Ramin allahverdi TƏQVİm miFLƏRİ VƏ novruz baki 2013 Elmi redaktor: Seyfəddin rzasoy




Yüklə 0.67 Mb.
səhifə9/9
tarix22.02.2016
ölçüsü0.67 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Beləliklə, Novruzla bağlı bütün ritual-mifoloji görüşləri özündə əks etdirən faktiki materiallara, mifoloji mətnlərə və digər folklor nümunələrinə əsaslanaraq, Novruzun ritual-mi­foloji mahiyyəti ilə əlaqədar belə bir tezis irəli sürə bilərik. Novruz bayramı “ol zamanda”, ilkin başlanğıc zamanda, mifik zamanda kosmoqoniya (yaradılış) aktının, Xaosdan Kosmosa keçid aktının yerinə yetirilməsini reaktuallaşdıran (yenidən canlandıran) arxaik ritualdır, yaxud arxaik ritualların qalığı, müasir variantıdır. Bu bayramın ən əsas mahiyyəti ritual for­mada yaradılış aktının reaktuallaşmasını təmin etməkdir.

Mifik zamanda, “ol zamanda” Xaosdan Kosmosa keçid aktını, yaradılış aktını reaktuallaşdıran (yenidən canlandıran) Novruz mərasimlərinin bu ritual-mifoloji semantikası daha sonralar təşəkkül tapan bütün ilkin dini görüşlərdə, eləcə də for­malaşmış dinlərdə bu və ya digər formada transformasiya olun­muş halda aşkarlanır. Bu Xaos – Kosmos oppozitiv invariantın transformativ variasiyaları dualizminin açıq-aşkar şəkildə özünü göstərdiyi Zərdüştlük dinində Xeyir allahı Hörmüz (Ahuramaz­da) və Şər allahı Ahrimənin əbədi qarşıdurması variantı kimi üzə çıxır. Hətta bu Xaos – Kosmos oppozitiv inariantı səmavi din­lərdə də arxetip olaraq aşkarlanır. Monoteist dinlər də mahiyyət etibarilə bu dualizmə əsaslanır. Həmin dualizmin əsası isə mifik təfəkkürdən doğan Xaos – Kosmos qarşıdurmasıdır. Tövratda eləcə də İncildə Allaha, onun xeyir əməllərinə qarşı duran pis əməllərin daşıyıcısı İblis əksini tapır. İslamda isə yenə də Allaha oppozitiv tərəf kimi Şeytan və onun pis əməlləri həmin arxetipin (invariantın) dindəki variantı kimi özünü büruzə verir.




NƏTİCƏ
Azərbaycan folklorunda təqvim miflərinin araşdırılması nəticəsində Azərbaycan türklərinin əsatiri təqvimi dünyaba­xış­ları, zaman məfhumu ilə əlaqəli görüşləri və bu mifik görüşlərin milli və ümumtürk mifoloji sistemində yeri və s. bu kimi məsə­lələrə aydınlıq gətirildi.

Aydınlaşdırıldı ki, spesifik sinkretik xüsusiyyətlərə malik olan mifoloji təfəkkür zaman məfhumunu da bu müstəvidən dərk edir. Məhz bu cür spesifik sinkretizmi ilə səciyyələnən mi­fik düşüncə zaman alayışını maddi varlıqlar cildinə salaraq, həmin maddi varlıqların modelləri kimi qavrayır və təqdim edir.

Təqvim mifləri etnosun zamanla (zaman-məkan kon­tinuumu ilə) əlaqəli əsatiri görüşlərini özündə ehtiva etdiyindən Azərbaycan türk mifoloji məfkurəsində zaman anlayışının qav­ranılması və təqdim olunmasının özəl etnik özünəməx­susluğu ilə yanaşı başqa mifik görüşlərlə ümumi xüsusiyyətləri müəy­yənləşdirilir. Məlum olur ki, digər mifoloji sistemlərdə olduğu kimi türk mifik sistemində də zaman məfhumu maddiləşərək mo­delləşmiş halda qavranılır və təqdim edilir. Türk mifik dü­şüncəsində zamanın bu şəkildə modellər kimi dərki modelləşdiyi maddi varlıqların canlı və cansız olması təsnifinə əsasən iki yerə bölünür. Müəyyən olunur ki, zamanın canlı varlıqlar görkə­mində modelləşməsi də canlı maddi varlıqların üçlü bölgüsünə əsa­sən üç istiqamətdə baş verir. 1. Zamanını zoomorfik model­ləşməsi (zamanın (zaman-məkan kontinuumunun) heyvan gör­kə­mində qavranılaraq təqdim edilməsi); 2. Zamanın antropo­morfik modelləşməsi (zamanın (zaman-məkan kontinuumunun) insan görkəmində qavranılması və təqdim edilməsi); və nəhayət 3. Zamanın biomorfik (bitkisəl) modelləşməsi (zamanın (zaman-məkan kontinuumunun) bitki görkəmində, xüsusən də Dünya Ağacı modelində dərk olunması).

Zaman məfhumunun cansız varlıqlarla modelləşməsi isə za­manın astral və əşyəvi görkəmdə qavranılması və təqdim olunması kimi anlaşılır. Ümumilikdə müəyyən olunmuş bu za­man mo­dellərinin hər birinin ayrı-ayrılıqda işarələdiyi (ələlxüsus da zaman-məkan kontinuumu ilə bağlı) mifoloji semantik laylar və arxetipik funksiyalar üzə çıxarılır. Azərbaycan türk mifoloji mətnlərinin və digər folklor materiallarının araşdırılması nəti­cəsində zaman anlayışının milli mifopoetik və folklor məfku­rəmizdə müxtəlif modellər şəklində qavranılması və təqdim olunması aşkar edilir (Kosa, Xıdır Nəbi antropomorfik, At, İlan, Əj­daha, Öküz və s. zoomorfik, Dünya ağacı, Alma əşyəvi, Gü­nəş, Ay, Dan Ulduzu kimi astral zaman modelləri buna misal­dır).

Araşdırma nəticəsində o da məlum olur ki, xalq təfək­küründə zaman poetik şəkildə qavranılır və orijinal, milli poetik modellərlə təqdim olunur. İllər, fəsillər, aylar, həftələr, günlər, hətta günün ayrı-ayrı məqamları da məxsusi şəkildə poetik (metaforik) modellərlə nəzərə çatdırılır.

Tədqiqat nəticəsində on iki sayının zamanı (zaman-məkan kontinuumunu) işarələdiyi də ortaya çıxır. Həmçinin on iki sayı­nın simvol olaraq işarə etdiyi bir sıra semantik laylar aşkar olu­nur. Məlum olur ki, mifoloji təfəkkürdə on iki sayı tam kosmo­qonik tamlığın, kosmik bütövlüyün, tamamlanmış zaman anla­mının simvolu kimi anlaşılır və mükəmməl tamlığı işarələyir (bunun ən yaxşı nümunəsi kimi on iki ildən bir təzədən başlan­maqla zaman məfhumunun mifoloji təfəkkürdən gələn arxaik məzmununun (arxetipinin), yəni zamanın qapalı çevrə boyunca daimi təkrarlanmasının göstəricisi olan on iki illik qədim türk təqvim sistemini göstərə bilərik).

Monoqrafiyada aydınlaşdırılır ki, Novruz bayramının müəyyən əfsanəvi və hətta tarixi şəxsiyyətlərlə əlaqələndirilməsi əslində mifoloji təfəkkürdəki demiurqun, mədəni qəhrəmanın (daha arxaik qatda allahlar) mifik funksiyalarının həmin şəxs­lərin əfsanələşdirilmiş obrazlarına transformasiya olunmasından başqa bir şey deyildir. Yəni real tarixi şəxslər, hökmdarlar və ya müqəddəs hesab edilənlər, birbaşa demiurqların mifoloji funksi­yalarını yerinə yetirirlər. Məhz bu əfsanələşdirilmiş obrazlar (öz icra funksiyaları ilə birgə) invariantın transformativ variantları olduğunu təsdiqləyir. Müəyyən olunur ki, Şərq xalqlarının dünyagörüşündə geniş yer tutan Cəmşid obrazı əslində tarixi şəxsiyyət yox, mədəni qəhrəmandır və bu mədəni qəhrəmanla Novruzun əlaqələndirilməsi mifoloji düşüncənin məntiqinə uy­ğundur. Digər tarixi şəxsiyyətlə (Həzrət Əli) Novruzun əlaqə­ləndirilməsi isə arxetipin təsiri nəticəsində həmin real şəxsiy­yətin əfsanələşdirilməsindən, mifləşdirilməsindən sonra baş ve­rir ki, burada real şəxsdən yox, transformativ mifik obrazdan danışa bilərik.

Orta əsr yazılı mənbələri əsasında Novruz bayramının ta­rixi kökləri araşdırılır, həmçinin bayramının adət-ənənələrinin, ritual elementlərinin şifahi və yazılı ədəbiyyatımızda geniş şə­kil­də əksini tapması konkret nümunələr göstərilir.

Tədqiqat işi müəyyənləşdirir ki, Novruz bayramı hər han­sısa bir dini, yaxud dini-fəlsəfi təlimlər (atəşpərəstlik və s.) əsa­sında formalaşmamışdır. Əksinə, bu bayram arxaik bir ritual ola­raq özünün ritual simvolları və bir sıra digər mifoloji məz­munu ilə sonralar formalaşmış dini görüşlərə, dini-fəlsəfi təlim­lərə təsir etmişdir. Novruz bayramının tonqal (od), su kimi ritual simvolları sonrakı dini təlimlərdə (eləcə də dinlərdə) bu təlim­lərin ideologiyasına uyğunlaşdırılaraq mənimsənilmişdir.

Araşdırma nəticəsində Çərşənbələrin adlandırılması mə­sələsinə də aydınlıq gətirilir. Onların qədim dini-fəlsəfi təlim­lərin təsiri altında “Od çərşənbəsi”, “Su çərşənbəsi”, “Yel çər­şənb­əsi”, “Yer çərşənbəsi” kimi adlandırılaraq təqdim olun­ma­sının və təbliğ edilməsinin folkorşünaslığın elmi prinsiləri baxı­mından əsassız olduğu müəyyənləşdirilir. Folklorşünaslıq prin­sipləri nöqteyi-nəzərindən çərşənbə rituallarının xalqın, etnosun özünün adlandırdığı kimi (“Yalançı çərşənbə”, “Əzəl çərşənbə”, ”Xəbərverən çərşənbə”, “Ölü çərşənbə”si, “İlaxır çərşənbə” ad­ları ilə) təqdim olunması və təbliği məqsədəuyğun hesab edilir.

Müəyyən olunur ki, çərşənbə rituallarının əsas nüvəsini təşkil edən Xaos – Kosmos oppozitiv struktur invariantının aşkar­lanmasına görə keçirilən lokal mərasimlər iki yerə bölünür: 1. Arxaik oppozitiv struktur invariantının müxtəlif variasiyaları kimi özünü göstərən lokal mərasimlər (buraya Zoomorfik sə­viyyədə ritual qarşıdurma; Antropomorfik səviyyədə ritual qar­şıdurma; Əşyəvi səviyyədə ritual qarşıdurma; Qarışıq səviy­yədə ritual qar­şıdurma daxil edilir); və 2. Arxaik qatda bir-birinə qarşı duran tə­rəflərin iştirak etmədiyi mərasimlər (falabaxmalar və s).

Təqvim miflərini, təqvimlə bağlı mifoloji görüşləri özündə əks etdirən Novruz bayramını və onun ritual simvolları, ritual-mifoloji əsasları bir sıra digər aspektlərdən də izah olunur. Novruzla bağlı ritual-mifoloji görüşləri, inamları özündə əks etdirən mifoloji mətnlər və digər folklor materialları əsasında psixoanalitik, strukturalist, semiotik, müqayisəli-tarixi və bu kimi elmi-nəzəri metodların köməyi ilə mərasimin əsl ritual-mifoloji mahiyyəti müəyyənləşdirilir. Həmin mifoloji mətnlərin və digər folklor materiallarının təhlili nəticəsində müəyyən olunur ki, Novruz bayramı “ol zamanda”, ilkin başlanğıc za­manda, mifik zamanda kosmoqoniya (yaradılış) aktının, Xaos­dan Kosmosa keçid aktının yerinə yetirilməsini reaktuallaşdıran (yenidən canlandıran) arxaik ritualdır, yaxud arxaik ritualların qalığı, müasir variantıdır. Bu bayramın əsas mahiyyəti ritual formada yaradılış aktının reaktuallaşmasını təmin etməkdir.

Mərasimin ritual simvolları olan tonqal (od) və su sim­vollarının da müxtəlif semantik layları üzə çıxarılır. Zaman məfhumu ilə münasibət kontekstində aydın olur ki, tonqal və su ritual simvolları zamanla birbaşa əlaqəli olub ondan asılıdır. Bu ritual simvolları üst semantik qatda şər, mənfi, demonik qüv­vələri qovan, kənarlaşdıran bir vasitə kimi başa düşülür. Alt semantik qatda isə Kosmoqonik (yaradılış) aktın, Xaosdan Kosmosa keçid aktının reaktuallaşdırılmasında iştirak edən və Xaosun aradan qaldırılması kimi mifoloji funksiyanı özündə ehtiva edən əsas ritual simvolları olaraq anlaşılır.

Həmçinin tonqal (eləcə də su) ritual simvolunun mifoloji məkanla bağlı semantik layı da aşkarlanır. Məlum olur ki, bu ritual simvolu mifoloji məkana münasibətdə sərbəst olub, özünü birbaşa yaradılış aktının (Xaosdan Kosmosa keçidin) baş verə­cəyi ilkin mifoloji məkan, (dünyanın mərkəzi) kimi təqdim edir.

Ritual kontekstində də bir qədər dəqiq desək, ritual sub­yektinin ritual simvolları ilə qarşılıqlı təsir münasibəti fonunda tonqal və su simvollarının meydana çıxan daha bir semantik layı aşkarlanır.

Çərşənbələr arxaik rituallar kimi nəzərdən keçirilir, ritual-mifoloji mahiyyəti izah olunur, semantik layları üzə çıxarılır. Çərşənbələrlə bağlı əski (ritual-mifoloji) görüşlərin əksini tap­dığı mifoloji mətnlərin və digər folklor materiallarının, elmi-nəzəri metodların köməyi ilə təhlilə cəlb olunmasının nəticəsi olaraq belə bir tezis irəli sürülür ki, çərşənbələr ilkin mifoloji görüşləri özündə reaktuallaşdıran (yenidən canlandıran) ar­xaik rituallardır, yaxud onların qalığıdır. Bizim gəldiyimiz qə­naətə görə, bütün çərşənbə ritualları mahiyyət etibarilə ey­ni məqsədə, yəni “ol zaman”da (ilkin başlanğıc, mifik zamanda) kosmoqoniya (yaradılış) aktının yerinə yetiril­mə­sini reaktuallaşdırmağa (yenidən canlandırmağa) yönə­lir. Bü­tün çərşənbələrdə, demək olar ki, oxşar adətlərin icra edilməsini nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, bütövlükdə çərşənbə ritualları eyni mifoloji funksiyanın daşıyıcısı olub, eyni ritu­al-mifoloji mərama xidmət edir.



Monoqrafiyada Novruz bayramının ritual-mifoloji seman­tikası üzə çıxarılır. Araşdırma nəticəsində müəyyənləşdirilir ki, Novruz bayramı “ol zamanda”, ilkin başlanğıc zamanda, mi­fik zamanda kosmoqoniya (yaradılış) aktının, Xaosdan Kos­mosa keçid aktının yerinə yetirilməsini reaktuallaşdıran (ye­nidən canlandıran) arxaik ritualdır, yaxud arxaik ritualların qalığı, müasir variantıdır. Bu bayramın əsas mifoloji mahiy­yəti ritual olaraq yaradılış aktının reaktuallaşmasını təmin etməkdir.


İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT
Azərbaycan dilində

  1. Abdulla B. Azərbaycan mərasim folkloru. Bakı: Qismət, 2005, 208 s.

  2. Abdulla K. Sirriçində dastan və yaxud gizli Dədə Qorqud – 2. Bakı: “Elm” nəşriyyatı, 1999, 288 s.

  3. Acaloğlu A. Mifologiya. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Altı cilddə. I cild. Bakı: Elm, 2004, 760 s. s. 37-66.

  4. Acaloğlu A. Şərhlər. Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 304 s. s.293-301

  5. Ağırlığım-uğurluğum odlara. Tərtib edəni: B.Abdulla. Bakı: Gənclik, 1996, 40 s.

  6. Axundzadə M.F. Əsərləri. Üç cilddə. I cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 296 s.

  7. Albalıyev Ş. İlaxır çərşənbələr Novruzqabağı çillələr­dir. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 100-116.

  8. Allahverdiyev M. Qara-vəlli tamaşaları. Bakı: İşıq nəşriyyatı, 1976, 66 s.

  9. Aslanov E. El-oba oyunu, xalq tamaşası. Bakı: İşıq, 1984, 275 s.

  10. Aşıq Ələsgər. Əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb 2004, 400 s.

  11. Avesta. Bakı: Azərnəşr: 1995, 103 s.

  12. Azərbaycan folkloru antologiyası. İki kitabda. Birinci kitab. Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası nəşriyyatı, 1968, 288 s.

  13. Azərbaycan folkloru antologiyası. XV cild. Dərələyəz folkloru. Bakı: Səda, 2006, 484 s.

  14. Azərbaycan folkoru antologiyası. Naxçıvan folkloru. Bakı: Sabah, 1994, 388 s.

  15. Azərbaycan folkloru antologiyası. 12-ci kitab (Zəngəzur folkloru). Bakı: “Səda” nəşriyyatı, 2005, 464 s.

  16. Azərbaycan nağılları. Beş cilddə. V cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 304 s.

  17. Bağdadbəyov C. Xatirələr və etnoqrafik qeydlər. Bakı: “Qapp-poliqraf” korporasiyası, 2002, 128 s.

  18. Bayat F. Oğuz epik ənənəsi və “Oğuz Kağan” dastanı. Bakı: Sabah, 1993, 194 s.

  19. Bayat F. Yeni gün/Novruz bayramının sosial-iqtisadi və fəlsəfi təməli. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair təd­qiq­lər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 24-42.

  20. Bəydili C. Türk mifoloji sözlüyü. Bakı: Elm, 2003, 418 s.

  21. Bilqamıs dastanı. Bakı: Azərbaycan Ensklopediyası, 1999, 92 s.

  22. Bürhanəddin Q. Divan. Bakı: Öndər nəşriyyat, 2005, 728 s.

  23. Cavad Ə. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 296 s.

  24. Cəfərzadə Ə. Unudulmuş əziz günlərimizdən. “Azər­baycan” jurnalı 2001-ci il, № 9. s. 159-177.

  25. Cəlilova F.C. Türk və Slavyan xalqlarının folklorunda mifoloji elementlərin müqayisəsi (Azərbaycan və rus eposunda). Bakı: BSU. Kitab aləmi, 2004, 132 s.

  26. Çəmənzəminli Y.V. Əsərləri. 3 cilddə. III cild. Bakı: Avrasiya Press, 2005, 440 s.

  27. Dadaşzadə M. Azərbaycan xalqının orta əsr mənəvi mədəniyyəti. Bakı: Elm, 1985, 216 s.

  28. Dünya xalqlarının mifləri və əfsanələri. Tərtib edən: Arif Məmmədov. Bakı: Çaşıoğlu, 352 s.

  29. Əbdülqazi B. Şəcərei-Tərakimə. Bakı: Azərbaycan Milli Ensklopediyası, 2002, 146 s.

  30. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti . 1968 –ci il 23 mart

  31. Əlizadə M.İ. “Kitabi-Dədə Qorqud”un poetikası (epik zaman ənənələri). Nazimədlik dissertasiyası. Bakı: Ədəbiyyat İnstititu, 1991, 146 s.

  32. Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 304 s.

  33. Füzuli M. Əsərləri. III cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, 472 s.

  34. Gəncəvi N. İsgəndərnamə. Şərəfnamə. Bakı: Lider nəşriyyat, 2004, 432 s.

  35. Hacılı A. Mifopoetik təfəkkür fəlsəfəsi. Bakı: Mütərcim, 2002, 162 s.

  36. Hacılı A. Qəribəm bu vətəndə...(Axısqa türklərinin etnik mədəniyyəti). Bakı: Gənclik, 1992, 216 s.

  37. Hacılı A. Bayatı poetikası. Bakı: Elm, 2000, 162 s.

  38. Hacıyev A. Epik ənənə və müasir bədii nəsr. Bakı: Azərbaycan SSR “Bilik” Cəmiyyəti, 1984, 43 s.

  39. Hüseynoğlu K. Mifin mənşəyi, mahiyyəti və tipolo­giyası. Bakı: Elm və təhsil, 2010, 180 s.

  40. Xalq yaddaşının izləri (Miflər, əfsanələr, nağıllar...) Folklor toplusu. Bakı: Elm, 2005, 144 s.

  41. Xəlil A. Novruz bayramının arxaik ritual əsasları. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 43-86.

  42. İbrahimov M. Novruza layiq hədiyyə. Novruz (toplu). Bakı: Yazıçı, 1989, 127 s. s. 5

  43. İmamquliyeva A. Novruz şərq ölkələrində. “Ədəbiyyat” qəzeti, 9 oktyabr 2009.

  44. İncil. Əhdid-Cədid, yaxud Rəb İsa Məsihin xoş xəbəri. Stokholm: Bibliya Tərcümə İnstititu, 1993, 612 s.

  45. İsmayılov H. Göyçə aşıq mühiti: təşəkkülü və inkişaf yolları. Bakı: “Elm” nəşriyyatı, 2002, 404 s.

  46. İsmayılov H. Novruz bayramı: tarixi-mədəni mahiy­yəti və semantik strukturu. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 3-13.

  47. Kaşğari M. Divanü luğat-it-türk. Dörd cilddə. I cild. Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan: Ramiz Əskər. Bakı: Ozan, 2006, 512 s.

  48. Kitabi-Dədə Qorqud. Əsil və sadələşdirilmiş mətnlər. Bakı: Öndər nəşriyyat, 2004, 376 s.

  49. Qafarlı R. Xalq dramları. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. Altı cilddə. I cild. Bakı: Elm, 2004, 760 s. s. 273-302.

  50. Qasımlı M. Novruz – Azərbaycan xalqının milli bay­ra­mıdır. Novruz bayramı ensiklopediyası. Bakı: “Səda” nəşriy­yatı, 2008, 208 s. s. 5-7.

  51. Qasımlı M. Novruz mərasim kompleksinin tarixi mifoloji. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər. VIII kitab. Bakı: Səda, 1999, s. 50-57.

  52. Qasımov C. Novruz bayramı milli-mənəvi dəyərlə­rin repressiyası kontekstində. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiy­yatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 14-23.

  53. Qasımzadə F.F. Novruz – bahar bayramı. Bakı: 1989, 62 s.

  54. Qeybullayev Q. Azərbaycanlılarda ailə və nikah (19-cu əsr və 20-ci əsrin əvvəlləri). Bakı: Elm, 1994, 440 s.

  55. Qurani-Kərim. Tərcümə edən: Muhəmməd Cavad Ələvi Təbatəbai. 2001, 1319 s.

  56. Mehdiyev R. Fəlsəfə. Dərslik. Bakı: Şərq-Qərb, 2010, 360 s.

  57. Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Bakı: Çıraq, 2009, 640 s.

  58. Nəsimi İ. Seçilmiş əsərləri iki cilddə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyat, 2004, 336 s.

  59. Novruz bayramı ensiklopediyası. Bakı, “Səda” nəşriyyatı, 2008, 208 s.

  60. Novruz mərasimi və meydan tamaşaları. Bakı: V.İ. Lenin adına APİ- nin mətbəəsi, 1991, 52 s.

  61. Novruz töhfələri. Tərtib edən: Mirzə Ağalar, İntiqam Mehdiyev. Bakı: Gənclik, 1989, 110 s.

  62. Oğuznamələr. Bakı: Bakı universiteti nəşriyyatı, 1993, 92 s.

  63. Ordubadi M.S. Bahar bayramı, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 25 mart 1967.

  64. Ögəl B. Türk mifologiyası. I cild. Bakı: MBM, 2006, 626 s.

  65. Rəcəbli Ə. Qədim türk yazısı abidələri. 4 cilddə. I cild. Göytürk abidələri. I hissə. Bakı: Nurlan, 2009, 568 s.

  66. Rəcəbli Ə. Qədim türk yazısı abidələri. 4 cilddə. II cild. Göytürk yazısı abidələri. II hissə. Bakı: Nurlan, 2009, 464 s.

  67. Rəcəbli Ə. Qədim türk yazısı abidələri. 4 cilddə. III cild. Qədim uyğur yazısı abidələri. I hissə. Bakı: Elm və təhsil, 2010, 664 s.

  68. Rəşidəddin. Oğuznamə. Bakı: Azərbaycan Milli Ensklopediyyası NPB, 2003, 108 s.

  69. Rzayev N. Əcdadların izi ilə. Bakı: Azərnəşr, 1992, 103 s.

  70. Rzasoy S. Oğuz mifinin paradiqmaları. Bakı: “Səda” nəşriyyatı, 2004, 200 s.

  71. Rzasoy S. Oğuz mifi və Oğuznamə eposu. Bakı: Nurlan, 2007, 182 s.

  72. Rzasoy S. Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi əsasları. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 87-90.

  73. Sadıq İ. Bahar (Novruz) bayramı şumer qaynaq­larında. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 129-140.

  74. Sarabski H. Köhnə Bakı. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 144 s.

  75. Seyidov M. Azərbaycan mifik təfəkkürünün qaynaq­ları. Bakı: Yazıçı, 1983, 326 s.

  76. Seyidov M. Yaz bayramı. Bakı: Gənclik, 1990, 96 s.

  77. Sultanlı Ə. Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafı tarixindən. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1964, 301 s.

  78. Şaxtaxtinski M. Novruz bayramı. «Kommunist” qəzeti, 3 mart 1989.

  79. Şaman əfsanələri və söyləmələri. Bakı: Yazıçı, 1993, 144 s.

  80. Şamil Ə. Novruz bayramında “Xanbəzəmə” və orada­kı arxaik ünsürlər. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair təd­qiqlər (otuz birinci kitab). Bakı: Nurlan, 2009, 158 s. s. 1117-128.

  81. Şardən J. Parisdən İsfahana səyahət. Amsterdam. 1711. Bakı: Elm, 1994, 96 s.

  82. Şəhriyar M. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Avrasiya-Press, 2005, 408 s.

  83. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı: Şərq-Qərb, 2008, 416 s.

  84. Şirvani X. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Altun kitab, 2005 s. 327 s.

  85. Tantəkin H. Məqalələr. Bakı: Şirvannəşr, 2006, 212 s.

  86. Təhmasib M. Seçilmiş əsərləri: 2 cilddə. I cild. Bakı: Mütərcim, 2010, 488 s.

  87. Türk illəri və falnamə. Bakı: Azərnəşr, 1993, 91 s.

  88. Uşaq bibliyası. Stokholm: Bibliya Tərcümə İnstitutu, 1995, 542 s.

  89. Vəliyev K. Elin yaddaşı dilin yaddaşı. Bakı: Gənclik, 1988, 280 s.

  90. Vidadi M.V. Əsərləri. Bakı: Öndər nəşriyyat, 2004, 336 s.

  91. Yunq K.Q. Analitik psixologiyanın poetik-bədii yara­dıcılığa münasibəti (tərcümə). Qocayev M.Q. Bədii ədəbiy­yatda insan fəlsəfəsi. Bakı: Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, 2001, 220 s. s.190-218.

  92. Yusifov M.M. Bahar bayramı haqqında. Azərbaycan filologiyası məsələləri. Bakı: Elm nəşriyyatı, 1983, 270 s. s. 259-280.


Türk dilində

  1. Uraz M. Türk mifolojisi. Ankara: 1967, 244 s.


Rus dilində

  1. Афанасьев В. Ф. Проблема целостность в филосо­фии и биологии. Москва: Мысль, 416 с.

  2. Барт Р. Избранные работы.: Поэтика. Семиотика. Москва: Прогресс, 1989, 616 с.

  3. Бируни А. Избранные произведения. Том 1. Таш­кент: Издательство Академии Наук Узбекской ССР, 1957, 485 с.

  4. Гроздова И.Н. Токарев С.А. Заключение. В кн.: Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Евро­пы. Москва: Издательства «Наука», 1977, 355 с. с. 337-344.

  5. Китайскии боги и мифы. Москва: АРТ-Родник, 2003, 64 с.

  6. Косидовский З. Когда солнцe была богам. Моска: Наука, 1991, 234 c.

  7. Красновская Н.А. Итальянцы. В кн.: Календар­ные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. Мос­ква: Издательства «Наука», 1977, 355 с. с. 12-29.

  8. Курбатов В.И. Тайное общество масонов. Мос­ква: Наука-Пресс, 2006, 416 с.

  9. Леви-Брюль Л. Свеьхестественное в первобытном мышлении. Москва: Огиз Государственное антирелигозное издательство, 1937, 517 с.

  10. Леви-Стросс K. Структурная антропология. Мос­ква, Издательство «Наука», 1985, 535 с.

  11. Литратурный энциклопедический словарь. Мос­ква: Советская энциклопедия, 1987, 750 с.

  12. Лосев А.Ф. Знак. Символ. Миф. Москва: Изда­тель­ство Московского Университета, 1982, 480 с.

  13. Лосев А.Ф. Хаос и структура. Москва, Мысль, 1997, 831 с.

  14. Матье М.Э. Древнеегипетские мифы. Москва – Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1959. 169 с.

  15. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. Москва: Изда­тельство «Наука», 1976, 406 с.

  16. Мифологический словарь. Москва: АСТ. Ас­трель. Хранитель, 2007,365 (3) с.

  17. Мифы Древней Греции. Ленинград: Ленинздат, 1990, 366 с

  18. Мифы древней Индии. Литературное изложение В.Г. Эрмана и Э.Н. Темкина. Москва, Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1975, 240 с.

  19. Мифы и легенды народов мира. Восточная и Централная Азия. Сборник. Москва: Литература Мир книги, 2004, 448 с.

  20. Мифы народов мира. В 2 томах. Т. 1. Москва: Советская Энциклопедия, 1987, 671 с.

  21. Мифы народов мира. В 2 томах. Т. 2. Москва: Советская Энциклопедия, 1988, 719 с.

  22. Олеарий А. Подробное описание путешествия в Московию и через Москоию в Персию. Москва: Император­ского Общесество Истории и Древностей Россий при Московском Университете. 1870, 1038 (32) с.

  23. Потанин Г.Н. Очерки Северо-заподной Монго­лии. Вып. 4. материалы этнографические. С. Петербург, 1883, 1025 с.

  24. Психоанализ: новейшая энциклопедия. Минск: Книжный Дом, 2010, 1120 с.

  25. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. Т. 2. Ч. 2. С-Петербургь: 1889, 1814 (64) с.

  26. Словарь мифов. Под редакцией Питера Бентли. Москва: Фаир-Пресс, 1999, 432 с.

  27. Снесарев Г.П. Реликты домусульмонсих верова­ний и обрядов у узбеков Харезм. Москва: Наука, 1969, 336 с.

  28. Соколов М.Н. Лес. В кн.: Мифы народов мира. В 2 томах. Т. 2. Москва: Советская Энциклопедия, 1988, 719 с. с. 49-50.

  29. Соколова З.П. Культ животных врелигиях. Мос­ква, Издательство «Наука», 1972, 211 с.

  30. Стеблин К. Миф. Ленинград: Наука, 1976, 102 с

  31. Тондл Л. Проблемы семантики. Москва: Прогресс, 1975, 483 с.

  32. Топоров В.Н. Древо мировое. В кн.: Мифы наро­дов мира. В двух томах. Т. 1. Москва: Советская Энцикло­педия, 1987, 671 с. с. 398-406.

  33. Топоров В.Н. Мышь. В кн.: Мифы народов мира. В 2 томах. Т. 2. Москва: Советская Энциклопедия, 1988, 719 с. с. 190.

  34. Тэрнер В. Символ и ритуал. Москва: Наука, 1983, 277 с.

  35. Фрейденберг О.М. Миф и литература древности. Москва: Главная редакция восточной литературы издатель­ства «Наука», 1978, 605 с.

  36. Фрэзер Дж.Дж. Золотая ветвь. Москва: Издатель­ство АСТ, ЗАОНПП Эрмак, 2003, 781 с.

  37. Хайдеггер М. Разгавор на проселочной дороге: Сборник. Москва: Высшая школа, 1991, 192 с.

  38. Хаййам О. Трактаты. Москва: Издательство вос­точ­ной литературы, 1961, 339 с.

  39. Хождение купца Федота Kотова в Персию. Москва: 958, 111 с.

  40. Xудяков И.А. Краткое описание Верхоянского округа. Издательство «Наука» Ленинградское отделение. Ленинград: 1969. 437 с.

  41. Чеснов Я.В. Дракон: метафора внешнего мира. В кн: Мифы культы, обряды народов Азии, Москва: Наука, 1986, с 59-72.

  42. Шербак А.М. Огузнаме. Москва: Издательство восточной литературы, 1959, 171 с.

  43. Штоф В.А. Моделирование и философия. Ленинград: Издательство «Наука» Москва: 1966, 301 с.

  44. Элиаде М. История веры и религозных идей. Москва: Академический Проект, 2009, 622 с.

  45. Элиаде М. Космос и история. Москва: Прогрес, 1987, 311 с.

  46. Энциклопедия сверхьетественных существ. Мос­ква: Эскмо: СПБ Мидгард, 2006, 720 с.

  47. Юнг К.Г. Синхрония: аказуальный обьединяю­щий принцип. Москва: АСТ Москва: 2010, 347 (5) с.


İnternet resursları

  1. http://www.psyinst.ru/libraray/php?part=article&id=34


BAŞLIQLAR
MİFİK ZAMAN VƏ NOVRUZ FENOMENİNƏ

YENİ BAXIŞ 3
GİRİŞ 8
I FƏSİL

MİFOLOJİ TƏFƏKKÜRDƏ ZAMAN VƏ TƏQVİM

1.1. Zamanın mifoloji təfəkkürdə modelləşməsi 15

1.1.1. Zoomorfik modelləşmə 16

1.1.2. Antropomorfik modelləşmə 42

1.1.3. Biomorfik (bitkisəl) modelləşmə 57

1.1.4. Cansız varlıqlarla (astral-əşyəvi) modelləşmə 64

1.2. Folklorda zamanın poetik modelləri 68

1.3. Mifoloji düşüncədə zamanın on iki sayı ilə

modelləşməsi 75
II FƏSİL

TƏQVİM MƏRASİMLƏRİNİN RİTUAL-MİFOLOJİ SEMANTİKASI

2.1. Təqvim mərasimləri və Novruz 87

2.2. Novruz bayramı şifahi və yazılı ədəbiyyatımızda 110

2.3. Çərşənbələr təqvim mərasimləri kimi 122

2.4. Çərşənbələrin ritual-mifoloji semantikası 140

2.5. Novruz təqvim-ritual kompleksində

tonqal (od) və su ritual simvolları 145

2.6. Novruz bayramının ritual-mifoloji semantikası 154


NƏTİCƏ 162

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT 168

Ramin Novruzəli oğlu Allahverdi

(Allahverdiyev).

Təq­vim mifləri və Novruz.

Bakı, Nurlan, 2013.

Íÿøðèééàò äèðåêòîðó:



Prof. Надир Мяммядли
Íÿøðèééàò ðådakòîðó:

Şakir Albalıyev
Êîìïƒòåðäя jû‹äû:

Ülviyyə Əliyeva
Korrektor:

Nigar İmaməliyeva
Êîìïƒòåð òяðòèá÷èñè âя

òåõíèêè ðåäàêòîðó:



Ramin Abdullayev

Êà‹ûç ôîðìàòû: 60/84 1/32

Ìяòáяя êà‹ûçû: ¹1

Щя‡ìè: 180 ñяù.

Òèðàæû: 200
Êèòàá Àçяðáàj‡àí ÌÅÀ Ôîëêëîð Èíñòèòóòóíóí

Êîìïƒòåð Ìяðêяçèíäя jû‹ûëìûø, “Nurlan” ÍÏÌ-äÿ



îôñåò ƒñóëó èëя hazır deopozitivlərdən ÷àï îëóíìóøäóð.

1 R.Allahverdiyevin diqqət yönəltdiyi bu məqam, əslində, başqa for­mada və məzmunlarda Azərbaycan folklorşünaslığında zərərli bir tendensiya kimi davam etməkdədir. Son dövr Novruz bayramı ilə bağlı tədqiqatlarda Nov­ruza həsr olunmuş türk və rus dilli tədqiqatlardakı məlum və ədəbiy­yat­la­rın mexaniki şəkildə mənimsənilməsi yolu ilə ştampovka əsərlərin meydana çıxması bölgələrdə əsrlər boyunca yaşayan Novruz bayramının əsil milli siması və elmi obrazının hələ də tədqiqatlardan kənarda qalmasına rəvac verməkdədir – Elmi redaktor.



1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə