Redaksiya Şurası: Akademik Ramiz Mehdiyev




Yüklə 1.63 Mb.
səhifə9/12
tarix22.02.2016
ölçüsü1.63 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

AzərTAc
Dəyişiklik və Güclənmə”

Beynəlxalq Multidisiplinar Qadın Konqresi

13-16 oktyabr 2009-cu il, İzmir, Türkiyə
13-16 oktyabr 2009-ci il tarixlərində Türkiyənin İzimir şəhərində Bey­nəl­xalq Multidisiplinar Qadın Konqresi keçirilmişdir. “Dəyişiklik və Güc­lən­­mə” ümumi başlığı altında təşkil olunan konqresin əsas məqsədi qadın təd­qiqatları mövzusundaki son yenilikləri dəyərləndirmək, bu sahədə çalışan elm adamları arasında ünsiyyət və əlaqələri inkişaf etdirmək olaraq mü­əy­yən olunmuşdur.

Dünyanın 50-dan çox ölkəsindən olan mindən çox elm adamı, siya­sət­çi və sənət adamlarının iştirak etdiyi konfransda 18 əsas mövzu ətrafında 1500 məruzə dinlənilmişdir. Beynəxalq konfransda ölkəmizi AMEA-nın müx­bir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Səlahəddin Xəlilov “Şərqdə və Qərbdə qadının ailə və cəmiyyətdə vəzifələrinə fərqli yanaşmalar”, fəl­sə­fə elmləri doktoru Könül Bünyadzadə “Şərqdə və Qərbdə qadın: ideallar və ger­çəklər”, AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquqi Tədqiqatlar İnstitutu so­si­ologiya şöbəsinin böyük elmi işçisi, sosiologiya elmləri namizədi Əbülfəz Sü­leymanov “İşçi miqrasiyasının Azərbaycan qadınlarına təsiri” mövzuları ilə təmsil etmişdirlər.

Konqresin sonunda hər bir iştirakçıya sertifikat və konfransın ma­te­ri­al­ları əsasında hazırlanan konfransın tezislər kitabı təqdim olunmuşdur.

Mədəniyyətlər ittifaqına Asiya



cəmiyyətlərindən gedən yol
Asiya Fəlsəfə dərnəyinin IV Beynəlxalq Konfransı

4-6 noyabr 2009-cu il Cakarta, İndoneziya
4-6 noyabr 2009-cu il tarixdə İndoneziyanın paytaxtı Cakarta şə­hə­rin­də Asiya Fəlsəfə dərnəyinin 4-cü Beynəlxalq Konfransı (ICAPA 2009) ke­çi­ril­mişdir. Türkiyənin Fatih Üniversiteti və Cənubi Koreyanın Daedong Ko­re Fəlsəfəcilər Birliyinin birgə səyləri nəticəsində gerçəkləşən konfransda İn­doneziya Üniversiteti ev sahibi qismində iştirak edirdi. Konfransın işində əsa­sən Asiya ölkələrindən olmaq üzərə 60-dan çox elm adamı iştirak edirdi.

“Mədəniyyətlər ittifaqına Asiya cəmiyyətlərindən gedən yol” ümumi başığı altında keçirilən beynəlxalq konfransın əsas mövzularını, Asiya qitəsində “regional qloballaşma” (glocalism), insan elmləri, dəyərlər və mədəniyyətlər dialoqu mövzuları ətrafında dissksiyalar aparılmışdı.

Beynəxalq konfransda AMEA müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru Sə­lahəddin Xəlilov “Şərq və Qərb sivilizasiyası: dini aspekt və tolerantlıq”, fəl­səfə elmləri doktoru Könül Bünyadzadə “Şərq və Qərb: iki qütbün vəhdət anı”, AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquqi Tədqiqatlar İnstitutu so­sio­lo­gi­ya şöbəsinin böyük elmi işçisi, sosiologiya elmləri namizədi Əbülfəz Süley­ma­nov “Türk dünyasında düşüncə problemləri və sosial elmlər” adlı mə­ru­zələrlə ölkəmizi təmsil etmişdirlər.

Konfransın açılış mərasimində qonaqlara İndoneziya sənətçiləri ifa­sın­da xüsusi konsert proqramı təqdim olunmuşdur. Konfransın sonunda isə hər bir iştirakçıya sertifikat və konfransın materialları əsasında hazırlanan kon­fran­sın məruzələr kitabı təqdim olunmuşdur.

Metafizika və mistisizm”

IV Dünya Metafizika Konfransı

5-7 Noyabr, 2009-cu il, Roma, İtaliya
2009-cu il noyabr ayının 5-7 tarixində Roma şəhərində IV Dünya Metafizika Konfransı keçirilmişdir. 2000-ci ildən başlayaraq, 3 ildən bir keçirilən bu ümumdünya konfransında müxtəlif ölkələrdən 100-ə yaxın filosof iştirak etmişdir. Prof. Səlahəddin Xəlilov ilk konfransdan etibarən bu konfransa dəvət olunur. Bu dəfəki konfransa Prof. Səlahəddin Xəlilovla yanaşı fəlsəfə elmləri doktoru Könül Bünyadzadə də dəvət olunmuşdu. Konfransda ölkəmiz prof. Xəlilovun “Creation and Creativity” (Yaradılış və yaradıcılıq), Könül Bünyadzadənin “Fear, Death and Divine Grain (Qorxu, ölüm və ilahi zərrə) adlı mövzuları ilə təmsil olunmuşdur.

YUNESKO nəzdində

Filosof qadınlar Cəmiyyətinin

I Assambleyası

14-15 dekabr 2009-cu il, Paris, Franca
14-15 dekabr 2009-cu il tarixdə Parisdə YUNESKO-nun nəzdində yaradılmış Filosof qadınlar cəmiyyətinin ilk Assambleyası keçirildi.

YUNESKO-nun sponsorluğu ilə fəaliyyət göstərəcək Filosof qadınlar cə­miyyəti 2007-ci ilin mart ayında təsis olunub və dünyanın 5 regionundan (Af­rika, Latın Amerikası və Karib hövzəsi, Asiya, Avropa və Şimali Ameri­ka və Ərəb dövlətləri) 71 dövləti təmsil edən 1304 üzvü birləşdirir.

Fəlsəfə tarixində filosof adlana biləcək çox az qadının adı bəllidir. Fi­lo­­sof qadınlar cəmiyyəti bir növ tarixdəki bu boşluğu doldurmaq məqsədi da­­şıyır və ilk addım kimi qadın filosoflar haqqında «Kim kimdir» (Who is who) məlumat kitabını və internet səhifəsini hazırlamışdır. Cəmiyyət yeni ya­­ransa da çox geniş planları var və bunların sırasında fəlsəfi konfrans və sim­poziumların təşkili, qadın filosofların tədqiqatlarının, ideyalarının bütün dün­yada ingilis və fransız dillərində yayılması, hətta Nobel mükafatına təq­dim edilməsi kimi maraqlı proyektlər də var. Ümumiyyətlə isə məqsəd – dün­­ya fəlsəfəsində qadının, qadın təfəkkürünün də öz yerinin olduğunu bir da­ha təsdiqləməkdir.

İki gün davam edən Assambleyada birinci gün cəmiyyətin strukturu, gə­ləcək fəaliyyəti, planları müzakirə edildi.

İkinci gün iclas «Kişi filosoflar qadın filosoflar haqqında nə düşünür­lər» mövzusuna həsr edilmişdi. Birləşmiş Ştatlardan və Fransadan dəvət olun­muş kişi filosofların «Qadın kimdir? Kişi kimdir? – Meyarsız əminlik haq­qında», «Qadın – filosof: mahiyyət nədir» və s. kimi məruzələri din­lə­nil­di və fikir mübadilələri oldu.

80-dən çox nümayəndənin iştirak etdiyi I Assambleyada Azərbaycan Respublikasını fəlsəfə elmləri doktoru Könül Bünyadzadə təmsil etmişdir.



Rəylər, mülahizələr


Elm fəlsəfəsindən

elmşünaslığa
(Həsən Quliyevin “Kiçik ölkələrin elm strategiyası kitabı haqqında)

Azərbaycanın elm fəlsəfəsi üzrə görkəmli mütəxəssisi, fəlsəfə elmləri dok­toru Həsən Quliyevin son illərdə daha geniş spektrdə yaradıcılıq axta­rış­la­rı aparması, onun üçün ənənəvi olan elmi təfəkkürün spesifikası problemindən ümum­iy­yət­lə düşüncə, ictimai şüur və etnik-milli mentalitet məsələlərinə keşməsi, yaxud el­min sosial aspektlərinə, elmi idarəetmə probleminin ölkənin iqtisadi po­ten­sialı və millətin ümumi inkişaf səviyyəsi, mentaliteti ilə əlaqəsi prob­lemlərinə müraciət etməsi heç də təsadüfi deyildi.

Mərhum həmkarım Həsən Quliyev əslində həyatda olduğu kimi, elmi yaradıcılığında da son dərəcədə təvazökar olduğuna görə, bu gün bir, sa­bah başqa mövzuda, necə gəldi elə yazmazdı. O, ancaq dərindən bildiyi, uzun illər ərzində araşdırdığı, hərtərəfli tədqiqat apardığı mövzularda yazardı. Son ki­tab­la­rın­dan biri olan “Kiçik ölkələrin elm strategiyası” əsəri də əslində onun ənə­nəvi tədqiqat mövzusu olan “elm fəlsəfəsi” ilə son dövrlərdə diqqətini cəm­ləşdirdiyi “milli mentalitet” mövzusunun kəsişmə sahəsində ya­zılmışdır.

Nəzəri-fəlsəfi tədqiqatların millətimiz üçün ancaq çox dolayısı yolla fay­dalı olması üzündən və belə bir həlledici keçid dövründə millət üçün da­ha çox fayda verə bilmək amacı ilə Həsən müəllim müstəqillik dövründə ümum­bəşəri problemlərin Azərbaycan üçün proyeksiyasını araşdırır və san­ki milləti utopik-şairanə düşüncə tərzindən ayıraraq rasional-tətbiqi düşüncə tər­zinə yönləndirməyə çalışırdı. “Biz kimik?” sualına da, “Biz keç­mi­şi­miz­dən nələri götürməli, nəyi qoruyub saxlamalıyıq və əksinə, nələrdən xilas olmalıyıq?” sualına da Həsən müəllim soyuq ağılla, praqmatik mövqedən cavab verməyə çalışırdı. Özümüz üçün gələcək inkişaf yolunu daha düzgün seçə bilmək, milli ideologiyamızın formalaşması prosesində daha soyuq­qan­lı, realist, praqmatik və eyni zamanda daha uzaqgörən ola bilmək üçün əv­vəl­cə öz bugünkü gerçəklərimizi subyektivizmə yol vermədən təhlil etməli ol­duğumuzu o, çox gözəl bilirdi. Və heç bir konyukturaya uymadan, tərəf­keş­lik etmədən, millətçilik eyforiyasına qapılmadan həqiqi bir elm adamı ola­raq obyektiv mövqe nümayiş etdirməyə çalışırdı.

Baxdığımız kitabda da eyni soyuqqanlı mövqe, eyni rasionalizm, eyni alim bitərəfliyinin şahidi oluruq. Müəllif əvvəlcə ümumiyyətlə elmdən, müasir dövrdə onun əhəmiyyətindən, elmilik meyarlarından; rasionallıqdan, obyektivlikdən, elmin inkişaf qanunauyğunluqlarından bəhs edir, sonra isə onun bir ictimai sistem kimi, habelə bir mədəniyyət hadisəsi kimi xüsusiyyətlərini araşdırır, – bir sözlə, Azərbaycan oxucusunda elm haqqında hərtərəfli təsəvvür yaratmağa çalışır. Buna həqiqətən böyük ehtiyac vardır, çünki nə qədər təəssüfləndirici hal olsa da, indi ölkəmizdə ən az tədqiq olunmuş sahələrdən biri məhz elmdir.

Ancaq elm haqqında müəyyən təsəvvür yaratdıqdan sonra, müəllif “ki­çik ölkə” anlayışının izahına keçir. Görünür, Həsən müəllim bu mə­sə­lə­nin də geniş şərhinə ehtiyac olduğunu nəzərə alır. Belə ki, realist olmaq, “aya­ğını yorğanına görə uzatmaq”, sovetdənqalma qiqantomaniya xəstə­li­yin­dən xilas olmaq üçün ictimai şüurun yenidən yönləndirilməsi də müasir döv­rün aktual vəzifələrindən biridir. “Biz böyük xalqıq”, “öyrəniriksə, elə ən öndə gedənlərin təcrübəsini öyrənməliyik” məntiqi ilə getsək, təzədən ge­ri qayıtmalı olacağıq. Təsadüfi deyildir ki, böyük Üzeyir Hacıbəyov hələ ötən əsrin əvvəllərində bizim milli mentaliteti əks etdirən məşhur bir fel­ye­to­nunda “qarışqa boyda, yoxsa fil boyda işlərdən başla­ma­ğın” daha düzgün ol­duğunu anlatmağa çalışırdı. İndi biz də ölkəmiz üçün el­min inkişaf stra­te­gi­yasını seçərkən, məhz özümüzlə müqayisə oluna biləcək ki­çik ölkələrin prak­tikasını götür-qoy etmək əvəzinə, yapışmışıq Rusiya ör­nə­yindən və heç cür rusun böyük elm nostaljisindən yaxa qurtara bilmirik. Ki­tabda “böyük elm və kiçik elm”, “böyük ölkə və kiçik ölkə” anlayışlarının dönə-dönə izah edilməsi və bu sahədə bir uyğunluq prinsipinin labüdlüyü də kifayət qədər arqumentli şəkildə izah olunur.

Son illərdə “Əsrin kontraktından” gələn gəlirlərin artması, Neft Fon­dun­da yığılan kapital ehtiyatları, ümumiyyətlə ölkəmizdə aparılan iqtisadi is­lahatların uğurlu nəticələri belə bir təsəvvür yarada bilər ki, ölkəmiz artıq el­min inkişafı üçün böyük kapital ayıra bilər və biz də “böyük elm”in sahəsinə daxil olaraq dünyanın aparıcı elmi ölkələri ilə müqayisə oluna bilər. Ancaq bu sadəcə bir illüziyadır. Çünki “böyük elm”in tələbləri bizim təsəvvür etdiyimizdən qat-qat böyükdür. H.Quliyev haqlı olaraq göstərir ki, biz nəinki “böyük elmə”, heç “kiçik elm”in fəaliyyət dairəsinə də daxil olmağa hazır deyilik. Əlbəttə, səbəb yalnız maliyyə imkanları ilə bağlı deyil. Hətta dövlət büdcəsində elmə ayrılan pul bir neçə dəfə artırılsa belə, bu ölkəmizdə həqiqi elmi mühit yaradılması üçün yetərli deyil. Ona görə yox ki, bu pul azlıq edər; ona görə ki, ictimai rəydə və ictimai şüurda elmə münasibət kifayət qədər aktuallaşmamışdır. Və bunun bir səbəbi də elmin optimal təşkilati strukturunun olmamasıdır.

Müəllif elmin yüksək dərəcədə inkişaf etdiyi ölkələrdə elmə və alimə mü­nasibəti, elm adamlarının səciyyələndirilməsini, Azərbaycandakı və ümu­­miyyətlə postsovet məkanındakı münasibətlə müqayisə edir. Keçmiş So­vetlər İttifaqında elmin bit tərəfdən dövlət inhisarında, digər tərəfdən də ide­oloji kontekstdə olması, alim obrazının düzgün formalaşmaması da öz tə­si­rini göstərməkdədir. Tədqiqatçı məsələyə başqa rakursda yanaşaraq, mü­səl­man dünyasında elmə münasibət məsələsinin tarixini nəzərdən keçirir və mü­asir Azərbaycanda, bir tərəfdən sovet, digər tərəfdən islam ənənəvi mü­na­si­bət­lərinin izlərini aşkar edir.

Əlamətdar haldır ki, müəllifin bir çox ideyaları kimi, AMEA-nın yeni sta­tusuna münasibəti də xeyli dərəcədə mənim mövqeyimlə üst-üstə düşür. Be­lə ki, Elmlər Akademiyasına “Milli” statusunun verilməsi, onun məzmu­nun­da və fəaliyyət istiqamətlərində də öz əksini tapmalı idi. Bu isə ancaq bir formada mümkün idi. Dəyişiklikdən sonra Akademiya daha çox milli, yəni millət, dövlət, ölkə üçün vacib olan və bu miqyasda öyrənilməli olan mə­sə­lə­ləri önə çəkməli idi. Başqa sözlə desək, humanitar və ictimai elmlərin prioritetliyi nəzərə alınmalı idi. Amma belə olmadı. “Milli” sözü AMEA abreviaturasında sadəcə əlavə bir hərf kimi qaldı.

H.Quliyev öz kitabında diqqəti Akademiyanın rusca abreviaturasına yö­nəldir. NANA, yoxsa ANNA? Və ANNA variantının nə üçün diqqətdən qa­çırılması məsələsini gündəmə gətirir. İlk baxışda söz oyunu kimi görünən bu məsələlərin arxasındakı dərin mənalar üzə çıxarılır.

Yəni kitab hər mənada gözəldir. Qoyulan məsələlərin aktuallığı ba­xı­mın­dan da, təhlil üslubuna görə də, hətta ifadə xüsusiyyətləri ilə də.

Oxuyursan və düşünürsən ki, onsuz da ölkəmizdə həqiqi alimlər çox azdır. Elm və təhsil sahələrində islahatlar başlansa, belə miqyaslı düşünə bilən, geniş dünyagörüşlü, həqiqəti hər şeydən üstün tutan, fəlsəfi ümumiləşdirmələr apara bilən böyük alimlərə ehtiyac daha da artacaq, onları çıraqla axtaracağıq. Necə də vaxtsız getdi Həsən müəllim!


Prof. Səlahəddin Xəlilov

Fəlsəfi etüdlər

Ağ lövhənin “alın yazısı”
Fikir ağ lövhə üzərində yazılır. Əbu Turxanın terminologiyasında “ağ lövhə” struktursuz, səlt fon deməkdir. Əslində “yaz”ı prosesi müəyyən bir struk­turun fona nəqş edilməsi, həkk edilməsi, “köçürülməsidir”. Yəni başqa bir şəxs həmin strukturu rahat mənimsəyə bilsin deyə, çalışılır ki, o, aydın olsun, fonun strukturu ilə qarışmasın.

Xüsusi hallarda xaos özü də ağ lövhədir.

“Yazı” prosesində hansı struktur nəqş edilir, “yazılır”, – bu bir problemdir. Necə “yazılır”, obyekt, “lövhə” necə, hansı yollarla strukturlaşır və nümayiş etdirilir, – bu, tamamilə başqa bir problemdir.

Hansı struktur:



  1. Müəyyən bir cismin təqdimatı – model, obraz (şərti işarə): a) kon­kret, tək­cə cism b) növ: ümumi, mücərrəd təfəkkür və simvollar.

  2. Cisimlər arasında əlaqə (hərəkət).

  3. Əlaqələr sistemi – hadisə, proses (zaman axınında təsvir).

Necə:


  1. Materialın strukturlaşması. Material – fon olmur, hissə olur.

  2. Material strukturu mənimsəyir (həzm edir, özündə saxlayır, əks etdirir).

Daş üzərində həkk etmək:

  1. daşın öz materialından (1-ci və 2-ci qarışıq),

  2. daş üzərində qızılla, qalarqı boya ilə,

  3. daş üzərində silinən boya (tabaşir)

Strukturu silmək imkanı

Lövhə – üzərində yazmaq da olar, silib yenidən yazmaq da.

– çoxdəfəli istifadə üçün


Bu başqa məsələ ki, ağ lövhə bir o qədər də ağ deyil. Yəni hər bir ağ lövhənin lap dərin qatlarda öz strukturu, “alın yazısı” vardır. Umberto Eko buna “Pra-Kod” və ya “Pra-Sistem” deyir. Dilimizdə (daha doğrusu, milli-fəlsəfi dildə) buna “zatında olan” deyilir.

Əbu Turxan təlimində (İşraqilik kontekstində) dünya işıqların iyerar­xi­yası kimi götürülür. Müəyyən dərəcədə işıqlanmış hər bir qat struktur da­şı­yıcısıdır. Daha doğrusu, həmin işığın intensivliyinə adekvat olan struktur qa­tı açılmış olur. Qaranlıq işıqlandıqca qat-qat açılır. Qaranlığın bətnində olan, amma işıqsızlıq üzündən gizli qalan kodun və pra-kodun oxunması an­caq müvafiq işıqlanma sayəsində mümkün olur. Başqa sözlə desək, real dün­­yada (fiziki dünya) ancaq alatoranlar vardır. Mütləq qaranlıq idea­li­za­si­ya­dır. Onun bətnində olan ancaq mütləq işıq (Mütləq İşıq) sayəsində bəlli ola bilər. İnsan əqlini simvolizə edən işıq səviyyələri isə ancaq öz mərtəbəsinə uy­ğun strukturu açmaq üçün yetərli olurlar.

Umberto Eko yazır ki, aşkarladığımız “hər bir səthin strukturunda da­ha dərin struktur qatı axtarmaqla, nəhayət pra-koda, yaxud pra-sistemə ge­dib çıxa bilərik”.1

“(Müqəddəs kitablar) Lövhi-məhfuzdan nazil olur, onun özü bütün kainatı təsvir edən ilk kitabdır”. 2

Plotin yazır: “Təfəkkür elementlərinin çoxluğu kəmiyyət və rəqəm ka­te­qoriyasına gətirir, onların müxtəlifliyindən isə keyfiyyət kateqoriyası or­taya çıxır. Bu yüksək kateqoriyalardan və ya bu təməllərdən (əsaslardan) bütün yerdə qalanlar, şeylərin bütün cins və növləri yaranır”.3

...


İstər Zərdüştilik olsun, istər Heraklit təlimi olsun, istər Sokrat olsun, yaxud dialektika olsun, hamısı əksliklərin vəhdəti ideyası üzərində qurulmuşdur. Bəs əksliklər nədir? Əkslik iki qütbdür: maksimum və minimum. Bütün dünya bu iki qütb arasında qərar tutsa da, eyni zamanda bu qütblərin rəngarəng kombinasiyalarından qurulmuşdur.

Ən əsas qütblər varlıq və yoxluqdur. Vahid (bütün dünya) və sıfır (heç nə). Sartr “Varlıq və heçlik” əsərində bu dialektikanı açmağa çalışır.



Dərviş və Alisa
Alisa da səyyahdır, – dərviş kimi. Alisa məhz Qərb təfəkkürünün məh­suludur. O, cismani dün­ya­nın öz içərisində, strukturunda saxlanan hikmətləri üzə çıxarmağa çalışır. Dərvişin iç dünyası – məna qa­tıdır. O, həqiqəti (mənanı) axtarır, bunun üçün cisimlərə göz yumur, amma elə cismin özündə də gizli məna qatları var və Alisa cismani dünyanın sirli-sehirli dünyasına səyahət edir.

Tədqiqat obyektinin böyüdülməsi (mikroskop, lupa və s.), əslində bizim onun içərisinə daxil ol­mağımıza bənzəyir. Bunu bizim ölçülərimizin kiçilməsi, insanın bir mikroobyekt kimi cismin iç dün­yasına daxil olması kimi də təsəvvür etmək olar. Luis Kerrolun Alisası məhz belə edir. (Daha doğ­rusu, müəllif onu kiçiltməklə mühitini böyütmüş olur və Alisa bu mühiti içəridən müşahidə edir. Ya­xud tərsinə. Bax: ...)

Biz “normal həyat”da görə bilmədiyimiz kolliziyaları, dramatizmi və ... əsasən bədii ədəbiyyatda, kinoda və s. görüb yaşayırıq.

Təbiətin daxili dünyasına səyahətə çıxan Alisa və həyatın, insani mü­na­sibətlərin məna qatında (sədəqə) toplayan Dərviş... Nə qədər bən­zə­mə­sə­lər də, hər halda, ikisi də qonaqdır, yad diyarda olmaqla seyrçi simasında çı­xış edirlər.

Hissi dünyanın vulkan kimi püskürərək üzə çıxması çeşmə suyu kimi həyata nəfəs verən, gözəllik gətirən emosional aura başqa bir şeydir.

Dərvişin fəqirliyi ilk növbədə mənəvi fəqirlikdir. O, bir parça çörəyə an­caq acından ölməmək üçün qonaq olur. Amma onun qapı-qapı düşüb top­la­dığı – mənəvi qidadır. Hadisələrin mərkəzində olmaq həyat həqiqətlərini seyr etmək və həyatın məna qatına nüfuz edə bilmək üçün (iyanə, fidyə, sə­dəqə) toplamaq.



S.X.


Fəlsəfi esselər

Hissin mərtəbələri
İnsanın bu dünyaya münasibətini 3 yönə ayırmaq olar: aksioloji, qno­se­oloji və praktik. Yəni insan nəyi isə dəyərləndirir, dərk edir və ya əməli ola­raq təsir edir. Sonuncusu, yəni əməli fəaliyyət insanın öz mühitini də­yiş­mə­si, yaradıcılıq potensialının realizasiyası üçün şərtdir. Nəticəsi əməldir. Dün­yanın dəyərləndirilməsi isə insanın bir meyar kimi çıxış etməsi, bütün dün­yaya öz şəxsi maraqları və dünyagörüşü baxımından qiymət verməsidir. Bu­nun sayəsində insanın mövqeyi formalaşır. Və nəhayət, idrak prosesində insan bir növ passiv tərəf kimi çıxış edir, ondan asılı olmadan mövcud olan­la­rı və ona olan xarici təsirləri seyr edir, anlayır, mənimsəyir. Nəticədə – b­i­lik qazanır.

Əməl, mövqe, bilik.

İnsanın bildikləri, istədikləri və etdikləri...

Lakin sanki bütün bunlar əslində zahiri bir həyatdır. Bunlar insanın so­siallaşması, ictimai məzmun kəsb etməsi üçün lazımdır.

İnsanın gördüyü mənzərələr, gördüyü işlər, gördüyü günlər... Özü­nün gördüyü, başqalarının gördüyü bir həyat və ümumiyyətlə həyatın gö­rü­nən tərəfi! Fikrin sosiallaşmış (bilik) həyatı və bədən həyatı.

Lakin iç dünyasının, hissi dünyanın da öz həyatı var. İnsanın bir fərd ki­­mi yaşadığı həyat, həyatın başqaları tərəfindən gö­rün­məyən və başqaları üçün olmayan, əslində ifadə və təqdimat formaları da ye­tərincə bəlli ol­ma­yan tərəfləri... İstəsən də aşkarlaya bilməyəcəyin, çox vaxt özün üçün də qa­ran­­lıq qalan daxili bir həyat. Hissi dünya. Fikrin daxili həyatı və könül həyatı.

Yaşanan hallar, yaşantılar...

İnsanın düşündükləri, istədikləri və etdikləri ilə ya­naşı, həm də on­ları müşayiət edən mənəvi-psixoloji fon.

Hissi dünya zəngin və rəngarəngdir. Hisslər təkcə xarakterinə görə yox, mərtəbəsinə görə də fərqlənməklə müəyyən bir iyerarxik struktura ma­lik­dirlər. Lakin bu struktur yetərincə öyrənilmədiyindən, dilimizdə duyğu və hiss sözləri çox vaxt mərtəbəcə fərqləndirilmir və bu da hissi-mənəvi dünyanın aydın mənzərəsini yaratmağa imkan vermir.

Əbu Turxan hadisələrin fərqli xarakterinə uyğun olaraq onları müşayiət edən, fon yaradan hissləri üç mərtəbəyə ayırır:


  1. Fiziki-bioloji həyatı müşayiət edən instinktiv-heyvani hisslər.

  2. Əqli (intellektual) həyatı şərtləndirən və müşayiət edən koqnitiv hisslər (hissi idrak).

  3. Mənəvi-ruhani həyatı şərtləndirən və müşayiət edən ali hisslər. Daha doğrusu, bu sonuncu məqam ali hisslərin yaşantısından ibarətdir. Buraya müqəddəslik duyğusu, haqq-ədalət duyğusu, vicdan, estetik hisslər, məhəbbət və s. aiddir.

Bəzi hisslər sinkretik xarakter daşıyır və hər üç mərtəbədə təmsil olunur.

***

Ruh dünyasının dərinliklərinə ancaq dini hissin köməyi ilə getmək müm­kün olur (Əbu Turxan). Fəlsəfə də ancaq dini hissə qatılaraq mənəvi dünyaya sə­ya­hə­tə çıxa bilər. Burada söhbət yenə də diskret energetik keçid­dən, öz fərqli qa­nu­nauyğunluqları olan başqa bir dünyaya səyahətdən gedir. Lakin bu başqa dün­yaya mifoloji təfəkkürdəki və ya nağıllarımızdakı kimi, «Simurq qu­şu­nun qanadlarındamı» getmək lazımdır? Bizcə, bu qanadlar daha çox dərəcədə fizikadan məlum olan modulyasiya hadisəsinə bənzəyir.

Özünü bütövlükdə və tamamilə Haqqa təslim edərək ilahi güc qaza­nan, özündən ayrılıb, özünü İlahi qüdrətin ixtiyarına verən, səmalardakı (və ya dərin qatdakı) axınlara qatılan insanın düşüncələri daha onun öz dü­şün­cə­ləri olmur, yəni hissi təcrübədən gəlmir və ancaq Haqdan vergi kimi gəlir. Bu verginin müxtəlif mərtəbələri vardır. Bu barədə sufi ədəbiyyatında təhlillər aparılmış, çox müxtəlif təsnifatlar verilmişdir. Ən çox yayılan dördqatlı bölgüdür: ilham, vəcd, kəşf və vəhy.

Ən çətini Haqqa təslim olmağı bacarmaqdır. Sonrakı qapılar özü açılır.


Mənalar dünyası
İnsanın mənəvi dünyası əslində, dünyadakı mənaların dünyasıdır. La­kin bu mənalar sinkretikdir və o insana ancaq Loqos səviyyəsində, verilmir, çox vaxt duyğularla (duyğusal) – insanın mənəvi halındakı dəyişikliklə (tə­əs­sürat) verilir. Bu duyğu halının, sinkretik informasiyanın anlayışlarla, söz­lə ifadə olunması olduqca mürəkkəb bir prosesdir.

Şərq dünyasında təəssürat bir qayda olaraq bədii obrazlar vasitəsilə, Qərbdə isə anlayışlarla ifadə olunur. Burada dilin potensial imkanları da üzə çıxır. Poetik dilin, yoxsa elmi-fəlsəfi dilin zəngin olması həlledici rol oyna­yır. Lakin digər tərəfdən dilin zənginliyi də düşüncə tərzindən asılıdır. Yəni çox mürəkkəb, incə təəssürat ənənəvi olaraq bədii obrazlarla ifadə olunursa, deməli, bədii dil də inkişaf edir, imkanları artır və gələn nəsillər üçün məhz bu sahədə meydan açılır. Eləcə də, təəssüratın diferensiallaşması, elmi an­la­yış­larla ifadə olunması ənənəsi varsa, elmi dil də inkişaf edir və yeni nəsil üçün özünü anlayışlarla ifadə etmək, elmi şərh vermək daha asan olur.

Şərqdə təəssürat (hal) dini və bədii-estetik komponentlərə ayrılır. Hər bir heyranlıq məqamı ilahi duyğular və Allaha pərəstiş hissini gücləndirir. Digər tərəfdən, bu heyranlığın bədii ifadəsi üçün cəhdlər göstərilir. İnsan bir tərəfdən öz düşdüyü yeni halı, keçirdiyi hissləri ifadə edir, digər tərəfdən də, bu hissləri yaradan səbəb, yaxud subyekt haqqında başqalarında müəyyən təsəvvür yaratmağa çalışır. Öz halını bəyan etməklə kifayətlənməyərək bu halın səbəbləri haqqında da söz açır. Lakin səbəb axtarışı artıq yeni bir səviyyədir. Halın sadəcə təsviri bir şeydir, bu halı şərtləndirən səbəblərin və bu haldan doğan nəticələrin müəyyənləşdirilməsi başqa bir şeydir. Hər iki mərhələdə simvollardan və alleqorik formalardan istifadə olunur. Mətləblər quşların, bitkilərin və s. dili ilə çatdırılır. Çünki onlar artıq hazır obrazlardır. Eləcə də insan simvollaşır. Məsələn, ənənəvi dərviş, xoca, mürid obrazı və s. Yaxud mey, badə, saqi, şərab obrazları müəyyən bir ideyanın çatdırılması üçün hazır şablonlardır.
***
İnsan nə ilə dolub-daşır? Daşqınlardan sellər yaranırmı? Sellər hansı səmtə üz tutur? Ənənəvi fəlsəfənin bu suallara cavabı yoxdur.

İctimai şüuru ictimai varlığın inikası hesab edən o nə­zəriyyə, insanın gələcəyini onun keçmişinə pərçimləyirdi. Zira, mövcud ic­­­timai varlıq dünənə qədər yaşayıb yaradanların və bizim özümüzün dü­nə­nə qədərki şüurlu həyatımızın məhsulu idi. Lakin bizim bu günümüz və gə­lə­cəyimiz keçmişdə yaratdıqlarımızın inikası və nəticəsi kimi hasil ola bil­məz.

Onda ümumiyyətlə ictimai inkişaf olmazdı.

Bəs bizim şüurumuz ictimai varlığın inikasından savayı nələrlə dolur?

Keçmişdə yaşamış, lakin zamanın əsiri olmamış, yaşadığı cəmiyyətin durumu ilə qənaətlənməyərək öz xəyal dünyalarında yaratdıqları daha yüksək ideallar mövqeyindən ürəklərə və kağızlara köçürülmüş sənət əsərlərinin müəllifləri ictimai varlığın da, ictimai şüurun da fövqündə idilər. Və biz gələcəyimizi məhz fövqəl insanların xəyallarını gerçəkləşdirmək yolu ilə qururuq (Əbu Turxan).

Bu günün yaradıcı insanları gələcəyi dahilərin çiynindən baxıb görür və nə vaxtsa söylənmiş ideyalar nə vaxtsa gerçəyə çevrilir. Ancaq kütlədən ibarət olan, dahilərini çoxdan unudan, “palaza bürünüb elnən sürünən” bir xalqın şüuru doğurdan da mövcud ictimai varlığın inikasıdır.

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə