlar, verməz ələ

Dağlara gəl, dağlara

(Aşık Gövhəri)


Türk aşıq şeirində vətən toprağında mövcud dağların adları sevilərək şeirə gətirilir. Bu dağlar vətənin tarixi coğra­fiyasının bir parçası kimi tərənnüm edilir.

Dadaloğlu şeirlərində Kozan, Çiçək, Aladağ, Çavur dağ­ları, Bozok dağı, Akdağ, Erciyes kimi dağ isimlərini dilə gətir­məklə sanki Anadolu coğrafiyasının xəritəsini çəkir:


“Çıkarım Bozok dağına”

“Devretdim Akdağı Bozoka düştüm”

Axır dağdan gördüm Maraş ilini”

Erciyes karşıdan yaman görünür”

“Səndə bir gümanım var, Çiçək dağı

“Dumanlıdır Aladağın dumanı”

Gavur dağlarının başı dumanlı”

“Namlı namlı qar istəsən

O da Çiçək dağında olur”

(Dadaloğlu)


Eləcə də Pir Sultanın şeirlərində adı keçən Yıldız dağı, “Koroğlu”da Çamlıbel, Ercisli Emrahda Ağrı dağı, Aşıq Kemali Bülbüldə Mamur dağı, Karadağ kimi dağların adları türk coğ­rafiyasının bir simvoludur. Eyni zamanda türk mədəniy­yə­tində önəmli yeri olan bir sığnaq və məskəndir.

Koroğluyam arxa verdim dağlara – deyən Koroğlu kimi qəhramanların qalası da dağ­lardır.

Anadolu aşıqları saz-söz sənətinin türk mədə­niy­yə­tində mü­hüm rolu olmuş qaynaqlarından biri aşıqların yazdıqları “Şair­namə”lərdir. Məlumdur ki, türk saz şeirinin birinci yazılı qay­nağı “cünq”lərdir. Digər sözlü qaynaqlar ara­sında “Şairna­mə”lər önəmli yer tutur. Bunlar tarixdə yaşamış şairlər və aşıqlar haq­qında məlumat verir, onların türk mədəniyyəti haq­qında düşün­cələrini əks etdirir.

Prof. Şükrü Elçin “Şairnamə”ləri belə qiymətləndirir:

“Şairnamə”lər, ümumiyyətlə, xalk şairlərinin tərcümeyi-halına işıq tutan məlumatları içinə alan mənzumələrdir. Bu mənzumələr heca vəzni ilə söylənmiş və yazılmış əsərlərdir. Şairlərin müasirləri ilə özlərindən əvvəl yaşayan sənət­karların adlarına, sənətlərinə, dövrlərinə, məmləkətlərinə, bağlı olduq­ları təriqət, zümrə və ya siniflərə dair məlumatlarla bəzənən bu şeirlər bir baxıma divan ədəbiyatının təzki­rə­lərini xatırladır”.

“Şairnamə”lərdə sözü gedən aşıqlara dair məlumatlar bir yerə gətirildiyində aşiqin yaşadığı dövr, müasirləri və bəzi xü­susiyyətləri haqqında məlumat əldə edilə bilər. Sənətkarlıq baxı­mından “Şairnamə”lər, ümumiyyətlə, milli heca vəzninin on bir heca ölçüsüylə, nadir hallarda da səkkiz heca ilə yazılır.

İlkini XVII yüzildə Aşıq Ömərin yazdığı “Şairnamə”də türkü və qoşmaları ilə bilinən bir çox xalq ozanları xatır­lanır, onların “nam-ü nişanı” göstərilir. XVII yüzillikdə Aşıq Ömərdə gördüyü­müz “Şairnamə” yazma ənənələri son­ra­kı əsrlərdə də davam et­mişdir. Fəryadi, Həsrəti, Qul Qazi, Səfil Səlimin “Şair­namə”ləri türk mədəniyyətində izi olan Anadolu aşıqları haq­qında məlumat verir. Bunun nümunəsini aşağıdakı “Şair­na­mə”­də görmək olar. Bu “Şairnamə”də türk ədəbiyyatında xid­məti olan bir çox şairlərin adı çəkilir, onların türk mədə­niyyətinə xidməti xatırlanır:
Mən aşiqəm, – deyə аh etmə könül,

Dağlarda duman var sən, n olacaqsın

Çağlar Hak dilincə Haqqa çağırır

Şad Murat Umman var sən n olacaqsın.


Yazıcoğlu yanmış evrak əlində

Məcnun Hakka yetmiş Leyla dilində

Fərhad canı vermiş Şirin yolunda

Füzuli sultan var sən n olacaqsın.

Eşq ilə kül olmuş yanmış Niyazi



Əşrəfoğlu gəzmiş Şamı, Şirazı

Yunus mələklərdən olmuşdu razı

Bekâyı bulan var sən n olacaqsın.

Arınmış Kuddusi həp mâsivâdan



Əmrah köçün çəkmiş darı fənаdan

Mansuri kəndini asmuş səmаdan

Canına qıyan var sən n olacaqsın.


Âşıq Ömər gəlmiş çox yazmış ebyât

Kâmili dünyada almamış murat

Nizamoğlu, Dərtli çok qılmış fəryad

Bekâyı, bulan var sən n olacaqsın.

Aşık Qərib sazın asmış duvara

Kərəm yana-yana dönmüş fənərə

Kusuri’nin gözü bənzər pınara

Ənəl Hak deyən var sən n olacaqsın.


Mən аşiqəm, deyü çox qılma zârı

Otur bir köşəyə edib qərarı

sultanlar gəlmiş Adəmdən bəri

Fəryd i figan var sən n olacaqsın.

Bəxşi âşık vardır sürər savurur



Mahbûdi aşkından dağı devirir

Altmış beş yaşında çalır çağırır



Məsləki suzan var sən n olacaqsın.
Mən deyiləm Hak söylədir dilimi

Badə içdim kimsə bilməz halımı

Bu yalan dünyadan çəkdim əlimi

Məftuni nihan var sən n olacaqsın.

Bilirsənmi аşıqlığın sirrini

Cümləsi bu yolda vermiş sərini

Daha öldürmədim nəfsin birini



Ruhsati külhan var sən n olacaqsın.
Tarix türk mədəniyyətinin təməlidir. Anadolu aşıq­la­rının şeirlərində türk tarixini əks etdirən poetik nümunələri möv­cud­dur. Bu örnəklər Türk dünyası tarixini yazan tarixçilərə də bir ipucu verir.

Məlumdur ki, Səlcuq dövləti 1243-də Kösedağ döyü­şündə monqollara məğlub olmuş və tənəzzül etməyə başlamış, nəticədə tamam süqut etmişdir. Bir tərəfdən monqol istilası və zülümlər, di­gər tərəfdən dərəbəylik, məzhəb-təri­qət davaları Anadoluda tam bir kəşməkeşli vəziyyət yarat­mışdı. Yunus Əmrə bu tarixin, coğ­ra­fiyanın, siyasi və sosial həyatın, tatar-monqol istilasının Ana­dolu insanlarına çək­dirdiyi ağrını şeirlərində belə ifadə etmişdir:


Canımı əsir eylədin nə der mənə yağı tatar

Ol dodaqda bitər inan iman bitsə bidət güman

Dün gün isim budur həmən nəfsimə bir tatar oldun.
1645-ci ildə başlayan Girit döyüşündə Osmanlı ordusu Girit adasını fəth etdiyi halda Kandiyə qalası (1647-1669-a qədər) 22 il davam gətirmiş, çətin döyüşlərdən sonra təslim olmuşdur. Son zəfər Fazil Əhməd Paşaya qismət olmuşdur. Girit müharibəsilə əlaqədar aşıqların bir neçə şeiri vardır. Araşdırmaçılar “Girit türküsü” şeirinin adanın müha­si­rəsindən 53 gün sonra Rumeli bəylərbəyi Kiçik Hasan Paşa tərəfindən Hanya qalasının alın­ması (1643) münasibətilə deyildiyi, bunun bir zəfər türküsü ol­duğunu yazırlar: Şeir belədir:

Girit dəftərləri irsal olundu

Hak-I izzətinlə bil, padişahım.

Cümlə düşmənlərin bağrı dəlindi,

Sən gül kimi açıl, gül, padişahım.
Top-tüfəng səsindən inlədi dağlar,

Yanar atəşlərdən açılır bağlar

Venedik kıralı ah edib ağlar,

Axar gözlərindən sel, padişahım.


Qazilər qılıcın alır qəsdinə

Cümləsin muradı küffar üstünə

Əlli beş gündə Girit üstünə

Sər verip sər aldı qul, padişahım.


Garib Aşık bunu böylə der idi

Qalmayıb düşmənin bağrı əridi

Min əlli beşində aldı Giridi

Qayət mübarəkdir hal, padişahım.

Döyüşlərin aşıq şeirlərinə və türkülərə əks olunmasının ilk nümunələri XVI əsrdə Bakşının Sultan Səlimin 1516-17-ci illərdə Misir yürüşü haqqında yazdığı dastanda, XVII əsrdə Kayıkçı Qul Mustafada “Gənç Osman” dastanında görüldüyü kimi XVII əsrdə Aşıq Gövhəridə də görmək olur. Onun 1669-cu ildə Türk-Avstriya müharibəsi ilə əlaqədar söylədiyi şeirler buna misal ola bilər.

Aşıq Ravzi (XVIII əsr) 1711 və ya 1713-cü ildə ruslarla aparılan bir savaşa dair söylədiyi şeir belədir:


Yenə baş qaldırdı Moskva kralı
Qaçma, kafir, sənə meydanımız var.
Səninlə eyləriz cəngi-cidali
Bu yolda öləcək qurbanımız var.

Açılıb al yaşıl bayraq düzüldü,


Hər diyardan sərdən keçdi, yazıldı.
Boşandı aç qurdlar, bəndi çözüldü
Ağzını açmışlar arslanımız var.

Boşnak Arnavut heç gəlməz hesaba
Tatar Han əsgəri dönmüş qəssaba
Yakarlar ölkəni olur xaraba
Oxlar atar bunca kamanımız var.
Yeddi kral qalxsa, pozulur irzi
İslama yardımcı Mevlanın fevzi
Səfərdir şühəda mənzili Ravzi
Bu yola sər fəda imanımız var.
Kabasakal Mehmet (XVIII əsr) 1737-ci ildə Niş qala­sının Ahmet Paşa tərəfindən geri alınması üzərinə söylədiyi das­tanda da türkün qəhrəmanlığı qələmə alınmış, Ahmet Pa­şa­nın sücaəti öyülmüşdür:
Niş kimi qalanın fəthini qıldın
Qoymadın küffardan intiqam aldın
Aləmdə qazilik şöhrətin buldun
Kullar intikamın alır, əfəndim.

Aşıq Şenliyin “93 koçaklaması”. 24 aprel 1877-ci ildə rus­ların Kenarbelden, Ardahan və Arpaçayı keçərək Qars üzə­rinə gəldiyini eşidən Aşıq Şenlik bu şeiri söyləmişdir. Burada 93 könüllü əsgərin qəhrəmanlığı ifadə olunmuşdur.


Əhli-İslam olan eşitsin, bilsin,

Can sağ ikən yurd verməniz düşmana.

İstərsə Uruset nə ki var gəlsin,

Can sağ ikən yurt verməniz düşmana.

Qurşanın qılıncı giyinin donu,

Qavğa buludları sardı dört yanı.

Doğdu qoç iğidin şan almak günü,

Can sağ ikən yurd verməniz düşmana.

Əsgər olan bölük – bölük bölünür.
Sandınızmı Kars qalası alınır,
Boz atlar üstündə qılıç çalınır
Can sağ ikən yurd verməniz düşmana.
Hələ Ali-Osmanın görməmiş zorun,
Din qeyrəti olan tədarik görün.
At təpib, baş kəsin, kazağın qırın,
Can sağ ikən yurd verməniz düşmana.

Ben esverdir bilin Urusun əsli,


Orman yabanisi, balıqçı nəsli.
Hınzır sürüsünə dalıb qurd misli,
Can sağ ikən yurd verməniz düşmana.

Şenlik, nə durursuz atları minin,


Sıyrı qılınc düşmən üstünə dönün.
Artacakdır şanı bu Al-Osmanın,
Can sağ ikən yurt verməniz düşmana.
Tarix boyu türk aşıqlarının sevə-sevə söylədikləri ge­yim-kecim şeirləri türk milli kimliyinin bir ifadəsidir. Milli geyim­ləri ifadə edən bəzək əşyaları, qurşaq, kəmər, ayaq, bilək bəzəkləri, türkün milli etnoqrafiyasıdır.

Türk mədəniyyətində geyim-kecim mövzusu aşıq şeirinin əsas qaynaqlarından olub türk mədəniyyətinin milli ünsürü kimi tərənnüm edilir. Bu ünsür Qaracaoğlanın, Dadal­oğlunun dilində belə dilə gətirilir:

Sarı edik geymiş, koncu qısarak,

Gidiyor da birim-birim basarak.

…Meles köynək geymiş, vücudu nazik,
Qollarını sıxmış altın bilərzik.
…Kadifə şalvarlı tül libaslının,

Göyərçin topuklu sarı məstlinin.

Əlləri xınalı qumru səslinin,

Zülüfü gərdana tarayışlının.


Əntari geyinmiş frəngi rəngi

Yanaqları qırmızı almas irəngi

Saçları topuqla eyliyor cəngi

Bir hüma bakışlı on dört yaşlının.

(Qaracaoğlan)
Oturmuş ağ gəlin daşın üstünə

Daramış zülfünü qaşın üstünə

Bir salamın gəldi başım üstünə

Alırım kız səni qoymam ellərə.

(Dadaloğlu)

Türk mədəniyyətini yaşadan miraslardan biri də toy ənə­nəsidir. Bu ənənənin canlı daşıyıcılarından da biri türk aşıq­la­rıdır. Toya dəvət ediləcək aşığın məclis­lərdə nələr söy­ləyəcəyi türk mə­dəniyyətinin əhəmiyyətli ifa­dələridir. Aşıq qarşılaş­maları, onların söylədikləri qəhrəmanlıq, həcv xarak­terli şeirlər, xalq ənənələrini və adətlərini, xalq musiqisini, xalq fəlsə­fəsini ifadə edən şeirlər türk mədəniyyətinin mənəvi inci­ləridir:


Düyündə, bayramda ağır zinətdə

Bütün xınalanır əli qızların.

Halaya düzülür məşhur gözəllər

Gərdandan oynayır qolu qızların.

(Aşık Talib Coşkun)
Göründüyü kimi, türk aşıqlarının türk mədə­niy­yə­tində oy­na­dığı rol, onların qan yaddaşındakı düşüncələri, şeirlərinin poe­tikası ilə səsləşən cəhətlər, o şeirlərdəki mövzu və fikri göz önünə alsaq, türk aşıqlarının musiqidən başlamış sözünə, sazına qədər türk xalq mədəniyyətindəki yeri bir gerçəkdir və bu ger­çəklik türk mədə­niy­yə­tindəki milli-mənəvi mövcudluğu günü­müzə qədər yaşatmaqdadır.


BİR MÜƏLLİM ÖMRÜNÜN

POEZİYA KARVANI
Ədəbiyyat aləmində müxtəlif sahələrdə ixtsas sahibləri olan qələm ustalarının sayı çoxdur. Azərbaycan teatrına əvəzsiz dram əsərləri bəxş edən İlyas Əfəndiyev, XX əsrin mütəfəkkir şairlərin­dən Məmməd Araz ixtisasca coğrafiyaçı, professor Xudu Məm­mədov, kimyaçı-kristolloqraf, “həkimlik kəbinli ar­vadım, şairlik sevgilimdir” deyən məşhur rus yazıçısı A.P.Çexov isə həkim idi. Poeziya aləmindən söhbət açdığımız “Dağlar üz döndərib mən­dən”, “Bir tənhalıq axtarıram”, “Çəkir öz dərdini özündə dünya” kitabları ilə oxucu rəğbətini qazanan Oqtay Ələkbərov (Zən­gi­lan­lı) da ixtisasca coğrafiyaçıdır. Özünə ünvan seçdiyi “Zəngilanlı” ləqəbi ilə tanınan Oqtay müəllimin imzası şeir-sənət sərraflarına yaxşı tanışdı. O, Azərbaycanın bu gün erməni işğalı altında olan qədim Zəngilan rayonunun Veysəlli kəndində anadan olmuşdur. 1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin geolo­giya-coğra­fiya fakül­tə­sini bitirərək uzun müddət Zəngilan orta məktəbində müəl­lim, məktəb direktoru kimi fəaliyyət göstərmiş, 1993-cü ildə Zəngilanın ermənilər tərəfindən işğalından sonra Bakıda məs­kunlaşaraq, pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir. Bir çox mü­kafatlara layiq görülən Oqtay Zəngilanlı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Qarabağ müharibəsi veteranıdar.

Ulu öndər Heydər Əliyevin “Mən müəllimdən yüksək ad tanımıram” kimi məşhur kəlamı şərəfli bir müəllim ömrü yaşa­yan Oqtay Zəngilanlının bütün müəllimlik fəaliyyətinin – yol­göstəricisi, müəllim kimi şərəfli adı daşımağının nümu­nə­sidir. O.Zəngilanlı “Müəllim” şeirinin:


İdrak süzgəcindən keçirir sözü,

Gah tutqun görünür, gah gülür üzü,

Ömrünü şam edir, əriyir üzü…-
misralarında elmin qapısına yollar açan müəllim ömrünü in­san­lıq elmini öyrədən yollarda şam kimi işıq saça-saça əriyən bir hey­kələ bənzədir.

Azərbaycan milli təqvimində yer alan tarixi günləri ifadə edən şeirlər Oqtay Zəngilanlının poeziyasında bir silsilə təşkil edir.

20 Yanvar – Şəhidlər günü, 26 Fevral – Xocalı soyqırımı günü, 20-21 Mart – Novruz Bayramı, 31 Mart – Azər­bay­canlı­la­rın soyqırımı günü, 28 May – Respublika günü, 31 Dekabr – Dün­ya Azərbaycanlılarının Həmrəylik gününə, eləcə də 1-2 Yanvar – Yeni il bayramına, 8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Gü­nünə, 9 May – Faşizm üzərində qələbə gününə həsr etdiyi şeirlər öz məzmun və ideyası ilə oxucu ilə doğmalaşır.

1990-cı ilin 20 yanvarında öz müstəqilliyi uğrunda ayağa qalxan Azərbaycan xalqının igid oğul və qızları şəhid oldular. Şair “Şəhidlər ölməzdirlər, ölməzi ağlamazlar” şeirində şəhidlə­rin öz ölümləri ilə ölməzlik qazandıqlarını ifadə edərək yazır:


Şəhidlər Vətən daşı, yurdun vətəndaşıdır,

Şəhidlər azadlığın uca heykəl daşıdır,

Şəhidlər məmləkətin, xalqın qan yaddaşıdır,

Şəhidlər unudulmaz, ölməz, can dağlamazlar,

Şəhidlər ölməzlərdir, ölməzi ağlamazlar.
Bütün tarixlərin beşiyi, millətlərin sərmayəsi olan Vətən, vətənin tarixi, mədəniyyəti, dünəni, bu günü Oqtay Zən­gi­lan­lının şeirlərində mövzuya çevrilir. Vətənin müqəddəs tor­pa­ğına daşına olan ülvi məhəbbət onun qələminə və sözünə kəsər verir. “Azərbaycan”, “Gözəldir Azərbaycan”, “Qalx döyüşə, Azər­baycan”, “Şuşa”, “Zəngilan həsrəti”, “Mincivan”, “Vey­nəli”, “Alınacaq qala Laçın, darıxma”, “Niyə məni doğdun, ana”, “Can­lı şəhid mənəm, babam” kimi şeirləri vətən tor­pa­ğı­nın ət­rini bir tütyə kimi ciyərlərinə çəkmək istəyən şairin harayıdır:
Aylar ötdü, il addadı,

Göy gurladı, yer çatladı,

Nə qədər ki, yurd yaddadı,

Canlı şəhid mənəm, babam.

…Kədər dənizində üzən gəmiyəm,

Yanıqlı bir udun zili, bəmiyəm,

Yurdu viran qalan elin qəmiyəm,

Bir vətən həsrətli göz itirmişəm.


Türk dünyasının böyük şairi Yahya Kamal Bəyatlı deyir­di ki, “Vətən nə bir filosofun fikridir, nə də bir şairin duy­ğusu… Yəni vətən gerçək və həqiqi məkandır. Onun hər mad­də­sini və halını sevənlər vətəni sevə bilər. Vətən İstanbuldur, Üsküdardır, Trabzondur, Yozqatdır, Ankaradır və bunların içə­risində saysız-hesabsız xatirələr vətəndir”.

Oqtay Zəngilanlıya görə də, Vətən Qarabağdı, Zəngilandı, Şuşadı, Cəbrayıldı, Micivandı, Veynəlidi, otaylı-butaylı Azər­baycandı.


Yadlar böldü torpağımı ikiyə,

O tay Vətən, bu tay Vətən deyilmi?

Hicran dərdim gələ bilmir çəkiyə,

O tay Vətən, bu tay Vətən deyilmi?


İşğal altında qalan doğma yurd Qarabağ, Zəngilan, Şuşa, Cəb­rayıl, doğma kənd Veynəli, Diridağ şairin həsrətinə dönür. Bu həsrətin kədər notları da üzücü, təlatümlü, kədərlidir. Aşa­ğıdakı misralar işğal altında qalıb qəribsəyən ana torpağın ağrı-acısının poetik ifadəsidir:
Bağlanıbdı könül sənə,

Ürək səni ata bilmir,

Əl uzatdım dönə-dönə,

Əlim sənə çata bilmir.

(“Zəngilan həsrəti” şeirindən)
“Unudulmur Vətən dərdi” şeirində isə Oqtay Zəngilanlı “ana­­nı, bacını, doğmaları itirsə də bu dərdlər unudula bilər, am­ma Vətən dərdini unutmaq mümkün deyil” düşüncəsinə ha­kim­dir. Vətən torpağının itirilməsi elə bir dərddir ki, bu dərdin ça­rəsi vətəni yağılardan azad etməkdir, itirilmiş torpaqlarda, doğ­ma Qarabağda zəfər çalmaqdır. O zaman şair zəfər marşı çalan şeirlərini yazacaqdır.

İki əsrlik bir tarixi əhatə edən Araz çayı boyunca ikiyə bö­lünmüş Azərbaycan adlı bir ananın dərdi S.Vurğundan, S.Rüs­təmdən, M.Arazdan, B.Vahabzadədən bu yana bütün qələm sa­hiblərinin acısı olmuşdur.

Oqtay Zəngilanlının o taylı-bu taylı Azərbaycana həsr etdi­yi “Dan ulduzu Şəhriyarım”, “Arazı keçdiyim zaman”, “Azər­baycan” kimi şeirlərində Azərbaycanın qədim tarixi, onun mədə­niyyəti, ona arxadan vurulan güllə yarası şairi kədər not­ları üs­tündə kökləyir:
Ürək yanır hər baxdıqca qəmli axan Arazına,

Araz olub hicran çayı həm oğluna, həm qızına,

Görən nə vaxt o tay, bu tay son qoyar həsrət buzuna,

Bu ayrılıq, bu nisgillər qalacaqdır nə vaxtacan,

Arazınla iki yerə aralanmış Azərbaycan!
“Bir millət – iki dövlət” ifadəsi bu gün dilimizdə isbata ehtiyacı olmayan aksiomdur. Ulu öndər Heydər Əliyevin bö­yük uzaqgörənliklə söylədiyi bu ifadə münbit torpağa düşüb yetişən bir toxum kimi hər gün cücərir, pöhrələyir, neçə-neçə qələm sahiblərinin dilində poetik incilərə çevrilir.

Şairin “Bir millət, iki dövlət”, “Əyilməzdir türk oğlu”, “Türkün bayrağı”, “Millətin atası” kimi şeirlərinin məhvərində:


Bir millət, iki dövlət, var millətin öndəri,

Ölməz türk dünyasının Atatürkü – Heydəri –


fəlsəfi ideyası durur.

Vətən, millət, dil, torpaq, din, tarix kimi milli kimliyi ifa­də edən mövzular Oqtay Zəngilanlının şeirlərinin ana xəttini təşkil edir. Bu milli kimliyin sahibləri Vətən torpağının yetiş­dirdiyi ta­ri­xi şəxsiyyətlərdir, milli qəhrəmanlardır. Bu cəhətdən onun Azər­baycanın milli qəhrəmanı, xalqımızın qeyrətli oğlu Mübariz İbra­himova həsr etdiyi “Vətən oğlu Mübariz” şeiri öz ideya səciyyəsi ilə seçilir. Erməni terroristləri ilə mübarizədə şəhid olan vətənin qeyrətli oğlu bu gün hər bir Azərbaycan vətəndaşının iftixarıdır. Şair xalqın qəhrəmanına olan sevgisini belə tərənnüm edir:


Ana vətən uğrunda sarıldı silahına,

Canını fəda etdi Vətənin sabahına,

Ölməz ruhu yol gedir Tanrının dərgahına,

Şəhidlik zirvəsində vicdanı, ruhu təmiz,

Ölməzliyə qovuşub, ölümsüzdü Mübariz!
“Zər qədrini zərgər bilər” ata sözünü şeirlərində təkrar-tək­rar ifadə edən Oqtay Zəngilanlının Azərbaycan şeir-sənət dün­yasının böyük ustadlarına həsr etdiyi şeirlər öz mükəm­məl­liyi, milli-mənəvi keyfiyyətləri ilə seçilir.

“Nizaminin dahiliyini” tarix özü yaşadır, “Musiqimin günə­şi”, “Füzuli nişanəsi var”, “Füzulidir”, “Ustad Şəhriyar”, “Vətən oğlu Məmməd Araz”, “Vaxtsız getdi Xəlil Rza” kimi şeir­lər məhz Azərbaycanın mükəmməl şeir-sənət ustadlarına həsr edilmişdir.

Bəzən ümid, bəzən hiddət, bəzən də şairlərin qınaq yerinə çevrilən dünya şeirlərimizdə bütün parametrləri ilə bədii ifadə vasitəsinə çevrilir. Oqtay Zəngilanlı “Dünya nədir?”, “Dünya gözəldir”, “A dünya”, “Çəkir öz dərdini özündə dünya” kimi şeir­lərində “dünya gözəldir” desə də, yenə dünyanı gah sorğu-sua­la tutur, çox müşküllərin səbəbini də çox vaxt dünyada görür:

Çəkir dağı özü dünya,

Satır ağı, bezi dünya.

Udur axı bizi dünya,

Biləmmirəm, dünya nədir?
İçindəki bir səs ona:
“Allah da dünyadan əl çəkib daha”.

Odur ki, “Çəkir öz dərdini özündə dünya” –

deyərək dünya məfhumuna fəlsəfi bir anlam gətirir:
Dünyanı tutubdur kimin qarğışı?

Min fitnə törədir hər addımbaşı,

Pozulub elə bil tərəzi daşı,

Qovrulur odunda, közündə dünya.


Bədii yaradıcılıqda xalqın əsrlərin sınağından çıxmış deyim tərzinə canlı dilin ifadə vasitələrinə arxalanmaq klassik ənənə­lərimizdən gəlir. Oqtay Zəngilanlının qəliblənmiş xalq ifadə tər­zini şeirə gətirməsi şeirlərinin poetikasına canayaxın bir aura verir, poeziyasına bir torpaq münbitliyi gətirir: “pərsəng”, “dər­dəcər”, “qaxınc”, “cad”, “şər-şəbədə”, “alababat”, “pinə”, “nim­daş”, “yalquzaq” kimi daha çox canlı danı­şıq dilində ifadə edilən sözlər. O.Zəngilanlı şeirlərinin poe­ti­kasına canlı dilin duru şəf­faflığını gətirir:
Qalx atlan qeyrət atına,

Düşmənə döyülmə, oğul.

Razı ol arpa cadına,

Namərdə əyilmə, oğul.


Demirəm sözlərim baldı, nabatdı,

Uzağı uç-dördü alababatdı.

Dərdim Şuşa, Laçın, Ağdam, Kəlbəcər,

Edir bu dərd məni xəstə, dərdəcər.


İnsan gördüm, üst-baş nimdaş,

Yurd dərdiylə ağardıb baş.

Diş qıcayır qara fələk,

Göz bərəldir yalquzaq tək.


Oqtay Zəngilanlının şeirlərində belə bədii nümunələr çox­dur. Bu nümənələr şairin söz emalatxanasında olduqca poetik mənalandırılır. Belə bədii bəhrələnmə nəticəsində onun şeir dili olduqca təbii və səmimi görünür.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə