Redaksiya Şurası: Akademik Ramiz Mehdiyev




Yüklə 1.63 Mb.
səhifə7/12
tarix22.02.2016
ölçüsü1.63 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Восток и Запад: история и современность

(резюме)



В статье рассматривается ряд вопросов, связанных с постановкой проблемы разделения Восток — Запад, прослеживаются линии раз­вития присущих им мировоззрений и их влияние на межци­вили­за­цион­ные отношения, анализируются ­причины нравственного и духовного кри­зиса, с которым человечество сталкивается сегодня. При этом автор пред­лагает пути выхода из этого кризиса, учитывая не только нынеш­ние проблемы, но и достижения обеих цивилизаций.

The East and the West:

yesterday and today

(abstract)



The East-West division, the ways their philosophies developed and the re­sults of their impact on the relations between civilizations are a few of the subjects the author has selected for an in-depth investigation. She also analyzes the causes of the moral and spiritual crisis mankind is living through to put forward solutions ba­sed on the achievements as well as the problems both civilizations are coping with.


İbn Ərəbi və Şəbüstəri



Səlahəddin Xəlilov

Rabiyə əl-Ədəviyyə, Bəyazid Bistami, Mənsur Həllac kimi böyük tə­səv­vüf klassiklərindən sonra bu yola qədəm qoyan və onu rövnəqləndirən ən bö­yük sufi mütəfəkkirləri sırasında İbn Ərəbi və Mövlana xüsusi yer tutur. Bu yolun daha bir davamçısı böyük Azərbaycan mütəfəkkir şairi Şeyx Mah­mud Şəbüstəri olmuşdur. Təəssüflər olsun ki, dünya fəlsəfi fikir tarixində mü­əyyən səbəblərə görə İbn Ərəbi irsi daha çox yayıldığı halda, Şəbüstəri ye­tərincə məşhurlaşmamış, onun fəlsəfi irsi dünya miqyasında təbliğ olun­ma­mışdır. Düzdür, Şəbüstəri zamanca sonra olduğuna görə İbn Ərəbi və Möv­lana yaradıcılığından təsirlənmiş, bəzi şeirlərində hətta onların yazdıq­la­rına şərhlər vermişdir. Lakin nəzərə alsaq ki, təsəvvüf məkanında müəl­lif­lik hüququ heç vaxt mühüm rol oynamamış və əsas məsələ ideyanı necə, han­sı formalarda daha anlaşıqlı və daha gözəl ifadə etmək olmuşdur, onda Şə­büstərinin xidmətləri mütləq nəzərə alınmalıdır. Zira, bir çox təsəvvüf ide­yaları İbn Ərəbi və Mövlanaya məxsus olmamış, sadəcə onlar tərəfindən da­ha gözəl tərənnüm edilmişdir. Nəticədə bəzən təsəvvüfün Bistami və Mən­sur Həllac kimi təməlçiləri arxa plana keçmişdir. İndi biz diqqəti İbn Ərə­binin adı ilə dünya fəlsəfi fikrinə daxil edilmiş bəzi ideyaların əslində da­ha qədim köklərə malik olması və digər tərəfdən, məhz Şəbüstəri tərə­fin­dən daha gözəl, daha lakonik və daha mənalı şəkildə ifadə olunması nü­mu­nə­lərinə yönəltməyə çalışacağıq.


Allah insanı öz surətində yaratmışdır”

İbn Ərəbi öz əsərlərində insanı ali mənasında tərənnüm etməyə çalışır, on­dan Allahın yer üzərindəki xəlifəsi, nümayəndəsi, ruhani başlanğıcın da­şı­yıcısı və bütün şeylər haqqında bilgiyə malik ola bilən varlıq kimi bəhs edir. Bu fikir İslamdan xeyli əvvəl mövcud olmuş və Bibliyada da öz əksini tap­mışdır: “Allah Adəmi öz surətində yaratmışdır”1. İbn Ərəbi də məlum sə­hih hədisə və eyni zamanda Bibliya rəvayətlərinə uyğun mövqedən çıxış edir və bu fikrin ümumiyyətlə insanamı, yoxsa seçilmiş insanlaramı aid ol­du­ğunu müəyyənləşdirməyə çalışır. Yəni “Allah insanı öz surətində ya­rat­mış­dır” tezisi diferensiallaşdırılır.

Bibliyaya belə fikrin daxil edilməsi təbiidir. Xristianlıq yunan düşüncəsi ilə birləşdikcə, yunan mifologiyası da dini şüurun strukturuna daxil olmuşdur. Necə ki, “Allahın oğlu” düşüncəsi məhz yunanların təsiri ilə son­radan formalaşmışdır, eləcə də Allahın insan obrazında olması antik təs­vir­lərlə səsləşir. İslamın mahiyyət fərqi isə bundan ibarətdir ki, Allahın nə­in­ki övladı ola bilməz, O-nun hər hansı bir obrazı haqqında düşünmək də sa­də­lövhlükdür. Ona görə də, sufilərin bəziləri bu fikri şərh edərkən, söhbətin məhz Allahın öz surətindən getdiyini iddia edirlər. Çünki Allaha an­tro­po­morf münasibət islamın ruhuna uyğun deyil. A.D.Knış İbn Ərəbinin “Fu­tu­hat əl-məkkiyyə” əsərinə yazdığı qeydlərdə deyir ki, Allahın antropomorf, in­­sanın isə teomorf təbiətini iddia etməkdən çəkinən bir çox alimlər düşünür ki, məlum Bibliya hədisində “öz obrazı” dedikdə “öz” sözünü Allaha yox, Adə­­mə aid etmək lazımdır”.1

Bir sıra mənbələr, o cümlədən, Əbu Turxan da insanın öz surətinə uy­ğun­luğundan bəhs edildiyini vur­ğulayır. Onun fikrinə görə, Allah insanı onu ya­ratmazdan öncə bil­diyinə görə, insan ideyası insandan əvvəldir. Bütün in­san­lar da insan ideyasına uyğun olaraq ya­ra­dıl­mış­lar. Ayrı-ayrı insanların in­san ideyasından, yəni kamil insandan nə iləsə fərqlənməsi təbiidir. İn­san­lar cismani həyatda ömür sürdüklərinə görə və öz bədənləri vasitəsilə ya­şa­dıq­larına görə, istər-is­tə­məz öz ilahi təyinatlarından bir qədər fərqli, qüsurlu, na­qis olurlar. Hər bir insanın əsas vəzifəsi də bu qüsurları dəf edərək öz il­kin təyinatına, öz idealına, kamil insan mərtəbəsinə yük­səl­məkdir. Bax, tə­səv­vüfün əsas missiyası da elə bundan ibarətdir.

İbn Ərəbiyə görə, Xaliq və məxluqun, Yaradan və yaradılmışların su­rət­­lərindəki eyniyyət məqamı (ancaq?) peyğəmbərə məxsus bir keyfiyyət­dir.2 Bu müddəa yenə də kamil insan ideyasına, bu dəfə Məhəmməd pey­ğəm­bərin simasında, müraciətdir.
Şeyx Mahmud Şəbüstəri “Gülşəni-Raz”ın 281-ci beytində belə deyir:
O-na görə cümlə adları bildin,

Haqqın surətinin əksi tək gəldin.3
“Haqqın surəti” və “surətin əksi”!

Ş.Y.Sührəvərdiyə görə, nur ilə bu nurdan işıq alan arasında birbaşa əlaqənin üç yolu var:

1) öz qaranlığı sayəsində ayna kimi olmaq və Allahdan gələni əks etdirmək (və ya geri qaytarmaq). Şəbüstəri deyir:
Aynanın arxası tutqun olanda,

Şəxsin üzü bütöv görünər onda. 1

Özündən işıqlı olanın görünməsinə, aşkarlanmasına yardımçı olmaq, amma özü açılmamış, aşkarlanmamış qalmaq.

Nəyin isə aşkarlanması üçün özündən zəif olana, qaranlıq olana ehti­ya­cı vardır. Ona görə də, ən qaranlıq olan yerdə qalan hər şeyin aşkar­lan­ma­sı üçün bir meydandır.
Həyula bəs nədir? Mütləq bir yoxluq,

Onda surət tapar özünə varlıq. 2
2) Şəffaf olmaq: “mən”in və cismin varlığının qəhr edilməsi, nurun ötürülməsi.

3) Mənimsəmək: şüaların udulması və enerjinin qəbul edilməsi, sublimasiyası.


İnsan yaradılışın məqsədidir”

İbn Ərəbinin tədqiqatçılarından biri S.Sevimin yazdığına görə, “İbn Ərə­bi yaranışı Mütləqdən qaynaqlanan bir açılma prosesi (eniş) və təkrar ona qayıdan (yüksəliş) bir proses olaraq izah edir. ...Yaranışın başlanğıcı əql, sonucu və məqsədi insan, yəni yenə əqldir”.3

Şeyx Mahmud Şəbüstəri də 337-ci beytdə yazır ki, “Axır nöqtə yetişib əvvəl olur”.4 Necə ki, Mənsur Həllac Haqqa aparan yolun 40 məqamının sonunda yenə əvvələ – ilkin təmələ qayıdıldığını qeyd edir.

Özünü tanı ki, cani-cahansan 5, – deyən Şəbüstəri İbn Ərəbi təli­min­də mərkəzi yerlərdən birini tutan “İnsan dünyanın kiçik surətidir” ide­ya­sın­dan təsirlənmişdir. Düzdür, bu ideya təsəvvüf fəlsəfəsində İbn Ərəbidən də əvvəl məlum idi, amma məhz İbn Ərəbi və onun davamçıları bu ideyaları sis­tem halına salmağa çalışmışlar.

Bir var insan ölçüsünə salınmış dünya; yəni başlanğıc da, son da in­sa­nın özündədir. Bir də var kainat miqyasında qapanan sistem, yəni dünyanın baş­lanğıcı və sonunun bir nöqtədə birləşməsi. İbn Ərəbi yazır: “Hər bir iş O-ndan başlandığı kimi O-na da qayıdır”.1 Hegel sistemində də hər şey Mütləq Ruh­dan başlanıb O-na da qayıdır. Hər iki halda arada böyük bir təbiət sə­ya­həti vardır. Düzdür, İbn Ərəbinin vaxtında təbiətşünaslıq çox da inkişaf et­mə­mişdi və darvinizm də bir təlim kimi hələ irəli sürülməmişdi. Amma o, möv­cudatın təkamül nəzəriyyəsinə uyğun bir ardıcıllıqla yara­dıldığını qeyd edir. Əvvəlcə cansız varlıqların, sonra bitkilərin, daha sonra canlı aləmin və ən nəhayət, insan bədəninin yaradılmasından bəhs edir.2

Şəbüstəri isə belə deyir:


Üç törəmə varlıq gəldi onlardan,

Öncə cisim, sonra bitki ilə heyvan.3
“Onlar” dedikdə Şəbüstəri dörd ünsürü: torpaq, su, od və havanı nə­zər­də tutur.4 Yəni dörd ünsürdən ilk öncə müəyyən formaya və funksiya­ya ma­lik olan cansız cisimlər, sonra bitki, sonra heyvanat əmələ gəlir və ən nə­ha­­yət, bu ardıcıllığın zirvəsi olan insan yaradılır: “Axırda peyda oldu nəfsi-Adəm”.5 Məqsəd ən sonda gəlir, lakin digər yaradılışlar bu məqsədə aparan vəsilələrdir.

Dünyanı büsbütün özündə gör sən,

Ən sonda gələni, gəl, öndə gör sən. 6
Bu təkamül yolu yalnız ilk baxışda Darvinin təkamül nəzəriyyəsini xatırladır. Lakin materialist tə­səv­vür­lərdən fərqli olaraq, maddi aləmdəki bu iyerarxiya keyfiyyətcə fərqli bir hadisə ilə tamamlanır. Yə­ni insan bədəninin daha ali bir quruluş forması kimi mövcudluğu hələ sözün böyük mənasında in­sa­nın yaranmasına dəlalət etmir. İnsanın yaranışı təbii təkamülün və ümu­miy­yətlə maddi aləmin ma­hiy­yətindən, təbiətindən doğmayan, tamamilə fərq­li bir mahiyyət sayəsində mümkün olur. Bu da in­san bədəninə ilahi ru­hun üfürülməsidir. Bu ruh isə keçmişin və gələcəyin, yaxınların və uzaq­la­rın, bü­tün kainatın haqqında olan bilgiləri potensial halda ehtiva edir. Bu mə­qamda İbn Ərəbi ilahi ruhun mi­silsiz böyük qüdrətindən bəhs edir.1 He­gel də ruhun dialektik inkişafını insan təfəkkürü ilə tamamlayır. Yəni son mər­­hələdə insanın özünüdərki onun Allahı dərk etmək cəhdlərinə ekvivalent olur.
İnsan Allahın Yer üzündəki xəlifəsidir”

İbn Ərəbi “Fusus əl-Hikəm”də deyir: “Xəlifəlik, ancaq kamil insan üçün düzgündür. Buna görə də Allah onun görünən surətini aləmin hə­qi­qət­lə­rindən və surətlərindən var etdi. Batini surətini isə Öz surətinə görə var et­di”.2 Yəni insan dedikdə bütün cismən insan olanlar deyil, ilahi ruhun da­şı­yı­cısı olan, Haqqa qulluq edən və Haqqın parçası olan insan – kamil insan. Kəşf yolu ilə idrak qabiliyyəti də ancaq kamil insana aiddir. Hətta dünya ni­za­mının qalması, yəni dünyanın varlığının mənası da məhz kamil insandır. İbn Ərəbi deyir ki, “kamil insan durduqca, aləm də qorunmaqda davam edə­cək­dir. Məgər görmürsənmi ki, əgər o, dünya xəzinəsindən yox olsa və ay­rıl­sa, dünyada Haqqın saxladığı bir şey qalmaz və orada olanlar çıxar, bir-bi­­rinə qarışar. Bununla da iş axirətə keçər və o, axirət xəzinəsinə əbədi bir mö­­hür olar. Bu insani yaradılışda Allahın adlarının bütün ilahi surətləri zühur etdi”.3

Baş­qa bir əsərində İbn Ərəbi deyir ki, “Allah insanı öz libasına bü­rü­dü, insan onun xəlifəsi oldu və O, hər iki dünyanı insana tabe etdi.”4
Bilgi, bilik təsəvvüf fəlsəfəsində, o cümlədən, İbn Ərəbidə təcrübi və nisbi bilik mənasında yox, mütləq bilik – həqiqət mənasında işlədilir. Mə­lum Quran ayəsinə görə, Allah Təala şeylərin ad­la­rını ancaq insana öy­rət­miş­dir. Qurani Kərimdə deyilir: “Və insana hər şeyin adlarını öyrətdi” (Qu­ra­ni Kərim 2/31). Adlar isə şeylərdə təcəlli tapmış ideyalar, həqiqi biliklər, hə­qiqətlərdir. Bu, bir tə­rəf­dən. Digər tərəfdən də, bilik yaradıcılığın açarıdır. Al­lah Təala hər şeyi mütləq şəkildə bilir, ona gö­rə yox ki, onları öyrən­miş­dir, ona görə ki, əvvəlcədən bildiklərini özü yaratmışdır. İnsan da ona gö­rə Al­lahın xəlifəsi hesab olunur ki, ona bilmək və deməli, həm də, bildiklərini yaratmaq şansı ve­ril­mişdir.

Bəli, insan da müəyyən mənada yaradıcı varlıqdır. Lakin sual olunur ki, onun yaradıcılığı ilahi yaradıcılıqdan nə ilə fərqlənir?

Əvvəla, insanın bildikləri heç də həmişə ilkin ideyaya adekvat olmur. Yə­ni insan bu bilikləri yalnız ilahi ruh vasitəsilə, vəcd və ya kəşf mə­qa­mın­da əldə etdikdə – bu, həqiqət olur. Əksər hallarda isə insanın bilikləri hissi təcrübənin nəticəsi olur ki, bu nəticə də ilkin ideyaya – həqiqətə tam uyğun olmaya da bilər və buna nisbi həqiqət(lər) deyilir.

İkincisi, insan öz bildiyini yaratmaq istərkən müəyyən materialdan istifadə edir ki, bu materialın bakirəliyi həmişə şübhə altında olur. Daha doğrusu, insan üçün belə material tapmaq sadəcə qeyri-mümkündür. Biz nəyi yapırıqsa, öncə yapılmışın üzərində yapırıq (Əbu Turxan). Bax, “ağ lövhə” də belədir. Ancaq bizə elə gəlir ki, o, ağdır. Yəni əvvəlcə heç nə yazılmayıb.


Bir mövzuda həqiqətə yaxınlaşmaq üçün, həmin mövzudakı bütün ilkin biliklərdən azad olmaq lazımdır. Çünki ilkin biliklər, kitablarda oxuduqların və başqalarının nöqteyi-nəzərləri fikrin dərk olunan obyektin məğzi, özəyi, nüvəsi ətrafında yetişməsinə, kristallaşmasına mane olur... Fon təmiz olmalıdır. Fikrin fokuslandığı obyektdən (onun strukturundan) fərqli olan hər hansı bir ilkin struktur qalmamalıdır.

Əvvəlcə “ağ lövhə” hazırlanmalı, sonra obyektdən yetərli bir nişanə, obraz rolunu oynaya biləcək təməl ideya götürülməli və təfərrüatlı obraz onun üzərində qurulmalıdır.

Yəni söhbət heç də C.Lokkun mütləq “ağ lövhə”sindən getmir. Lövhə əvvəlcə yazılmış olur, amma yenini yazmaq üçün lövhə silinir, təmizlənir, – sonra təmiz yerə yazılır. Bircə fərqlə, – əvvəl yazılanlar itib getmir: onlar haradasa arxa plana keçir, passiv hafizədə saxlanır və məqamı çatanda istifadə olunur (ya aşkar, ya qeyri-aşkar şəkildə).


Ibn Arabi and Shebusteri

(summary)
In this article we explore some philosophical ideas which have put forward in the sufi teaching of Ibn Arabi. We examine these ideas in the context of philosophy of history. This article analyses ideas like “Love is highest religion” “We can get truth only through love” “The human beings were created in the image of God” as leading ideas in the works of Ibn Arabi and Gülşeni-Raz of Shebusteri. Evaluation of human being like unique enables to examine perfect man alongside divine spirit. The article reviews following development of the ideas in question in the sufizm and philosophy, too.

Ибн Араби и Шабустери

(резюме)
В статье в контексте истории философии рассматриваются философ­ские идеи Ибн Араби, выдвинутые им в учении тасаввуфа. Исследуются фи­ло­софские идеи «Любовь есть наивысшая религия», «Истина достигается лишь посредством любви», «Бог создал человека по своему образу и по­до­бию», «Человек есть цель создания», «Человек – это наместник бога на зем­ле», которые являются основополагающими воззрениями как в творчестве Ибн Араби, так и в произведении Шабустари «Гюльшани-Раз». Высокая оцен­­ка человека позволяет рассматривать совершенного человека в одной плос­кости с божественным духом. В статье также анализируется после­дую­щий процесс развития этих идей в тасаввуфе и философии.

Mədəni-mənəvi irs

İnsanın tanrılaşdırılması probleminə dair



Süleyman Xayri Bolay *

Renessansdan sonra naturalist bütpərəstlik

Ümumiyyətlə Avropa düşüncəsi Tanrı inanclı və hegemon bir qu­ru­lu­şa sahibdir. İntibah dövrü ilə birgə ortaya çıxan yeni düşüncədə təzahür edən hu­manist hərəkat, təbiətə əsaslanan dünyagörüşü ilə insanla Tanrı arasındakı ba­ğı qopardı. Karl Popperin də ləyaqətlə təsbit və təsvir etdiyi kimi, “Tan­rı­ya qarşı edilen bu naturalist inqilab”, Tanrının yerinə təbiəti qoydu. Belə­lik­lə, Teologiyanın, yəni İlahiyyatın yerini təbiət elmi, İlahi qanunların yerini tə­biət qanunları, Tanrının iradəsi və gücünü yerini təbiətin iradəsi və gücü, nə­hayət Tanrı nizamı və muhakiməsinin də yerini təbii seçmə aldı. İlahi de­ter­minizmin yerini naturalist determinizm aldı. Başqa sözlə desək, Tanrının hər şeyə qadır olması və hər şeyi bilməsi düşüncəsi öz yerini təbiətin hər şeyə qa­dir olması və hər şeyi bilməsi düşüncəsinə verdi”.1

Var olan hər şeyi əslindən qoparıb, cansız və şüursuz təbiətə izafə et­mək, onu hər şeyin yaradıcısı kimi qəbul etmək insanları qane etmədi. Bu sə­­bəblə canlı bir tanrı ehtiyacı ortaya çıxdı. Bu tanrını da prof. Hilmi Ziya Ül­­kenin ifadəsi ilə desək, köhnə və “dönmə” bir ilahiyyatçı olan alman fi­lo­so­fu Feyerbax (Feuerbach) tapdı. Onun fikrincə, insan eqosunu/nəfsini bö­yü­­­dərək tanrını yaratmışdı. Bu fikir Karl Marksın xoşuna gəldi və elə ora­da­ca insanı tanrı bildi. Elə eyni dövrdə pozitivizmin banisi Oqüst Kont (Au­gus­te Comte), bəşəriyyəti tanri elan edib bu yeni pozitivist dinin elmihalını ya­­­za­raq bəşəriyyətin timsalında 30 yaşında bir qadına sitayış etmədimi? Pop­­­pe­rin söylədiyi kimi, təkamül nəzəriyyəsinin də insanın heyvandan əmə­lə gəl­diyini ortaya atması ilə yaradılış və Yaradan da aradan qaldırılmış, heç ol­­mamış hesab edilmiş və beləliklə, meydan təmizlənmişdi. Bəzi Qərb filo­sof­­ları, cansız və şüursuz təbiətdən insan və tanrı yaratmağa cəhd edir, bə­zi­lə­­ri isə bu fikrin tam tərsini söyləyirdilər. Dekartı, Leybnizi, Spinozanı, Mal­­branş (Ma­lebranchı), Berkli (Berkleyi), Hegel və bənzərlərini bir tərəfə qoy­­saq belə, libe­ra­liz­min və empirizmin atası hesab edilən ingilis filosofu Con Lokk (John Locke) insanın sahib olduğu biliyə sahib ola bilmək üçün in­­sandan əvvəl şü­ur­lu və bilikli bir varlığın zəruri olduğunu deyir və əlavə edir: “Maddə öz özü­nə bilgi yarada bilməz. Çünki onun özünə aid şüuru yox­­dur. Maddənin öz özünə bilgi yarada biləcəyini iddia etmək, bir üç­bu­ca­ğın öz özünə iki dik bu­caq seçecəyini iddia etmək qədər cəfəngdir.”1

Əslində bu fundamental dəyişikliyin təməlini Xristyanlığa sonradan da­xil edilən Üçlü tanrı fikri ilə Hz. İsanın həm tanrı həm də insan olduğu, Tan­rının tarixdə ilk və son dəfə İsa cildinə girərək bəşəriyyəti xilas etdiyi dü­­şüncəsi və inancı hazırlamışdı. Bu təməl üstündə addımlamaq, istiqa­mə­ti­ni biraz da dəyişdirmək çətin olmadı. Belə bir şəraitdə Xristyanlığın Tanrı­sı­nın XIX əsrdə Avropa cəmiyyətində heç bir müsbət təsiri olmadığını təsbit edən və özü də bir keşişin oğlu olan Nitsşe (Nietzsche) kilsəyə əsə­bi­lə­şə­rək “Tan­rı öldü” demişdir. Sonra bu mövzuda sanki bir xor yaradılmışdır. Bu xo­­run 1940-cı illərdən sonrakı mayestrosu isə Jean Paul Sartrdır. Amma on­dan da qabaq yenə köhnə bir keşiş olan və sonra imanını itirən alman fi­lo­­so­fu Maks Şeler (Max Scheler) “İnsanın Kainatdakı Yeri” adlı əsərinin so­nun­da insanı tanrı elan etmişdi. Bir insan olaraq Hz. İsa ölüncə də, “Tanrı öl­müş” olacaqdı.

Qərbdə Nitsşedən (Nietzsche) əvvəl bu fikri ortaya atanların başında köh­nə bir ilahiyyatçı olan Feyerbaxın olduğunu yuxarıda söyləmişdik. Onun əv­vəllər qatı bir xristian olduğu halda sonradan insanın öz mənliyini, şəx­siy­yə­tini böyüdərək tanrı adlandırıldığını irəli sürdüyünü və Marksın bu fikri mə­nimsəyərək fəlsəfəsinə daxil etdiyini də yuxarıda qeyd etmişdik. Mark­sist­lər və ateistlər bu fikri hər zaman istifadə etmişdirlər.
İnsana Tanrı deyə bilərikmi?

İnsan necə varlıqdır? İnsan ağıllı, bilən, düşünən, düşündüyünü əksə­r halda həyata keçirən, xəyal edə bilən bir varlıqdır. Bilgisini tətbiq edər, tex­nikanı meydana gətirər, mədəniyyətləri qurar, yüksəldər, sonra da onları da­ğıdar. Təbiətə hakim olmaq arzusundadır, amma içində yaşadığı təbiəti kor­ladığını belə nədənsə sonra fərq edər. Bunlar güclü yönləridir.

Paskalın söylədiyi kimi onu bir su damlası, bir buxar dənəsi boğa bi­lər. Ruhunu bir tərəfə qoy, bədəninin idarəsi belə tamamən onun əlində de­yil. Bir baş ağrısına əməlli-başlı çarə tapa bilmir. Öz sahəsində dünyaca məş­hur miqren mütəxəssisi, öz miqrenini müalicə etməkdən acizdir. Bu, in­sa­nın bədəninə belə hakim olmadığını göstərir. Hətta mərhum Muhsin Ya­zı­cı­oğ­lunun dediyi kimi, “insan öz həyatının bir saniyəsinə belə hakim de­yil­dir”. Bunlar da onun əskikliyini və acizliyini ifadə edən yönləri deyilmi?

İnsanın nöqsan və zəiflikləri çərçivəsində onun tələsən, ehtiraslı, si­mic, vəfasız cəhətlərinin özünü daha çox göstərdiyini əlavə et­mək lazımdır. İn­san ehtiraslarına, tamah və alışqanlıqlarına çox vaxt qalib gə­lə bilmir; on­la­rın əsarətindən ya heç xilas ola bilmir, ya da çox çətinliklə xi­las olur. Kin­li­dir, unutqandır. Ən yaxşı düşündüyü zaman belə xəta, səhv edə bilir. Xəta et­mək, yanılmaq, insanın ağlının və mən­ti­qi­nin təməl xüsusiyyətidir. Xal­qı­mız xətanın nə qədər faydalı olduğunu da çox gözəl bir şəkildə ifadə et­miş­dir: “Hər xəta bir naxış”. İnsanın xətasız ola bilməyəcəyini, hər zaman ya­nı­lacağını mərhum prof. Ömər Fərid Kam çox gözəl dilə gətirmişdir:


Aqil keçinən guzidə nev’in (insanın)

Aldanmağa ehtiyacı vardır.

İnsanla doğulan bu köhnə dərdin,

Zənnetməyin ki, dərmanı vardır.
İnsan aldanar, aldadar. Bunlar onun zəif yönləridir. Bir tərəfdən qə­na­ət­kardır, digər tərəfdən acgözdür, doymaq bilməz. Əksliklər, daxili çə­kiş­mə­lər, depressiyalar çanağıdır. Haradan gəldiyini gah bilir gah inkar edir. Am­ma ölümlüdür, öləcəyini bilir. Cənub Saut yerlilərinin dediyi kimi, insan, hə­lə bir ölümə belə çarə tapmayıbdır. Amma əbədi olmaq, ölümsüz yaşa­maq üçün can atar, bu yolda fəda etməyəcəyi heç bir şey yoxdur. Onun üçün can­la başla çalışar. Fəqət düzəltdiyi maşına hələ nə can verə bilir, nə ruh, nə şüur, nə də sevgi... Ölümün qarşısında acizdir: oturub ağlayar, çaşıb qa­lar, uzun müddət özünə gəlməyə çalışar. “Ölənlə heç kim olmür” deyib hə­ya­tın davam etdiyini anlayaraq ona uyğunlaşmağa çalışar. Sel, zəlzələ, su­na­mi və s. hadisələr qarşısında daha da yazıqlaşar. Təbiətə hakim olmaq üçün əlləşən bu məxluq acınacaqlı bir haldadır. Bir şeydə müvəffəqiyyət qa­zan­dığı zaman özünü tanrı elan edər. Sabahsı gün yerində yellər əsər. Dr. Fəhmi Cumalıoğlu bunu belə ifadə etmişdir:
Nə həzin bir həqiqətdir, “Allah” deyə bağırar

Ümidin tükəndiyi, gücün itirildiyi an.
İnsan necə tanrıdır ki, öz dərdlərinə belə əməlli-başlı dərman tapa bil­mir. Yemək, içmək, doğulmaq, ölmək, unutmaq, diqqətsiz olmaq, aldanmaq, al­­dat­maq kimi nöqsanlardan xilas ola bilmir.

Bəzən oturar, düşünər və özü özünü yarada bilməyəcəyini başa düşər. Bü­tün bu əskiklikləri ilə, insanı bir tərəfə qoyaq, bir milçəyi, bir mikrobu be­­lə yarada bilməyəcəyini başa düşər. Bunlara nə nəzarət edə bilir, nə də ida­rə edə bilir. Sonra da ortaya çıxıb Al­lahlıq iddiasi edir. Hətta bəzi ateist­lər də Tanrının yoxluğunu söylədikləri hal­da Tanrıya inanırlar. Buna ya­şa­yan məşhur alman filosofu Habermasdan bir misal verək:

Habermas “İnsan Təbiətinin Gələcəyi”1 adlı əsərində Frankfurt mək­tə­bi­­nin mən­su­­bu və qurucularından və məktəbin direktoru olan Makrsist Hork­­heyrmerin bu sözünü nəql edərək belə deyir: “Horkheymerin bütünlükdə tən­­qidi qayda üçün söylədiyi bu cümlə Adornoya da aid edilə bilər: “Tan­rı­nın olmadığını bi­­lir, amma yenə də ona inanmağa davam edir”. Məsələn, Jac­ques Derrida – baş­­qa fərziyyələrdən yola çıxsa da – buna bənzər bir dü­şün­­cədədir və buna gö­­rə Adorno mükafatını həqiqətən də qazanmışdır.” De­mək ki, Frankfurt mək­­təbinin marksist bir mənsubu belə Tanrı inancından keç­­məmişdir. Der­ri­da da eyni yolu izlədiyinə görə müasir ziyalılarımızın və bə­­zi filo­sof­la­rı­mı­zın dramı burada açıq-aşkar şəkildə özünü göstərməkdədir.

­­

İnsan nəyi nə qədər yarada bilər?

İnsana xas keyfiyyətlərdən biri də “yaradıcı” olmasıdır. İnsanın nəyi nə dərəcədə yaradacağı, bu sahədəki gücünün ölçüsü və bu gücün sərhədləri ma­raq yaradan və müzakirə mövzusu olan məsələlərdir. Mərhum ustad Arif Nihad Asya Allaha üz tutaraq insanın nələri yarada biləcəyini qizli bir mi­zah­la çox gözəl bir şəkildə ifadə etdiyi bu misralarda belə deyir:

­

Sən mərməri yaradarsan,

Mən ondan saray tikərəm.

Suya əkdiyin qamışı,

Kəsib, biçib ney eylərəm.

­Budur insanın, Allahın yaratmış olduğuna əsaslanaraq, ondan istifadə edərək yarada biləcəkləri və onun qüdrətinin sərhədi. Vəsait, xam maddə hər şeyi yoxdan var edən Yaradandan, ona nəsə əlavə etməksə, xəlq edilən məx­luqdan yəni tanrılıq eşqinə düşən insandan.

Fransız filosofu Dekart özünün yaradılması, yaradıcı və yaratma haqqında belə düşünür:

“Mən özüm özümü yaratmış ola bilmərəm; çünki belə bir gücüm yox­dur. Eyni zamanda məni, başqa bir insan da yarada bilməz. Çünki o da mə­nim qədər naqis və bacarıqsızdır. Elə isə məni, yəqin ki, bütün nöqsan key­fiy­­yətlərdən uzaq olan qüsursuz bir varlıq yaradıbdır. Mən qüsursuz ol­ma­dı­­ğım üçün məndə qüsursuzluq fikri də yoxdur. Bu fikir mənə yəqin ki, yal­nız və yalnız qüsursuz olan üstün bir varlıqdan gəlibdir...”.

Onun fikrincə, Tanrı fikri, bizə bizdən gələ bilməz. Biz özümüz özü­mü­­zün səbəbi deyilik. Səbəbi özündə olan varlıq ancaq Allahdır. Dekart “Me­­ta­fi­zik Düşüncələr” və “Fəlsəfənin Prinsipləri” əsərlərində Tanrını belə izah edir:

“O, sonsuz, əbədi, dəyişməz, müstəqil, hər şeyi ən gözəl bilər, hər şe­yə gücü çatar. Var olan hər şeyi o yaratmışdır. O hər an yaratmaqdadır (créa­­tion continué). O aldanmaz və aldatmaz. Aldanmadığı üçün Bilgisi tam­­­­­dır. Aldatmadığı üçün də bildirdiyi doğrudur.” Çünki aldanma və aldat­ma nöqsanlardan xali olmayan insana məxsusdur. Bilgidəki tamlıq vəhyin asan­­­lıqla əsaslandırılmasına da imkan verməkdədir.

Dekartın fikrincə, tanrı düşüncəsi insana doğuşdan gəlir. Çünki Tanrı, in­­sanı yaradanda onun zehninə öz varlığı haqqındakı fikri artıq qoymuşdur. Bir sənətkarın əsərinin altına öz imzasını atdığı kimi. Dekartın Tanrısı cis­ma­ni deyil (mənəvidir, maddi deyil), bilgini bizim kimi hiss üzvləri vasitəsi ilə əldə etməz və günah da işləməz.1

Bu Dekartın Tanrısı. Fəqət Leybniz, J.Locke, Berkley, Hegel kimi bir çox böyük filosofun Tanrısı da Xristyanlığın Tanrı inancının fəlsəfi kon­tekst­­də əsas­lan­dırılmış formasıdır. Hətta alman filosofu K.Jaspersin də fəl­sə­fəsinin təməlini belə bir Transendental bir varlıq təşkil edir. Ona görə, Allaha inanılır və əmin olu­nur.

Uaythed (Whitehead) kainatdakı mövcudiyyətin, inkişafın, dəyişiklik­lə­rin arxasında “Yaradıcı Güc”ün varlığından bəhs edir. Ona görə Tanrı, mü­­cərrəd deyil; amma mücərrəd əsaslığın təməlidir. Onun təbiəti rasional­lı­ğın təməlidir. Ağlı tərtib edən də Odur.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə