Referat fənn: Biznesin əsasları Mövzu: Maliyyə bazarı biznesin infrastruktur elementi kimi Tələbə: Astanov Ruslan




Yüklə 150.83 Kb.
tarix27.02.2016
ölçüsü150.83 Kb.
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

BAKI BİZNES UNİVERSİTETİ

Fakültə: İQTİSADİYYAT VƏ İDARƏETMƏ

İxtisas: MALİYYƏ

Kafedra: MENECMENT VƏ MARKETİNQ



REFERAT

Fənn: Biznesin əsasları

Mövzu: Maliyyə bazarı biznesin infrastruktur elementi kimi

Tələbə: Astanov Ruslan

Qrup: 636

Kurs: 2

Müəllim: Eyyubov Kavus

Bakı – 2011




Plan:

1.Maliyyə bazarı


2.Maliyyə bazarının tənzimlənməsi
3.Biznes infrastrukturu
4.Maliyyə bazarı biznesin infrastruktur elementi kimi

1.Maliyyə bazarı.Bazar-tərkibində bir tərəfdən əmtəə və xidmətlər bazarı, digər tərəfdən isə resurslar bazarını birləşdirən mürəkkəb çox funksiyalı anlayışdır. Bu bazarların qarşılıqlı təsiri kredit xassəlidir və sistemin əsas hissəsi olan-dövtetin iqtisadi mexanizmini müəyyənləşdirir. Bazar iqtisadi maliyyə vəsaitlərinin istifadəsində potensial imkanlar tələb edir ki, bunun da mənbəyi maliyyə bazarıdır. Maliyyə bazarı-daim hərəkətdə olan bütün pul ehtiyyatlarının yekunudur.(iqtisadi subyektlərin tələb və təklifə dəyişkən münasibətlərinin təsiri altında bölgü və yenidən bölgü zamanı).

Maliyyə bazarını qiymətli kağızlar bazarı da adlandırırlar. Qiymətli kağızlar bazarı anlayışını ümumi şəkildə qiymətli kağızların buraxılışı və dövriyyəsi ilə bağlı iqtisadi münasibətlərin məcmuusu kimi müəyyənləşdirmək olar.

Qiymətli kağızlar bazarı müasir bazar iqtisadiyyatının mühüm atributlarından biridir. Qiymətli kağızlar bazarı qiymətli kağızların lazımi anda pula çevrilməsini, yəni likvid duruma gəlməsində vasitəçilik rolunu üzərinə götürür.Qiymətli kağızlar müddətindən asılı olaraq maliyyə bazarı qısamüddətli qiymətli kağızların iştirak etdiyi pul və uzunmüddətli qiymətli kağızların iştirak etdiyi kapital bazarına bölünür. Yəni, dolayısı ilə qimətli kağızlar bazarı həm pul, həm də kapital bazarı kimi fəaliyyət göstərir. Maliyyə vasitəciliyi bazar iqtisadiyyatının onəmli elementlərindənbiridir. Məsələ burasındadır ki, istənilən cəmiyyətdə hər bir insan, biznesmen,hokumət və ya şirkət əlavə vəsaitə ehtiyac duyur. Onlar yalnızəllərində olan vəsaitdən bəhrələnsələr, oz fəaliyyətlərində yuksək səmərəyənail ola bilməzlər, başqalarının yığıb saxladıqları maliyyə ehtiyatlarıda dovriyyədən və istifadədən çıxar. Pulun canı isə onun dovriyyəsindədir.Tutaq ki, Həsənlə Məmmədin 100 milyon manat pulu, Əlinin isə

yaxşı bir ideyası var - kompyuter istehsal edən fabrik tikmək istəyir,lakin onun pulu ya azdır, ya da umumiyyətlə yoxdur. Deməli, o, pulaxtarmalıdır. Təbii ki, olkəni başdan-başa gəzib Həsən və Məmmədkimilərinə yalvara bilməz. Saxlanc pulu olanlar da eyni vəziyyətdədir.Məhz belələri arasında əlaqə yaratmaqdan otru maliyyə vasitəciliyi fəaliyətgostərir. Pul vəsaitinin lazım olmayan yerdən lazım olan yerəkocurulməsinin təşkili - maliyyə vasitəciliyidir. Onun koməyi ilə milli

gəlirin, umumi milli məhsulun bolgusu və yenidən bolgusu həyata kecirilir.

Maliyyə vasitəciliyini gercəkləşdirən muəssisə və təşkilatlar maliyyəvasitəciləri adlanır. Maliyyə vasitəciliyi həm məcburi, həm də konulluqaydada həyata kecirilə bilər. Hokumət vergiləri və başqa gəlirləriməcburi qaydada səfərbər edərək onları təmənnasız olaraq oz funksiyalarının

yerinə yetirilməsinin maliyyələşdirilməsinə yonəldir. Bazar- tərkibində bir tərəfdən əmtəə və xidmətlər bazarı, digər tərəfdən isə resurslar bazarını birləşdirən mürəkkəb çoxfunksiyalı anlayışdır. Bu bazarların qarşılıqlı təsiri kredit xassəlidir və sistemin əsas hissəsi olan-dövtetin iqtisadi mexanizmini müəyyənləşdirir.Bazar iqtisadi maliyyə vəsaitlərinin istifadəsində potensial imkanlar tələb edir ki, bunun da mənbəyi maliyyə bazarıdır. Maliyyə bazarı-daim hərəkətdə olan bütün pul ehtiyyatlarının yekunudur (iqtisadi subyektlərin tələb və təklifə dəyişkən münasibətlərinin təsiri altında bölgü və yenidən bölgü zamanı).Maliyyə bazarının quruluşu haqqında tam həmrəylik yoxdur. Bəzilərinin fikrinçə maliyyə bazarı qarşılıqlı əlaqədə olan 3 bazardan ibarətdir: qişamüddətli ödəmə vasitəsi funksiyasını yerinə yetirən nəğd pullar bazarı, kreditləri ssuda kapitalı bazarı, qiymətli kağızlar bazarı.Digərlərinin fikrincə isə maliyyə bazarının tərkibinə yuxarıda sadalanan bərk kreditlər ssuda kapitalı bazarı, qiymətli kağızlar bazarı və valyuta bazarları daxildir. Pullar bazarı- tədavüldə olan nəğd pulların və nəğdsız pul vəsaitlərinin yekunudur. İnfilyasiya prosesinin təsiri altında kəskin böhran vəziyyətində fəaliyyət göstərir.Borc kapitalı bazarı-qısamüddətli və uzunmüddətli kreditlər bazarıdır. Müasir dövrdə kreditlər kommersiya bankları tərəfindən qısamüddətə və etibarlı təminat şərti ilə verilir. Qısamüddətli kreditlər bankın müflisləşməsinin ilkin zəminidir, yəni böhran şəraiti maliyyə bazarının bu seqmenti üçün də xasdır.Qiymətli kağızlar bazarı-maliyyə bazarının əsas hissəsidir, alqı satqısını təmin etmək üçün fəaliyyət göstərir. Qiymətli kağızlar bazarı kapital formasından istehsal formasına keçməsinə kömək edir. О bank kredit sistemini tamamlayır və onunla qaşlılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərlr. Ümumi şəkildə qiymətli kağızlar bazarı- iştirakçıların qiymətli kağızlar buraxılışı və tədavül zamanı yaranan iqtisadi münasibətlərin əsası kimi qiymətləndirmək olar. Bütün qiymətli kağızların pul kapitalından törəmədiyini nəzərə alaraq qiymçətli kağızlar bazarını bütövlükdə maliyyə bazarına aid etmək düzgün olmäzdı. О halda ki, qiymətli kağızlar bazarı kapitala olduğu kimi pula əsaslanır, fond bazar adlanır, məhz bu keyfiyyətdə о maliyyə bazarının əsas tərkib hissəsi kimi çıxış edir.

Saxlanclarıvə bir sıra başqa ehtiyatları konulluluk əsasında banklar, sığorta və maliyyəşirkətləri, təqaud və investisiya fondları kimi maliyyə vasitəciləri

səfərbər edir. Bu ehtiyatlardan təmənnalı və odənişli əsasda kredit ehtiyatları

qismində istifadə olunur.Gostərilən ehtiyatların satılıb-alındığı yer maliyyə bazarı adlanır.Maliyyə vasitəciliyinin gercəkləşməsində maliyyə bazarı cox onəmli bir

movqe tutur. Maliyyə vasitəcilərinin, eləcə də bu vasitəciliyin başqa iştirakçılarının

hamısı, əsasən, maliyyə bazarında görüşür.Maliyyə vasitəciliyi mexanizmi pulun artıq olduğu yerdən çatışmadığıyerə kocurulməsi prosesini əhatə edir. Maliyyə vasitəciləri, eləcə dəpulu artıqlıq edənlər və pulu çatışmayanlar bu prosesin iştirakçıları olabilərlər. Pul artıqlığını və ya çatışmazlığını hər bir huquqi və ya fizikişəxs - hokumətlər, biznes firmaları, əhali, əcnəbilər və b. hiss edə bilər.

Təmənnasız maliyyə vasitəciliyini, əsasən, hokumət həyata kecirir

və firmalardan, əhalidən icbari yolla vəsait toplayaraq mudafiənin,

idarəetmənin maliyyələşdirilməsinə, sosial ehtiyacların və dovlətin oz

funksiyalarını yerinə yetirməsi ilə bağlı olan digər məsrəflərin odənməsinə

yonəldir. Təmənnasız maliyyə vasitəciliyinin başlıca mənbəyi saxlancı

daha cox olan əhalidir. İkinci yeri firmalar tutur. Hokumətin və əcnəbilərin

də bu sahədə azacıq payı var.Mobil vəsaitin istifadəsində əsas yer firmalara məxsusdur. İkinciyeri hokumət, sonrakı iki yeri isə əhali və əcnəbilər tutur.

Qeyd etmək lazımdır ki, pul vəsaiti bir əldən başqa ələ birbaşa, maliyyə

vasitəcilərinin iştirakı olmadan da gələ bilər. İştirakçılar birbaşa

maliyyə bazarına girərək orada ya oz pul ehtiyatlarını sınaqdan kecirə,

ya da maliyyə bazarındakı vasitələrdən bəhrələnərək nə isə ala bilərlər.

Məsələn, Məmməd və Həsənin artıq vəsati (saxlancı), Əlinin isə pul catışmazlığı

var. Belə olan halda Əli qiymətli kağızlar buraxıb maliyyə bazarında

onları Həsənə və Məmmədə sata bilər və bununla da oz layihəsini

muvəqqəti olaraq zəruri ehtiyatlarla təmin etmiş olar.

Butovlukdə, maliyyə vasitəciliyi mexanizmi aşağıdakı sxem uzrə

gercəkləşdirilir.Maliyyə vasitəciliyinin birbaşa və dolayısı kanalları muxtəlif olkələrdəmuxtəlif olur. Məsələn, fond bazarının yuksək inkişaf etdiyi ABŞ,

Boyuk Britaniya və Kanadada əsas yeri birbaşa vəsait axını metodları

tutur. Almaniya və Yaponiya kimi olkələrdə maliyyə vasitəcilərindən

alınan vəsait birbaşa maliyyə bazarlarından səfərbər edilən ehtiyatlardan

10 dəfə coxdur.Kommunist rejimi olkələrində maliyyə vasitəciliyini yalnız dovlət

bankları və dovlət sığortası həyata kecirirdi. Onlar təkcə dovlət muəssisələrini,

qismən də əhalini maliyyələşdirirdi. Sosializm cəmiyyəti dağılandan

sonra vəziyyət dəyişdi. İndi geniş maliyyə vasitəciliyi şəbəkəsi

yaradılıb, Şərqi Avropanın bir cox olkələrində, eləcə də Rusiya və

Baltikyanı dovlətlərdə maliyyə bazarı formalaşdırılıb. Lakin bu olkələrdə

hələ maliyyə bazarının mudafiəsi və saxlanc təminatı sistemi yaradılmayıb,

bir cox olkələrdə isə maliyyə bazarının hec “ruhu” da yoxdur.

Buna gorə də umumi daxili məhsulda saxlancların və muvafiq olaraq investisiyalarınpayı cox azdır. Saxlanc olmayan yerdə investisiyalardan

da danışmağa dəyməz. Tanınmış iqtisadcı Keyns təsdiq edir ki, inkişaf

etmiş olkələrdə tamamilə maliyyə vasitəcilərinin koməyi sayəsində yığılan

saxlancın (yığımın) həcmi investisiyalara bərabərdir. Saxlancların və

investisiyaların səviyyəsi 5.2.1. cədvəlinin məlumatlarında əks olunub.

Cədvəldən gorunduyu kimi, kecid iqtisadiyyatı olkələrində investisiya

payı xeyli az olub, buna gorə də investisiya xərcləri kəskin surətdə

geri qalıb. Bu, iqtisadi artımın azalmasının başlıca səbəbidir. Lakin son

illər bu gostəricilərin UDM-dəki payının xeyli yuksəlməsi iqtisadiyyatın

inkişafına təkan verib.

Olkəmizdə son zamanlar investisiyaların ÜDM-də payı əhəmiyyətli

surətdə artmışdır. Bu, həm daxili və həm də xarici investisiyalara aiddir.

Lakin bu artım daha çox daxili vəsaitləri səfərbər etmək hesabına deyil,

əsasən xarici sərmayələr hesabına baş vermişdir. Amma daxili mənbələr

hesabına ehtiyatlar çoxdur, onların cəlb edilməsi zəruridir.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində maliyyə əməkdaşlığını muxtəlif maliyyə

orqanları gercəkləşdirir. Təmənnasız maliyyə vasitəciliyi ilə, əsasən,

dovlət maliyyə orqanları - Maliyyə Nazirliyi, vergi və gomruk qurumları

məşğul olur.Təmənnasız maliyyə vasitəciliyini depozit təsisatlar, muqaviləli

əmanət qurumları (həyat sığortası, bədbəxt hadisələrdən, yanğından sığorta

şirkətləri, dovlət və ozəl təqaud fondları) və investisiya maliyyə

vasitəciləri (maliyyə şirkətləri, qarşılıqlı fondlar, pul bazarı fondları, investisiya

fondları) yerinə yetirir. Ayrı-ayrı olkələrdə bu vasitəcilər muxtəlif

cur adlandırıla bilərlər, lakin onların umumi iş prinsipləri eynidir.

Təhlil edəcəyimiz sxem ABŞ-a məxsusdur."Depozit təsisatlar" dedikdə, əhalidən, hokumətdən, firmalardan vəs. əmanət qəbul etməyə və kredit verməyə ixtiyarı olan banklar nəzərdətutulur. Butovlukdə isə bazar iqtisadiyyatı şəraitində bank sistemi iki səviyyədənibarətdir: birinci səviyyə banklar bankı sayılan mərkəzi bankdır.

Bank sisteminin ikinci səviyyəsi müştərilərlə birbaşa təmasda olan

xidmət banklarıdır. Kommersiya və əmanət banklarını, kredit ittifaqlarını

da ikinci səviyyəli banklara aid etmək olar.Muqaviləli əmanət qurumlarına həyat sığortasını, bədbəxt hadisələrdən,yanğından sığortanı həyata kecirən şirkətlər və pensiya fondlarıdaxildir. Təqaud fondları iki istiqamətdə yaradılır: dovlət təqaud fondları,bir də ozəl təqaud fondları. Tibbi sığorta fondlarını da buraya aid

etmək olar.İnvestisiya maliyyə vasitəciləri - maliyyə şirkətləri, qarşılıqlı fondlar

və investisiya fondlarıdır.Maliyyə şirkətləri, adətən, 3 formada yaradılır: istehlak maliyyə şirkətləri,kommersiya maliyyə şirkətləri və biznes maliyyə şirkətləri.

Bunlarla yanaşı, bir sıra hokumət maliyyə vasitəciləri də var. Məsələn,

ABŞ-a bəzi federal kredit agentlikləri (Federal İpoteka Assosiasiyası,

Ev Kreditlərinin İpotekası Federal Şirkəti, Tələbələrə Kredit

Assosiasiyası), eləcə də kreditlərə təminat hokumət agentlikləri (Federal

Mənzillər Administrasiyası, Veteranlar Administrasiyası, Tələbələrə

Təhsil Kreditlərinin Təminatı Departamenti və s.) bura aiddir.

Ayrı-ayrı maliyyə vasitəciləri fondlarından istifadənin mənbə və istiqamətləri

muxtəlifdir. Onlar butun olkələrdə qanunvericilik aktları ilə

tənzimlənir. Bankların fondları depozitlər hesabına formalaşır və kommersiya,

girov və istehlak kreditlərinin verilməsinə yonəldilir. Onlardan

dovlət qiymətli kağızlarını almaq, hokumətə və yerli hakimiyyət orqanlarına

kreditlər vermək ucun də istifadə etmək olar.

Sığorta şirkətləri fondları sığorta uzvluk haqları hesabına yaranır və

əsasən, qiymətli kağızlar almağa sərf olunur. Təqaud fondları isə

işçilərin və şirkətlərin ayırmalarından təşkil edilir, təkcə qiymətli

kağızlara yerləşdirilir. Maliyyə şirkətləri banklardan fərqli olaraq

depozit toplamır, yalnız qiymətli kağızlar buraxaraq onları maliyyə

bazarında satırlar. Səfərbər edilən fondlardan istehlak və kommersiya

kreditlərinin verilməsi ucun istifadə olunur.

Maliyyə aktivlərinin hərəkətində maliyyə vasitəcilərinin payı fərqlidir

və ilbəil dəyişir. Maliyyə vasitəcilərinin strukturunun dəyişməsinə

təsir edən bir sıra amillər sırasında yeni maliyyə vasitəcilərinin meydana

gəlməsini, movcud vahidlərin təkmilləşməsini, maliyyə innovasiyalarını,

maliyyə muhəndisliyinin yuksək inkişafını gostərmək olar.

Maliyyə aktivlərinin hərəkəti təkcə maliyyə vasitəciləri vasitəsi ilə

deyil, həm də birbaşa maliyyə bazarında həyata kecirilir. Umumiyyətlə,

maliyyə vasitəciləri də maliyyə bazarının subyektləridir və bilavasitə

maliyyə bazarında işləyirlər. Geniş və nəzarət oluna bilən maliyyə baza81

rının olması bazar iqtisadiyyatının ən onəmli tələblərindən biridir. Bazar

iqtisadiyyatı olkələrində material və maliyyə ehtiyatlarının bolunməsinə

və yenidən bolunməsinə mudaxilə imkanları cox məhduddur. Muəssisələrin

coxu (həm ozəl, həm də kollektiv mulkiyyətə əsaslanan muəssisələr)

material və pul vəsaitlərini mustəqil olaraq bazarlarda ozləri

axtarıb tapırlar. Material ehtiyatlarının alınıb-satıldığı bazarlar iqtisadiyyata

aid ədəbiyyatda "real aktivlər bazarı", pul vəsaitlərinin iqtisadi munasibətlərin

iştirakçıları arasında bolunməsini təmin edən bazarlara isə

"maliyyə bazarı" deyilir.

Maliyyə bazarı təkcə milli iqtisadiyyatın maliyyə tərəflərini deyil,

həm də kredit munasibətlərinin muxtəlif formalarını əhatə edən olduqca

geniş anlayışdır. Butun bu muxtəlif formaları diqqətlə təhlil etsək, umumi

şəkildə maliyyə bazarını 3 yerə bolmək olar: ssuda (bank kreditləri)

bazarı, valyuta bazarı və qiymətli kağızlar bazarı.

Bank kreditləri bazarı kredit idarələrinin verdikləri odənişli və qaytarılan

ssudalar prosesində meydana çıxan munasibətləri əhatə edir. Bu

ssudalar xususi sənədlərin tərtibindən asılı olmayaraq sərbəst surətdə satıla,

alına və odənilə bilər. Bank kreditlərinin hərəkəti və umumiyyətlə

kredit bazarı iqtisadi inkişaf nəticəsində xeyli genişlənmiş və maliyyə

bazarından qoparaq mustəqil fəaliyyət sahəsinə çevrilmişdir. Bu sahə ilə

indi mustəqil maliyyə bolməsi olan bank işi məşğul olur.

Kredit bazarı ozluyundə iki novdən ibarətdir: topdansatış kredit bazarı,

pərakəndə satış kredit bazarı. Topdansatış kredit bazarı kreditin

banklararası faiz normasını muəyyən edir və adətən banklararası birjalarda

həyata kecirilir. Dollar uzrə kreditin topdansatış faizi, əsasən, London

banklararası birjasında muəyyən edilir ki, bu da iqtisadi ədəbiyyatda

Libor (London interbank offered rate), yəni "London banklararası birjasında

təklif olunan faiz norması" adlanır. Londonda başqa valyutaların

da faizləri muəyyən oluna bilər. Eynilə Yaponiya iyeni ucun TİBOR (T

- "Tokio" sozunun baş hərfi), rubl ucun Mibor (M - "Moskva" sozunun

baş hərfi) muəyyən olunur. Respublikamızda kreditin topdansatış bazarı

Milli bankın kecirdiyi kredit hərracları vasitəsi ilə həyata kecirilir. Pərakəndə

kredit satışı bazarı kreditor banklarla müştərilər arasındakı munasibətləri

ifadə edir və kreditlərin pərakəndə satış faizlərini muəyyənləşdirir.

Valyuta bazarı bir olkənin milli valyutasının başqa olkənin valyutasına

dəyişdirilməsi prosesində yaranan munasibətləri əks etdirir. Valyutanın

bu mubadilədəki qiyməti onun kursu adlanır. Milli valyutaların

kursları, əsasən, valyuta birjalarında muəyyənləşir. Azərbaycanda da

banklararası valyuta birjası var. Burada xarici valyutalar alınıb-satılır və

bunun əsasında başqa valyutalara, qismən də donərli valyutalara nəzərən

manatın kursu muəyyənləşdirilir.

Qiymətli kağızlar bazarı həm kredit munasibətlərini, həm də xususi

sənədlər (qiymətli kağızlar) buraxılışı ilə ifadə olunan vasitəcilik munasibətlərini

əhatə edir. Bu xususi sənədlərin və ya qiymətli kağızların

mustəqil dəyəri var və buna gorə də satıla, alına, yaxud başqasına verilə

bilər.Qiymətli kağızlar bazarı maliyyə bazarının əsasını təşkil etdiyi ucun

cox halda maliyyə bazarı anlayışı əvəzinə qiymətli kağızlar bazarı

anlayışı işlədilir.Maliyyə bazarının mahiyyətinin və rolunun aydınlaşdırılması maliyyəbazarının, daha doğrusu, qiymətli kağızlar bazarının quruluşunu

araşdırmağa imkan verir.Umumiyyətlə, maliyyə bazarının tərkibi və quruluşu bəzi əlamətlərləmuəyyən olunur. Ehtiyatların səfərbər edilməsi metodlarına

gorə qiymətli kağızlar bazarı borclar bazarına və səhmlər bazarına, qiymətli

kağızların satış mərhələlərinə gorə ilkin bazara və ikinci bazara,

qiymətli kağızların buraxılış muddətlərinə gorə pul bazarına və kapital

bazarına bolunur.Borclar bazarı və səhmlər bazarı bir-birindən fiziki və ya huquqi

şəxslərin pul ehtiyatlarını necə almaları ilə fərqlənir. Bu, adətən, iki yolla

olur. Birinci yol budur ki, firmalar istiqraz və ya qiymətli girov kağızları

kimi borc vasitələri buraxır. Bunlar borc alanlarla qiymətli kağız

saxlayanlar arasında muqavilə sazişi rolunu oynayır. Həmin sazişdə təsbit

edilmiş gəlir (norma) və odənişin gercəkləşdiriləcəyi son muddət

gostərilir. Bu muddət borc vasitələrinin fəaliyyətə başlayacağı tarixlə

muəyyənləşdirilir. Fəaliyyət muddəti bir ildən az olduqda borc vasitələri

qısamüddətli, bir ildən cox olduqda isə uzunmuddətli adlanır.

Pul ehtiyatlarının səfərbər edilməsinin ikinci metodu xalis gəlirdən

dividendlər almaq huququ verən səhmlərin buraxılmasıdır.

Şirkət 1 milyard manat məbləğində 1000 dənə səhm buraxırsa və

səhmdarlardan biri 10 səhm alırsa, deməli, həmin səhmdar şirkətin 1

faizinə malik olur və həmin nisbətdə xalis gəlir payına iddiaçı olur.

Borc vasitələri (şirkətin istiqrazları və ya girov kağızları) sahibləri

bir sıra ustunluklərə malikdirlər. Məsələn, borc vasitələri saxlayanların

fəaliyyətinə daha yaxşı təminat verilir. Şirkətlər ilk novbədə onlarla

haqq-hesab cəkməyə borcludurlar. Onların gəliri birbaşa firmanın fəaliyyətindən

asılı deyil. Bu, təsbit edilmiş fəaliyyətdir. Eyni zamanda

səhm saxlayanların ustunlukləri həm də bundan ibarətdir ki, onların gəliri

şirkətin rentabelliliyi ilə duz mutənasibdir və səhmlər, bir qayda olaraq,

borc vasitələrinə nisbətən daha cox gəlir gətirir.

Demək olar, butun olkələrdə gəlirlilik səviyyəsinə gorə korporasiyaların

qiymətli kağızları, onların arasında isə, adətən, şirkətlərin səhmləri

xususi secilir. 1997-ci ildə korporasiya səhmləri ABŞ-a 39,2, Almaniyada

53,6, Fransada 44,4% gəlir gətirmişdir.

Qiymətli kağızların satış xarakterinə gorə maliyyə bazarı ilkin bazara

(primary market) və ikinci bazara (secondary market) ayrılır. İlkin

bazarda hokumət, yaxud korporasiya yeni səhmləri və ya istiqrazları

alıcılara satır. Bu bazarda yalnız emitent və investor iştirak edir, proses

bağlı qapılar arxasında gedir. İlkin bazarda borc kapitalını zəruri huquqi

statusu olan hər bir şəxs ala bilər. Əslində bu, ssudadır. Lakin investorları

səhmdarlara cevirməklə bu ssudanı qaytarmamaq da olar. Bunun

ucun səhmdar cəmiyyət yaradıb səhm buraxmaq lazımdır. İlkin bazarda

qiymətli kağızların satışına komək edən əsas təsisat infestisiya banklarıdır.

"İkinci maliyyə bazarı" dedikdə, əvvəllər buraxılmış, onları emitentdən

almış birinci sahibi satdıqdan sonra qiymətli kağızların yenidən

satıldığı bazarı nəzərdə tuturuq. Onlar ilkin bazardan sonra bir necə dəfə

alınıb-satıla bilər. Nyu-York, Tokio, London fond birjaları əvvəllər buraxılmış

qiymətli kağızların alınıb-satıldığı ikinci bazarın məşhur numunələridir.

Valyuta, fucer, opsion bazarları da ikinci maliyyə bazarlarıdır.

İkinci bazarın fəaliyyət gostərməsində brokerlər və dilerlər muhum

rol oynayırlar. Broker müştərinin hesabına, yaxud onun tapşırığı ilə muqavilə

və ya danışıq əsasında qiymətli kağızların alqı-satqısı ilə məşğul

olan maliyyə vasitəcisidir. O, yerinə yetirdiyi vasitəcilik əməliyyatına

gorə komission haqqı alır. Brokerləri, adətən, ozəl və ya səhmdar cəmiyyət

kimi yaranan ixtisaslaşdırılmış firmalar təqdim edirlər.

Diler maliyyə bazarının həm oz hesabına, həm də tapşırıq əsasında

qiymətli kağızlar alıb-satan iştirakçısıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, ikinci bazarda qiymətli kağızlar satılarkən

korporasiyalar investisiya almır. Bu halda satışdan gələn pul qiymətli

kağızların ilkin bazardakı sahiblərinə çatır. Korporasiyaların pulu qiy84

mətli kağızlar ilkin bazarda satıldıqdan sonra verilir. İkinci bazar isə

korporasiya ucun faydalı olan iki funksiyanı yerinə yetirir. Əvvəla, o,

nağdılığın guclənməsinə, yəni qiymətli kağızların likvidliyinə yardımçı

olur ki, bu da onların qiymətli kağızlarının ilkin bazarda satışını asanlaşdırır.

Digər tərəfdən, ikinci bazarın koməyi ilə ilkin bazarda yeni

səhmlərin qiymətləri muəyyən edilir.Hərracların kecirilmə metodlarına gorə ikinci maliyyə bazarı mutəşəkkilvə qeyri-mutəşəkkil olmaqla iki yerə bolunur.

Mutəşəkkil ticarətdə qiymətli kağızların alıcıları ilə satıcıları mərkəzi

(rəsmi) yerlərdən birində görüşərək alqı-satqı edirlər. Belə yerlərə

fond birjaları deyilir. Nyu-York, Tokio və ya Moskva fond birjaları mutəşəkkil

fond bazarları hesab olunur.

İkinci maliyyə bazarının təşkil edilməsinin başqa bir metodu qeyrimutəşəkkil

maliyyə bazarıdır (over-the counter market - OTC). Qeyrimutəşəkkil

market zamanı dilerlər onlara muraciət edən hər bir adamın

səhmlərini muxtəlif yerlərdə satırlar. Qeyri-mutəşəkkil bazar ilk dəfə tarixi

təcrubədə meydana gəlib.Maliyyə bazarını və onun quruluşunu təsnifləşdirməyin muhuməlamətlərindən biri həmin bazarda satılan qiymətli kağızların muddətləridir.

Bu əlamətə gorə maliyyə bazarı iki elementdən ibarət olur: pul

bazarı və kapital bazarı.Pul bazarında (money market) bir ilədək muddəti olan qiymətlikağızlar alınıb-satılır. Bu bazarın əsas qiymətli kağızları hokumətin xəzinə

biletləri və digər qısamüddətli qiymətli kağızlardır. Bunlar uzunmuddətli

qiymətli kağızlara nisbətən daha geniş miqyasda satılır və

buna gorə də onların likvidliliyi daha yuksəkdir. Qısamüddətli qiymətli

kağızların qiymətləri uzunmuddətlilərlə muqayisədə daha az dəyişir ki,

bu da onları daha təminatlı edir.Kapital bazarı pul ehtiyatlarının qiymətli kağızlar və başqa vasitələrləbir ildən artıq muddətə cəlb olunması və istifadəsi sahəsindəki munasibətləriifadə edir.



2.Maliyyə bazarının tənzimlənməsi.Maliyyə bazarının tənzimlənməsi dedikdə, biz, ilk novbədə maliyyə bazarında dovr edən vəsaitləri, yəni qiymətli kağızları təsəvvur edirik.Qiymətli kağız sənəd huququ daşıyır və onunla əlaqədar olan əmlak

huququnu əks etdirir ki, bu zaman alqı-satqı və başqa sovdələşmələrin

mustəqil obyekti kimi bazara daxil olur, bərabər və fərqli gəlir mənbələrinə

xidmət edir, həmcinin pul kapitalının muxtəlif tərəfləri kimi çıxış

edir. Yarandığı ilk dovrlərdə qiymətli kağızlar fiziki cəhətdən son dərəcə

fərqli kağız formasında və mətbəə usulu ilə xususi blanklarda saxtakarlıqdan

kifayət qədər qoruna bilən kağızlarda cap edilirdi. Son

dovrlərdə isə qiymətli kağızların dovriyyəsinin xeyli genişlənməsi ilə

əlaqədar onların coxu ucot kitabına yazılmış formada, həmcinin hesablar

formasında həyata kecirilməyə başlamışdır. Ona gorə də qiymətli kağızlar

bazarda, həm əsl qiymətli kağızlar, həm də onların əvəzləyiciləri

kimi buraxılır, dovr etdirilir və odənilir. Qiymətli kağızlar bazarında

sovdələşmələrin obyektləri həmcinin qiymətli kağızlar bazarının vəsaitləri

adlandırılır ki, bunlara da pul fondları və fond qiymətliləri daxildir.

Qiymətli kağızları muxtəlif subyektlər buraxır. Ən umumi halda bu

emitentlər (emissiya edənlər) uc əsas qrupa ayrılır: dovlət, ozəl bolmə,

xarici subyektlər. Buna muvafiq olaraq dovlətin qiymətli kağızları, ozəl

bolmənin qiymətli kağızları və beynəlxalq qiymətli kağızlar ola bilər.

Hər bir əsas emitent qrupun tərkibində ayrı-ayrı yarımqruplar olur. Məsələn,

dovlətin qiymətli kağızlarını mərkəzi hokumət, yerli hakimiyyət

orqanları, nisbətən mustəqil dovlət idarələri (poct, dəmiryol xidməti və

s.), həmcinin dovlət himayəsində olan təşkilatlar buraxa bilərlər. Ozəl

bolmənin buraxdığı qiymətli kağızlar arasıda sənaye korporasiya və firmalarının,

kommersiya və investisiya banklarının, investisiya fondlarının

və s. qiymətli kağızları daha populyardır. Beynəlxalq qiymətli kağızlar

isə onların dəyərini muəyyənləşdirən valyutalara, eləcə də emitentlərin

novlərinə gorə təsnif olunur.

Qiymətli kağızlar bazarındakı vəsaitlərin iqtisadi təbiətindən asılı

olaraq onların tərkibində vasitəcilik əlaqələrini əks etdirən qiymətli kağızları

fərqləndirmək olar. Bunların uc forması var: a) vasitəcilik munasibətlərini

əks etdirən qiymətli kağızlar, b) kredit munasibətlərini əks etdirən

qiymətli kağızlar, c) torəmə fond sərvətləri.

Dividendlərin odənilməsi mexanizminə gorə qiymətli kağızlar birbirindən

mohkəm muəyyənləşdirilmiş dividendlərlə və ya dəyişən dividendlərlə

(gəlirlərlə) fərqlənir. Adətən, istiqrazlar və başqa nov borc vasitələri

mohkəm muəyyənləşdirilmiş faiz həcmlərində gəlir gətirir. Bununla

yanaşı, mohkəm muəyyənləşdirilmiş dividendlər guzəştli səhmlərlə

də odənilə bilər.Qiymətli kağızlar oz dovriyyə ərazilərində regional (yerli), milli və

beynəlxalq qiymətli kağızlara bolunur.Sadalanan əməliyyatları gercəkləşdirən subyektlər qiymətli kağızlarbazarının iştirakçılarıdır. Onlar da tərkibcə muxtəlifdir və aşağıdakı təsnifatuzrə bolunurlər: dovlət, əhali və kommersiya təşkilatları.

Qiymətli kağızlar bazarının subyektləri iki dərəcəyə ayrılır: peşəkar

iştirakçılar, qeyri-peşəkar iştirakçılar. Peşəkar iştirakçılar, bir qayda olaraq,

tənzimləyici dovlət orqanlarından, yaxud maliyyə bazarındakı ozunutənzimləyən

təşkilatlardan qiymətli kağızlar bazarında bir sıra fəaliyyət

novləri ilə məşğul olmaq ucun lisenziya alırlar.

Qiymətli kağızların ayrı-ayrı novləri var. Onları pul və kapital bazarlarının

vasitələrinə gorə bir-bir nəzərdən kecirmək daha məqsədəuyğundur.

*Pul bazarının vəsaitləri

Pul bazarının vəsaitləri qısa muddətə buraxıldığından orada qiymət

dəyişmələri və muvafiq olaraq risk də minimal olur. Pul bazarının bir ildən

az muddətə buraxılan başlıca vəsaitləri bunlardır:

- xəzinədarliq vekselləri;

- oturulən depozit (bank) sertifikatları;

- kommersiya kağızları;

- bank aksepti və ya bankın akseptləşdirdiyi veksel;

- girovdançıxarma sazişi;

- federal (yaxud unitar) fondlar;

- avrodollar;Veksel həm dovlətin, həm də ozəl qurumların buraxa biləcəkləri

borc kağızlarıdır. Veksel hesabına əldə edilmiş məbləği muddət başa catandan

sonra emitent hokmən odəməlidir. Dovlət xəzinədarlığının buraxdığı

veksel xəzinə vəsaiti olduğundan xəzinədarlıq vekseli adlanır.

Olkədə xəzinədarlıq sistemi olmayanda vekselləri maliyyə nazirliyi

buraxır. Xəzinədarlıq vekselləri qısa, adətən, uc, altı və on iki aylıq

muddətə hokumətin maliyyə çatışmazlığını aradan qaldırmaq ucun buraxılır.

3 və 6 aylıq muddətə dovriyyəyə buraxılmış veksellər hər həftənin

bazar ertəsi gunu səhm hərraclarında paylaşdırılır. Birillik muddətə nəzərdə

tutulmuş veksellər, adətən, ayda bir dəfə hərraca çıxarılır. Qiymətli

kağızların satışı uzrə auksionların (açıq satışların) kecirilməsi qaydası

olkələrin coxunda oxşar, yaxud eynidir.

Oturulən bank depozit sertifikatları bankların depozitarilərə satdıqları

borc vasitələridir. 1961-ci ilə qədər ABŞ-da bu sertifikatlar oturulən

deyildi və buna gorə də təkrar satışa qoyula bilməzdi. Həmin vaxtdan

sonra sertifikatlar oturulən oldu və bundan sonra bazarı daha cox cəlb

etməyə başladı. Hazırda belə sertifikatları kommersiya banklarının coxu

buraxır və onların fondlarının muhum mənbələrindən biridir.

Kommersiya kağızları iri bankların və məşhur korporasiyaların buraxdıqları

qısamüddətli borc vasitələridir. "Ceneral Motors", yaxud

AT&T 1960-cı ilə qədər qısamüddətli kreditləri, adətən, bankların fondlarından

əldə edirdi. Onlar bundan sonra kommersiya kağızları buraxmağa

və həmin kağızları satmaqla maliyyə ehtiyatlarına olan ehtiyaclarnı

qısa muddətdə odəməyə başladılar. 1970-ci ildən etibarən ABŞ bazarında

onların həcmi 16 dəfədən cox artmış oldu.

Kommersiya kağızları 5-30, bəzən 270 gun muddətinə iki novdə

buraxılır: birbaşa kağızlar və diler kağızları. Birinciləri firmanın agentləri

yayır, ikinciləri dilerlər satır. Maliyyə qurumlarının buraxdıqları

kommersiya kağızları, adətən, "maliyyə kağızları" (financial papers) adlanır.

Bank akseptləri beynəlxalq ticarəti həyata kecirmək ucun yaradılıb

və yuz illərdir insanların istifadəsindədir. Onlar firmaların buraxdıqları

başqa bankda yerləşdirilmiş, muəyyən muddətdə odənməli olan bank

trattaları, yəni barat (kocurmə) vekselləridir. Bu kağızlar ikinci maliyyə

bazarında yenidən satıla bilər.Girovdançıxarma sazişi (repurchase agreements), yəni qiymətli kağızlarınəvvəlcədən şərtləşdirilmiş qiymətə sonradan qaytarılmaq şərtiləalınması haqqında razılaşma, əslində qısamüddətli (iki həftədən az)

borcdur. O zaman verilir ki, borclu oz borcunu vaxtında qaytarmır və

onu geri alacağı barədə dilindən kağız verir. Girovdançıxarma sazişi son

vaxtlar meydana gəlmiş maliyyə yeniliyidir. ABŞ-da 1969-cu ildən yayılmağa

başlayıb.Federal fondlar adi banklarla mərkəzi banklardakı depozitlər arasında,

məsələn, ABŞ-da Federal ehtiyatlar sistemində həyata kecirilən

bircəgunluk ssudadır. Onu hokumət və mərkəzi bank yox, banklar oz

aralarında verirlər.Avrodollar ABŞ-ın fiziki və huquqi şəxslərinin olkədən kənardakıbanklarda və ya ABŞ banklarının xaricdəki filiallarında olan depozitləridir.*Kapital bazarının vəsaitləriKapital bazarının vəsaitləri bir ildən artıq muddətə buraxılan borcvasitələri və səhmləridir. Pul bazarına nisbətən burada qiymət dəyişmələrivə risk daha genişdir. Kapital bazarının prinsipial vəsaitləri bunlardır:

- korporasiya səhmləri;

- rezident girov kağızları;

- korporasiya istiqrazları;

- hokumətin qiymətli kağızları;

- yerli hakimiyyət orqanlarının istiqrazları;

- hokumət agentliklərinin qiymətli kağızları;

- bank kommersiya ssudaları;

- istehlak ssudaları;

- kommersiya və fermer girov kağızları.

Korporasiya səhmləri - sahibinin korporasiya statusuna malik huquqi

vahidin kapitalında payla iştirakını təsdiqləyən qiymətli kağızlardır.

Səhmdarın dividendlər almaq, səhmləri yenidən satmaq huququ

var, amma o, onları qaytara bilməz. Səhm kapitalı bolunməzdir. Bu, kapital

bazarı vəsaitlərinin ən cox yayılmış novudur. ABŞ-da onun umumi

məbləği 8 trilyon dollardan coxdur ki, bu da umumi daxili məhsulun butov

həcmindən xeyli artıqdır.

Bir səhmdardan başqa səhmdara kecid usuluna gorə səhmlər adi və

imtiyazlı olur. Adi səhmlərin sahibləri muqavilə huququndan başqa,

səhm huququnun verdiyi butun huquqlara malikdir. İmtiyazlı səhm sahiblərinin

isə əksinə, adi səhmlərin verdiyi huquqlardan ustun olan muqavilə

hüquqları var.

Korporasiyanın idarə edilməsində iştirak hüquqlarına gorə səhmlər

adlı və adsız olur. Adlı səhmlərin yiyələri hokmən korporasiyada qeydiyyatdan

kecməlidirlər. Adsız səhmlər isə qeydiyyatdan kecmir və korporasiya

onların sahiblərini tanımır. Həmin səhmləri təqdim edənlər

korporasiyanın səhmdarları olurlar.

Rezident girov kağızları (residential mortgages) - ayrı-ayrı şəxslərə

və firmalara mənzil, torpaq sahəsi və s. almaq ucun verilən ssudadır. İnkişaflı

olkələrdə girov kağızları bazarı ən iri bazarlardandır. Girov kağızlarının

əsas hissəsini kommersiya bankları və həyat sığortası şirkətləri

buraxır.


Korporasiya istiqrazları - yazılı borc ohdəliyidir. Burada emitent aldığı

pulu faizi ilə birlikdə qaytarmağı ohdəsinə goturur. İstiqraz vasitəsilə

toplanmış məbləğ nizamnamə kapitalı sayılmır, faktiki olaraq korporasiyalara

verilən ssuda hesab olunur və korporasiya aktivlərinə qarşı

qoyulur. İstiqraz sahibi korporasiyanın kreditorudur, istiqrazlara gorə

verdiyi məbləğin faizini alır, korporasiyanın idarə olunmasında iştirak

etmir, başlıcası isə istiqrazlar uzrə faiz odəmələri korporasiyanın xərclərinə

aid olur. Faiz odəmələri yalnız istiqrazda muəyyən edilmiş muddətdə

verilir.Hokumətin qiymətli kağızları - xəzinədarlığın mərkəzi hokumətin

vəsait çatışmazlığını aradan qaldırmaq ucun buraxdığı uzunmuddətli

borc vasitəsidir. Bu kağızlar ABŞ-ın kapital bazarında ən geniş yayılmış

likvidli qiymətli kağızlardır. Hokumətin qiymətli kağızları xəzinədarlıq

şəhadətnaməsi (treasury notes) və xəzinədarlıq istiqrazları (treasury

bonds) formasında, muvafiq olaraq 1-10 və 10-30 il muddətinə buraxılır.

Xəzinədarlıq istiqrazları iki cur olur: sahibsiz və qeydiyyatlı.

Hokumət agentliklərinin qiymətli kağızları - muxtəlif hokumət

agentliklərinin buraxdıqları uzunmuddətli istiqrazlardır. ABŞ-da geniş

yayılıb. Əksəriyyəti federal hokumətin təminatını alıb. Təxminən, hokumət

istiqrazlarının funksiyalarını yerinə yetirir.Yerli hakimiyyət orqanlarının, yaxud bələdiyyələrin istiqrazları –yerli hakimiyyət orqanlarının məktəbləri, yolları və s. ictimai proqramlarımaliyyələşdirmək ucun buraxdıqları uzunmuddətli vasitələrdir.

Bu istiqrazların əsas sahibləri kommersiya bankları, sığorta şirkətləri və

əhalidir. ABŞ-da bu istiqrazlardan gələn gəlirlərə federal və ştat gəlir

vergisi qoyulmur.*Digər qiymətli kağızlarBu qiymətli kağızlar müxtəlif olkələrdə muxtəlif formalarda olur.Bunların icərisində əsas yeri korporasiyanın movcud qiymətli kağızlarınaaid olan qiymətli huquq kağızları tutur. Onların konkret muddətiolur, opsionlarda və varrantlarda səhmlərə abunə olmaq huququ verir.

Səhmlərə abunə olmaq huququ səhm sahiblərinə korporasiya səhmlərinin

yeni tirajını almaq imtiyazı verir. Belə qiymətli kağızlar səhmdarları

nizamnamə kapitalının boyuyəcəyi təqdirdə onların mulkiyyətinin

korporasiyadakı faiz payının azalmasından qoruyur. Bu, qısamuddətli

qiymətli kağıza abunə olmaq huququ verən nəzarət paketinin

sahiblərinə xususilə əlverişlidir. Belə kağızın muddəti, adətən, bir aydan

artıq olmur.Opsion (almanca: secim) - opsiya muqaviləsinin nəticəsi olan qiymətli

kağız novudur. Bu novə muvafiq olaraq iştirakçılardan biri konkret

həcmdə qiymətli kağızı muəyyən dovr ərzində əvvəlcədən razılaşdırılmış

qiymətlə almaq və ya satmaq huququ qazanır, digəri isə qiymətli

kağızları pul mükafatı almaq şərtilə satacağını, yaxud alacağını ohdəsinə

goturur.Varrant (ingiliscə: səlahiyyət, ixtiyar) - uzunmuddətli qiymətli kağızdır.

Onun meydana gəlməsi satıcının korporasiyanın artıq dovriyyədə

olan qiymətli kağızlarına mulkiyyət huququ ilə bağlı alıcıya verdiyi ohdəliklə

əlaqədardır.Qiymətli kağız novlərindən biri də fucer muqaviləsidir. Onu da maliyyəinnovasiyaları sırasına daxil etmək mumkundur. Fucer muqavilələri

əmtəə birjalarında satılan mallara, eləcə də dovlətin qiymətli kağızlarına

aid edilə bilər. Bu qiymətli kağızın meydana gəlməsi onunla

əlaqədardır ki, bazar iştirakçıları bazarın və qiymətlərin gələcək inkişafı

ilə bağlı oz proqnozlarına əmin deyillər. Bu qiymətli kağız həmin riski

azaldır.Daha geniş istifadə olunan qiymətli kağız formalarından biri də

ceklərdir. Cek maliyyə qurumundakı cari hesab sahibinin ohdəlikdə gostərilmiş

pul məbləğinin həmin ceki təqdim edənə verilməsi barədə əmridir.

Ceklərin bir necə novu var: adlı ceklər, order cekləri, adsız ceklər.

Bir cox, xususən kecid iqtisadiyyatı olkələrində ozəlləşdirmə ceklərindən

geniş istifadə olunur.Ozəlləşdirmə cekləri - qiymətli dovlət kağızlarının xususi novu,dovlət və bələdiyyə mulkiyyəti ozəlləşdirilərkən onun təmənnasız olaraq

vətəndaşlara verilməsinə vasitəcilik edən aralıq mexanizmidir. Qısa

muddətə nəzərdə tutulur. Ozəlləşmə başa catandan sonra haqqı odənilir

və məhv edilir. Bu ceklərdən ozəlləşdirmə prosesində kecid iqtisadiyyatı

olkələrinin coxunda, o cumlədən Azərbaycan Respublikasında da istifadə

olunmuşdur.



3.Biznes infrastrukturu. Bu ceklərdən ozəlləşdirmə prosesində kecid iqtisadiyyatı olkələrinin coxunda, o cumlədən Azərbaycan Respublikasında da istifadə olunmuşdur. İnfrastruktur əsas maddi istehsal sahələrinə, sənayeyə, kənd təsərrüfatına, tikintiyə, əhaliyə xidmət edən təsərrüfat sahələrinin (nəqliyyat, şose yolları, dəmiryol xətləri və su bərələri, kanal, liman, boru kəmərləri, anbar və s. tikililər, enerji və qaz təsərrüfatı, ticarət, maddi-texniki təchizat, rabitə və telekommunikasiya sistemləri, su təchizatı, kanalizasiya, ümumi və peşə təhsili, elmə və səhiyyəyə çəkilən xərclər və s.) məcmusudur. Bunlara bəzən sabit sərmayələr də deyilir. Bu sahələrə bir çox hallarda təhsil, səhiyyə, kitabxana xidməti və s. sahələr də əlavə edilir. Təyinatından göründüyü kimi, infrastruktura qoyulan xərclər tezliklə qazanc gətirmir. Bu səbəbdən də həmin sahələrə sahibkarlar çox vaxt maya qoyuluşundan çəkinirlər. Odur ki, belə sahələri inkişaf etdirmək əsasən dövlətin üzərinə düşür. Öz imkanı olmadığı hallarda dövlət bu sahəni inkişaf etdirmək üçün çox zaman Dünya Bankından uzunmüddətli kreditlər alır. Xüsusilə əhali miqrasiyasının qarşısının alınması, yeni ərazilərin istifadəyə verilməsi ilə bağlı məsələlərin həllində infrastrukturun daha sürətli inkişafı planlaşdırılır.

Ölkədə infrastruktur iki qrupa bölünür: a) istehsal infrastrukturu (bu, bilavasitə maddi istehsal sahələrinə xidmət göstərir); b) sosial infrastruktur (buraya ümumi və peşə təhsili və səhiyyə daxildir). İstehsal infrastrukturuna daxil olan sahələrin heç biri məhsul istehsal etmir, lakin istehsal prosesini bunlarsız davam etdirmək mümkün deyil. Yeni ərazilərin istifadə edilməsi, hər şeydən əvvəl, istehsal infrastrukturunun yaranmasını tələb edir. Sosial infrastruktur əhaliyə xidmət edən idarələr, qurğular sistemidir (məsələn, sərnişin nəqliyyatı, əhaliyə məişət xidməti idarələri və s.). İqtisadiyyatın inkişafının səmərəliliyi, əhalinin həyat şəraitinin yaxşılaşması bilavasitə infrastrukturun inkişaf səviyyəsindən asılıdır. Beləliklə, ölkədə iqtisadi-sosial inkişafın təmin edilməsində infrastruktur mühüm rol oynayır.

Biznes infrastrukturundan danışarkən isə bazar infrastrukturunun başlıca tərkib ünsürlərindən olan banklar, birjalar, konsaltinq biznesi ilə məşğul olan sahələr haqqında danışmalıyıq.

Kommersiya bankları alqı-satqı sahəsində əsl müstəqilliyə malikdirlər və sahibkarlıq fəaliyyətinə məqsədyönlü xidmət göstərirlər. Bu banklar üçün sahibkarlığın bütün cəhətləri – təşəbbüskarlıq, təsərrüfat vərdişləri, ağıllı risk, maddi maraq və s. xasdır. Məsələn, hər hansı bir məhsuldar ideyanın sahibi bu və ya digər kommersiya bankına müraciət etdikdə, bank tez bir zamanda həmin ideyanın ekspertizasını keçirir, müsbət nəticə əldə edildikdə, onu maliyyələşdirməyi qərara alır. Bununla birlikdə, bank həmin ideyanın həyata keçirilməsinə razılıq verən firmanın axtarılması və tapılmasına da köməklik göstərir.Kommersiya bankları müxtəlif bazar subyektlərinə (firmalara, əhaliyə və s.) bu və ya digər işləri yerinə yetirmək üçün müddətli kredit verirlər. Belə banklar, bəzi ölkələrdə qiymətli kağızların alverini təşkil edir, dividendlərin və faizlərin verilməsi ilə də məşğul olurlar.İnkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatının fərqləndirici cəhətlərindən biri də müstəqil məsləhətçi, audit və treninq təsisatlarının (müəssisələrinin) timsalında iqtisadiyyat və idarəetmə sahəsində xidmət göstərən peşəkarlardan ibarət bölmənin mövcud olmasıdır. Təkcə bunu demək kifayətdir ki, ABŞ-da bu sahədə 700 min nəfərə qədər peşəkar – mütəxəssis məşğul olur.

Peşəkarların xidmətləri birdəfəlik məsləhət verməklə qurtarmır, əsas etibarilə özündə aşağıdakı mərhələləri birləşdirən konsaltinq layihələri formasında həyata keçirilir: 1) Düzgün məsləhət vermək üçün araşdırılan məsələnin hərtərəfli öyrənilməsi; 2) Qərarların işlənib hazırlanması; 3) Qərarların həyata keçirilməsi; 4) Nəticələrin qiymətləndirilməsi.

Ayrı-ayrı ölkələrdə məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərən subyektlər xüsusi firmalar və çox az hallarda fərdi məsləhətçilərdən ibarət olurlar.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində sövdələşmələrdə bir qayda olaraq birjalar vasitəçilik edirlər. Birja latın sözü “ bursa” sözündən olub “pul kisəsi” deməkdir. Birjanın əsas vəzifəsi iqtisadiyyatı yalnız xammal, kapital, valyuta ilə təmin etmək deyil, eyni zamanda əmtəə, kapital, valyuta və iş qüvvəsi bazarlarının işini qaydaya salmaq, onların normal fəaliyyətini təşkil etməkdir. Birja bazarın xüsusi formasıdır və aşağıdakı əsas növləri vardır: 1) Əmtəə birjaları; 2) Fond (qiymətli kağızlar) birjaları; 3) Valyuta birjaları; 4) Əmək birjaları.

Əmək və valyuta birjalarının ilk rüşeymləri XV-XVI əsrlərdə manufakturanın yarandığı və bu əsas üzərində xarici ticarətin genişləndiyi dövrdə İtaliyada (Venesiya, Genuya, Florensiya şəhərləri) meydana gəlmişdir.

Əmtəə birjaları topdansatış ticarətin başlıca formasıdır. Başqa sözlə, əmtəə birjaları elə bir xüsusi növ bazardır ki, burada yekcins əmtəələr (pambıq, kömür, taxıl, ağac materialı, metal və i. a.) kütləvi surətdə nümunələr və standartlar üzrə alınıb – satılır, həmin əmtəələrə tələb və təklif bütöv bir ölkələr qrupu, habelə dünya bazarı miqyasında cəmlənmiş olur. Birja sövdələşmələrində əmtəələr əldən-ələ keçmir. Burada satıcı müəyyən olunmuş müddətdə alıcıya müəyyən miqdarda əmtəə verməyi öhdəsinə götürür. Əmtəə birjalarında alqı-satqı zamanı alıcı ilə satıcı arasındakı hesablaşmalar ya həmin vaxtda, yaxud da müəyyən müddətdən sonra aparıla bilər.

Fond birjaları bazar iqtisadiyyatının barometri rolunu oynamaqla müəyyən dərəcədə mütəşəkkil bazardır. Bu birjanın üzvləri həm ayrı-ayrı qiymətli kağız sahibləri, həm də kredit-maliyyə təşkilatları ola bilərlər. Birja əməliyyatlarının aparılması qaydasının müəyyən olunmasına dövlət tərəfindən nəzarət edilir. Hazırda dünyada 250-yə yaxın fond birjası fəaliyyət göstərir ki, bunların içərisində, aparılan əməliyyatların miqyasına görə ən iriləri və məşhurları Nyu-York, London, Tokio, Frankfurt birjalarıdır. Fond birjalarında da qiymətlər tələb və təklif əsasında əmələ gəlir.

Bazar iqtisadi sistemi açıq iqtisadiyyata və azad sahibikarlığa əsaslandığına görə bütün fond birjaları bir-birilə qarşılıqlı əlaqə və təsir halında fəaliyyət göstərirlər. Bu birjaların daha nüfuzlusunda, məsələn, Nyu-York birjasında qiymətli kağızların məzənnəsinin dəyişməsi başqa fond birjalarında da əks səda doğurur.

Fond birjalarının əsas vəzifəsi hər iki tərəfi təmin edən qiymətlərlə əmanətlərin imkan daxilində tez bir zamanda məqsədli istifadə olunmasını təmin etməkdən ibarətdir. Bu vəzifəni çoxsaylı agentlər, brokerlər, maklerlər, dilerlər yerinə yetirirlər. Fond birjalarında vəziyyətin nə yerdə olduğunu, nə vaxt, hansı şərtlərlə və hansı qiymətli kağızların buraxıldığını onlar daha yaxşı bilirlər. Broker səhmlərin, istiqrazların, daşınmaz əmlakın alınıb-satılması ilə əlaqədar sövdələşmələrin həyata keçirilməsində vasitəçilik edən şəxsdir. O, satış əməliyyatlarının yerinə yetirilməsinə kömək edir, yaxud da müştərinin hesabına satışdan əvvəl və ya sonra gələn əməliyyatların həyata keçirilməsini yüngülləşdirir və bunun müqabilində komisyon haqqı alır. Brokerin aldığı haqq ya sövdələşmədə alqı-satqı əməliyyatının məbləğində faiz şəklində, yaxud da sövdəsi vurulmuş obyektin həcmi nəzərə alınmaqla müəyyən edilir. Diler isə qiymətli kağızları öz vəsaiti ilə öz adına satın alır və sonra onları başqalarına satır. Satışdan əldə edilən əlavə gəlir onun mənfəətini əmələ gətirir.

Valyuta birjası hər hansı bir ölkənin milli valyutasını dönərli valyutaya və ya əksinə, dəyişdirmək üçün yaradılır. Fond birjaları meydana gəldikləri və fəaliyyət göstərdikləri ilk dövrlərdə onun tərkibində xarici valyutanın alınıb-satıldığı valyuta birjaları da təşkil olunurdu. Sonralar bu əməliyyatları iri banklar aparmağa başladılar. Hazırda xarici valyutaların alqı-satqısı əməliyyatlarını fond birjaları və banklar yerinə yetirirlər.

Əmək birjaları iş qüvvəsinin alınıb-satılması üçün sövdələşmələrdə işçilərlə sahibkarlar arasında vasitəçilik edən müəssisədir. Əmək birjası ilk dəfə XIX əsrin birinci yarısında meydana gəlmişdir. O, dövlət müəssisəsidir və bir qayda olaraq Əmək Nazirliyinə tabe olur. Dövlət, onun vasitəsilə əmək bazarına təsir göstərir. Əmək birjasının əsas vəzifələri bunlardır: 1) İşsizləri işə düzəltmək; 2) Arzu edənlərə iş yerinin dəyişdirilməsində kömək göstərmək; 3) İş qüvvəsi bazarında vəziyyəti öyrənmək və onun haqqında informasiya vermək; 4) Gənclərə peşə yönümündə kömək etmək; 5) Bir sıra ölkələrdə (Böyük Britaniya, İtaliya, Fransa və i. a.) işsizləri uçota almaq və onlara yardım etmək, müavinət vermək. stənilən biznes – informasiya cəngılliyi kimidir. Onun iştirakçılarının fikirləri qəribə də olsa çəpləşir və dəyişir, nəzəriyyələr fərziyyələr üzərində qurulur, məlumatlar isə qeyri-dəqiq olur və yaxud yalnış izah edilir. Maliyyə bazarında bu özünü daha aydın göstərir. Bazarda pul qazanmaq üçün hansı keyfiyyətlərə malik olmaq barədə dəqiq cavab vermək mümkün deyil. Burada investorun şəxsiyyəti və onun bazara şəxsi yanaşması başlıca rol oynayır.



3.Maliyyə bazarı biznesin infrastruktur elementi kimi.

Bazar iqtisadiyyatı sisteminə kecid hər bir olkə ucun onəmli olan

bir sıra tələblər irəli surur. Yeni iqtisadi sistemə kecid prosesini asanlaşdırmaqdan

otru həmin tələbləri yerinə yetirmək lazımdır. Bu tələblərdən

biri maliyyə bazarının yaradılmasıdır. Uzun muddət Sovetlər birliyinin

tərkibində olduği ucun Azərbaycan Respublikasında belə bazar

olmayıb. Maliyyə bazarının formalaşmasının əsas amillərindən birinin

iqtisadi mustəqillik və iqtisadi rəqabət olduğunu nəzərə alsaq, Azərbaycanda

nəinki ozəl (kommersiya), həm də dovlət qiymətli kağızlarının

yoxluğu qətiyyən təəccub doğurmaz, cunki maliyyə bazarı həm də qiymətli

kağızların alqı-satqı meydanıdır.

Hər hansı ictimai formasiyada təkrar istehsal prosesi qarşılıqlı əlaqədə

olan 4 mərhələdən ibarətdir: istehsal, mubadilə, bolgu, istehlak. İqtisadiyyatın

inkişafı və səmərəsi həmin mərhələlərin hər birində bu prosesə

cəlb edilmiş subyektlər (dovlət, vətəndaşlar, muəssisələr, sosial

qruplar) arasındakı munasibətlərin mexanizmindən asılıdır. Bu munasibətlər

bolgu mərhələsində xususi onəm kəsb edir. Maliyyə ehtiyatlarının

bolunməsi bu mərhələ ilə bağlıdır. Sovet donəmində bolgu prosesində

qiymətli kağızlardan və maliyyə bazarının digər alətlərindən istifadə

məhdud xarakter daşıyırdı və bu məhdudiyyət ilk novbədə mərkəzləşdirilmiş

iqtisadi sistem şəraiti ilə əlaqədar idi; muəssisələr və əhali,

hətta muvvəqəti olaraq istifadəsiz qalmış pul vəsaitlərindən də sərbəst

bəhrələnə bilmirdi. Onlar oz saxlanc və yığımlarını cox aşağı faizlərlə

yalnız dovlət kredit muəssisələrinə qoya bilərdi. İqtisadi munasibətlərin

indiki donəmində isə qiymətli kağızlar bazarının muhum rol oynadığı

tamam başqa bölüşdürmə munasibətləri tələb olunur. Bundan əlavə, qiymətli

kağızlar nisyə hesablaşmaların gercəkləşdirilməsində və umumiyyətlə

milli valyutanın donərliliyinin, sabitliyinin təmin edilməsində onəmli

yer tutur.Azərbaycan Respublikasında maliyyə bazarı formalaşma çağını yaşayır.

İndiyədək bir necə dəfə istiqraz vərəqələri və başqa qiymətli kağızlar

buraxılsa da, onlar ya tezliklə dovriyyədən çıxarılıb, ya da istifadəsi

məhdudlaşdırılmışdır. Ozəl (kommersiya) qiymətli kağızlar isə yalnız

ilkin inkişaf səviyyəsindədir.Qiymətli kağızların buraxılması və onlara nəzarət edilməsi ilə DovlətQiymətli Kağızlar Komitəsi məşğul olur. Olkədə dovriyyəyə çıxarılanqiymətli kağızların hamısını həmin komitə qeydiyyatdan kecirir,

ozəl qiymətli kağızların buraxılması ucun lisenziyalar verir. Bir sıra olkələrdə

bu funksiyanı xəzinədarlıq yerinə yetirir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində

bu orqanların fəaliyyəti genişlənir, məsuliyyət artır.

Azərbaycanda maliyyə bazarı yaradılması istiqamətində indi daha

ardıcıl tədbirlər həyata kecirilir. Məsələn, maliyyə bazarının qanunvericilik

bazası rolunda çıxış etməli olan «Qiymətli kağızlar və fond birjaları

haqqında», «Səhmdar cəmiyyətləri haqqında» qanunlar qəbul olunub.

Hazırda Azərbaycanda mustəqil ozəl şirkətlər və birgə muəssisələr

yaradılır. Dunyanın ən iri neft şirkətlərinin iştirak etdiyi neft konsorsiumu

milli muəssisələrlə birlikdə Xəzər dənizində neft yataqlarının işlənməsi

və istifadəsi uzrə nəhəng layihələr həyata kecirir.

Gələcəkdə iri şirkətlərin hər biri dovriyyəyə oz qiymətli kağızlarını

buraxaraq onları birja ticarətinə daxil edəcək. Bunun ucunsə hokmən

tənzimləyici və stimullaşdırıcı vasitə olan tamdəyərli huquqi və qanunverici

baza yaratmaq tələb olunur.Bununla belə, bazar iqtisadiyyatının formalaşması hələlik geniş miqyaslı maliyyə bazarı olmadan həyata kecirilir ki, bu da, təbii ki, coxvaxt gozlənilən səmərəni verə bilməz. Fikrimizcə, bir tərəfdən, daxili

qununvericilik sistemi işləyib hazırlamaq, sadə, otəri veksellər, investisiyalar

və maliyyə şirkətləri, investisiyalar və cek fondları, diler və

broker idarələri haqqında muvafiq huquqi aktlar, fond birjalarının iş

qaydası, qiymətli kağızlar buraxılmasının lisenziyalaşdırılması barədə

sənədlər tərtib etmək, digər tərəfdən isə, beynəlxalq maliyyə bazarına

inteqrasiya ucun adi və otəri veksellərə, ceklərə və akkreditivlərə dair

olkələrarası konvensiyalara qoşulmaq lazımdır.Dunya miqyasında iqtisadi inteqrasiyanın inkişafı ilə əlaqədər olaraq maliyyə bazarı ayrı-ayrı olkələrin sərhədlərini kecərək tədricən qlobal və beynəlxalq xarakter alır. Dunya iqtisadiyyatının indiki inkişaf mərhələsində maliyyə bazarının beynəlmiləlləşməsi iqtisadi inteqrasiyanın ən muhum istiqamətinə cevrilib. 1980-ci ilədək maliyyə bazarındaəsas yeri daxili maliyyə bazarı tuturdu, olkə hüdudlarından kənarda onun

inkişafı zəif idi. Son illər olkə xaricindəki bazarın payı xeyli artaraq

daxili maliyyə bazarını ustələməyə başlayıb. Bu, rəqabəti aradan qaldırmaq

ucun olkələrin başqa dovlətlər ərazisində depozitlərinin artması,

eləcə də xarici maliyyə bazarlarının derequlyasiyası, yəni maliyyə bazarı

şərtlərinin butun inkişaflı olkələrdə dəyişməsi ilə bağlıdır. Bu gun

Amerika, yaxud İngiltərə korporasiyaları daha cox başqa olkələrdə maliyyə

mənbələri axtardıqları kimi, investorlar da oz pullarını yerləşdirmək

ucun başqa olkələrdə əlverişli və təminatlı yerlər soraqlaşırlar. Eyni

qaydada xarici korporasiyalar və banklar oz fondlarnı amerikalıların və

ingiltərəlilirin hesabına genişləndirirlər, bir cox əcnəbilər ABŞ-da, yaxud

Boyuk Britaniyada investor olurlar Maliyyə bazarının beynəlmiləlləşməsi beynəlxalq maliyyə bazarının formalaşmasına gətirib çıxarır və belə bazar ozunu əsasən beynəlxalqistiqraz bazarında və beynəlxalq səhm bazarında gostərir.

Beynəlxalq istiqraz bazarının ənənəvi alətləri xarici istiqrazlardır.

Xarici istiqrazlar xarici dovlətlərdə satılır və bu dovlətlərin valyutalarına

denominasiya olunur. Tutaq ki, Turkiyənin Sabınçı Holdinq korporasiyası

ABŞ dollarına denominasiya olunmuş istiqrazlarını həmin olkədə

satırsa, bu, xarici istiqraz hesab olunur.Son vaxtlar beynəlxalq maliyyə bazarında kəskin dəyişikliklər baş vermiş, boyuk maliyyə innovasiyaları tətbiq edilmişdir. Bu yerdə Avropa

istiqrazlarının (Eurobond) buraxıldığını xususi qeyd etmək lazımdır.

Avroistiqrazların emitentləri Avropa olkələrində yerləşən bankların

təşkil etdikləri emissiya sindikatlarıdır.Beynəlxalq səhm bazarı da son vaxtlar xeyli irəliləmişdir. Həm də bu irəliləyiş təkcə ABŞ-da deyil, inkişaflı iqtisadiyyatı olan başqa olkələrdədə duyulmaqdadır. 1980-ci illərin ortalarında Yaponiyada satılmış

səhmlərin miqdarı ABŞ-ın muvafiq gostəricilərini otub keçmişdi. Bu

gun xarici investorlar təkcə korporasiya fondlarının yaradılmasında

deyil, həm də olkələrin budcə kəsirlərinin maliyyələşməsində fəal iştirak

edirlər.Bazar iqtisadiyyatı şəraitində maliyyə bazarını dovlətin tənzimləməsi

cox vacibdir. Maliyyə bazarı tənzimlənməyə ən cox ehtiyacı olan

sahədir, cunki onun nəzarətdən çıxması butun cəmiyyətin sarsılmasına

səbəb ola bilər. Maliyyə bazarı cəmiyyətin, demək olar, butun təbəqələrinin

maraq dairəsindədir.Dovlətin maliyyə bazarını tənzimləməsi aşağıdakı muhum məsələlərinhəlli ucun gərəklidir:

investorlar ucun informasiyanın çoxalması;

maliyyə sabitliyinin təmin edilməsi və maliyyə vasitəcilərinin sığortalanması;

pul siyasəti uzrə nəzarətin yaxşılaşdırılması.

İnvestorlar bazar haqqında muntəzəm məlumat almalıdırlar, informasiya

qıtlığı boyuk risk deməkdir. İnvestorların durust məlumatı olsa,

onlar pullarını riskli qiymətli kağızlara və ya layihələrə sərf etməzlər.

Durustluyu azacıq şübhə doğuran məlumat boyuk maliyyə hay-kuyunə

və bununla da maliyyə bazarında ən neqativ proseslərə səbəb ola bilər.

Demək olar ki, butun olkələrdə maliyyə bazarını tənzimləyən coxsaylı

orqanlar fəaliyyət gostərir. Onlar maliyyə bazarının inkişafı prosesində

formalaşmışdır və bu gun hər hansı maliyyə sarsıntısının qarşısını

almağa qadirdir. ABŞ-da fəaliyyət gostərən belə orqanlarla, onların vəzifələri

və tənzimləmə obyektləri ilə aşağıdakı sxemdə tanış ola bilərik:

Gorunduyu kimi, ABŞ-da maliyyə bazarını tənzimləyən və ona nəzarət

edən coxlu orqan var. Onlar coxillik təcrubədən, qismən də 1930-

cu illərdəki maliyyə suqutundan, 1987-ci ilin qara oktyabrından və s.

sonra yaradılıb. Bazar iqtisadiyyatı olkələrinin, demək olar, hamısında

belə orqanlar fəaliyyət gostərir. Kecid iqtisadiyyatı olkələrində isə maliyyə

bazarını tənzimləyən zəruri orqanlar hələ formalaşdırılmayıb və

buna gorə də tez-tez əmanətlərin qaytarılması, yaxud qiymətli kağızların

satışı ilə bağlı problemlər baş verir.Bazar iqtisadiyyatı şəraitində dovlət əhalini və iqtisadiyyatı maliyyəhay-kuyundən, digər xoşagəlməz hallardan qorumaq ucun yuxarıdasadalanan orqanların koməyi ilə maliyyə bazarının bir necə tənzimləmə

tipindən istifadə edir. Hokumət maliyyə vasitəcilərinin fəaliyyətini lisenziyalaşdırır,vaxtaşırı olaraq onların işini bəzən eyni vaxtda bir necə

orqan vasitəsilə yoxlatdırır, onları oz fəaliyyətləri barədə ictimaiyyətə

məlumat verməyə vadar edir, maliyyə vasitəcilərinin aktivlərini məhdudlaşdırır,

əmanətlərin, bəzi hallarda faiz dərəcələrinin sığortalanmasını təşkil edir və bununla da əmanətlərin, qiymətli kağızların və butunmaliyyə bazarının gozlənilməz hadisələrdən qorunmasını təminMaliyyə biznes maliyyəsi, fərdi maliyyə və ictimai maliyyəni əhatə edir. Maliyyəyə pul yığımını və adətən, pulun borc verilməsi də daxildir. Maliyyə, əsasən, zaman, pul və risk anlayışları və onların bir-biri ilə əlaqəsi ilə məşğuldur. Eyni zamanda, pulun xərclənməsi və büdcənin hazırlanması ilə də məşğuldur.Maliyyə prosesi, əsasən, fiziki və hüquqi şəxslərin banka əmanət yerləşdirməsi vasitəsilə işləyir. Bank pulu digər fiziki və hüquqi şəxslərə istehlak və ya investisiya məqsədilə kredit olaraq verir və onlardan faiz tələb edir. Kreditlər, son vaxtlarda artan sürətlə, yenidən satış üçün paketlənir, yəni investor krediti (borcu) ya bankdan, ya da birbaşa şirkətdən alır. İstiqraz vərəqləri şirkətlər tərəfindən investorlara birbaşa satılan borcdur, bu zaman investor faiz əldə edir və ya istiqraz vərəqini təkrar bazarda satır.

Bank sektoru kredit təmin etməklə fondlaşmanın əsas vasitəçisi rolunda çıxış edir. Ancaq, şəxsi sərmayə, birgə fond, (mutual fund), qorunma fondları (hedge fund) və digər qurumlar müxtəlif istiqraz vərəqlərinə investisiya etməklə əhəmiyyət qazanmışlar. İnvestisiya kimi qeyd olunan maliyyə aktivləri maliyyə riskinə nəzarət etmək məqsədilə maliyyə riskinin menecmentinə xüsusi diqqət yetirilərək idarə edilir. Maliyyə alətləri müxtəlif növ qiymətli kağızların birjalarda alınıb satılmasına imkan yaradır. Bu qiymətli kağızlara istiqraz vərəqləri və səhmlər də daxildir. Mərkəzi banklar isə son çarə kreditoru rolunu oynayır və pul kütləsinə nəzarət edir. Pul kütləsi artdıqca faizlər azalır.

Bank çox sayda borc alan və borc verənin fəaliyyətini cəmləşdirir. Bank borc verənlərdən depozit toplayaraq onlara faiz ödəyir. Sonra bank bu depozitləri borc alanlara verir. Banklar müxtəlif ölçüdə borc alan və borc alanın fəaliyyətini koordinasiya edir. Beləliklə, banklar pul axımının təzminatçısı kimi çıxış edir.

Korporativ maliyyənin bir nümunəsi səhmlərin şirkət tərəfindən investisiya bankları kimi institusional investorlara satılmasıdır. İnvestisiya bankları adətən bu səhmləri investorlara satır. Səhmi əldə edən şirkətdə pay sahibi olur. Əgər XYZ şirkətinin bir səhmini alırsansa və şirkətin 100 səhmi varsa (investorların əlində), sən şirkətin 1 faizinə sahib olursan. Əlbəttə, bunun müqabilində şirkət nağd əldə edir və bununla fəaliyyətini genişləndirir. Bu proses "sərmayə ilə maliyyələşmə" adlanır. Sərmayə ilə maliyyələşmə istiqraz vərəqlərinin satılması (və ya digər borc ilə maliyyələşmə) şirkətin kapital strukturunu təşkil edir.



Maliyyədən fiziki şəxlər (şəxsi maliyyə), hökümət (dövlət maliyyəsi), şirkətlər (korportaiv maliyyə) və məktəblərdən tutmuş qeyri-mənfəət qurumlarına qədər geniş spektrdə istifadə olunur. Ümumiyyətlə, yuxarıdaki fəaliyyətlər öz məqsədinə çatmaq üçün institusional mexanizmindən asılı olaraq uyğun maliyyə aləti və metodundan istifadə edir. Maliyyə biznesin idarə edilməsinin ən vacib amillərindən biridir. Uyğun maliyyə planı olmadan yeni müəssisə uğur qazana bilməz. Pulun (likvid aktiv) idarə edilməsi fiziki və hüquqi şəxslərin gələcəyinin təminatı üçün vacibdir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə