Ramin allahverdi TƏQVİm miFLƏRİ VƏ novruz baki 2013 Elmi redaktor: Seyfəddin rzasoy




Yüklə 0.67 Mb.
səhifə7/9
tarix22.02.2016
ölçüsü0.67 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

2.2. Novruz bayramı şifahi və yazılı ədəbiyyatımızda
Novruz bayramının müxtəlif adət-ənənələri həm şifahi xalq yaradıcılığında, həm də yazılı, xüsusən də klassik ədə­biyyatımızda açıq-aşkar şəkildə özünü göstərməkdədir. Bu mərasimin ritual-mifoloji motivli ayinləri, adətləri şifahi xalq ədəbiyyatımızın bir sıra janrlarında, o cümlədən, kristallaşmış məzmun forma vəhdətinə malik olan bayatılarımızda özünə­məxsus formada, demək olar ki, detalbadetal əks olunur. Bayra­mın əsas (arxaik qatdakı) ritual-mifoloji mahiyyətinə (yəni ilkin mifik zamanda etnosun mərkəzləşməsinə) uyğun olaraq üst qatda “küsülülərin barışması” adəti belə əksini tapır. (Aşağıdakı bayatılar “Novruz ensklopediyası” kitabından götürülmüşdür*).

Mən aşiqəm alışar*,

Zəhmət çəkər çalışar,

Novruz günü gələndə

Küsülülər barışar.
Ordan axan arxdımı?

Üzündə duvaxdımı?

Novruz gəlib yetişdi,

Ayrı duran vaxtdırmı?!

Məlum olduğu kimi, Novruz bayramı və çərşənbə axşam­larında süfrələrə cürbəcür milli yeməklər və şirniyyatlar (plov, balıq, şəkərçörəyi, duzluqoğal, paxlava, şəkərbura və s.) xalqın deyimi ilə desək “yeddi cür nemətlər düzülür”. Bayramın dəruni mahiyyətini müəyyən cəhətlərdən tamamlayan süfrə mədəniy­yəti kimi adətlər də bayatılarda təlqin olunur:

Mən aşiqəm üzülər,

Qara gözlər süzülər,

Novruzun süfrəsinə

Yeddi nemət düzülər.

Atı çapdım cilovla,

Balıq tutdum tilovla,

Açdım Novruz süfrəsin,

Bayram keçdi plovla.
Mən aşiqəm oyular,

Həm doğranar, soyular.

Novruzun süfrəsinə.

Mütləq balıq qoyular.


Uca dağın qaşı var,

Ətəyində daşı var.

Novruzun süfrəsində

Zəfəranlı aşı var.

Novruz mərasimini səciyyələndirən ən vacib ritual-mifo­loji motivləri özündə cəmləşdirən falabaxma, qulaqpusma (qapı­pusma, qulaqfalı) kimi adətləri də bayatı yaradıcılığından kə­nar­da qalmamışdır.

Mən aşiqəm halı var,

Dəymişi var, kalı var.

Novruzda gənc qızların

Axşam qulaq falı var.
Bulaq olub axaram,

Üzük, sırğa taxaram.

Vəsfi-hal gecəsində

Taleyimə baxaram.

Bəzi bayatılarda hətta bayramın arxak ritual qalıqlarının belə əski izləri görünməkdədir. Həmin bayatılarda əski ayinlərin qalıqları qorunub saxlanılır. Məsələn, belə bayatılardan birində söylənilir:

Mən aşiqəm çəpərlər,

Torpağa şum təpərlər.

Novruzda yatan kəsin,

Üstünə su səpərlər.

Bu ayin bəzi regionlarımızda indinin özündə də yaşamaq­dadır. Gədəbəydə (ən çox da kəndlərində) İlaxır çərşən­bədə ca­vanlar (fərqi yoxdu, qız oğlan) sübh tezdən qalxıb axar bulaq ba­şına gedərək, müxtəlif qablarla axar bulağın suyundan götü­rüb həmin su ilə bir-birini isladırlar. Bu adət “sulaşma” adı ilə məş­hurdur. Yaşlı qadınlar isə sübh tezdən qalxıb axar bu­laqdan gə­tir­dikləri sudan evə-eşiyə, uşaqların üst-başına, həm­çinin, mal-qaranın saxlanıldığı yerə (tövləyə) çiləyirlər. (Mən özüm də bu adətin anam tərəfindən hər ilaxır çərşənbədə yerinə yetirilmə­si­nin canlı şahidiyəm).

Novruz mərasimi ilə ilişgili bayatılarda mərasimin arxaik mifoloji semantik layları da aşkarlanır.

Baş söhbətə qatarlar

Günü-günə satarlar,

İlin son gecəsində

Ağaclar da yatarlar.

Bu bayatının son iki misrasındakı əsatiri görüşləri özündə müncərləşdirən semantika nisbətən üst qatda ölüb-dirilmə mo­tivinin simvolu, alt qatda isə ilkin mifik, başlanğıc zamanda xaosdan kosmosa keçid aktının işarəsi kimi anlaşılır. Qeyd edək ki, bayram gecəsi və yaxud ilaxır axşamı ağacların yatması (bəzi mifoloji mətnlərdə isə suların donması, ümumiyyətlə hər şeyin yatması) bir çox mifoloji mətnlərimizdə əksini tapır. Bu barədə bir qədər sonra ətraflı danışacağıq.

Tonqal qalamaq və onun üstündən tullanmaq kimi arxaik ritual adətləri də bayatı yaradıcılığından kənarda qalmamışdır. Üst qatda şər, demonik qüvvələrdən təmizlənmək funksiyası ilə özünü səciyyələndirən tonqal, od simvolu həmin mifoloji funk­siyaları işarə edən (ifadə edən) su simvolu ilə funksional eyniy­yət təşkil edir. Yəni sadə dillə desək, həm suyun, həm də odun üərindən tullanılaraq, şər, demonik qüvvələrdən (yaxud onların neqativ təsirindən) təmizlənmək üçün bu motivi özündə daşıyan hər iki simvol eyni mifoloji funksiyanın daşıyıcısı kimi çıxış edir. Simvol və funksiyanın dialektik münasibətinin olduğunu qeyd edən A.Hacılı yazır ki, “...simvol daha konkret və həyati, çoxvariantlı və çoxmənalı, dinamikdir. Funksiya isə daha ümu­mi və mücərrəd, invariant və təkmənalı, statik səciy­yəlidir. Əsər­də möhkəm yeri, sabit rolu və dəyişməz mənası olan funk­siyalar var. Bu funksiyalar eyni rolu oynayan müxtəlif simvol­larla ifadə oluna bilir...” (37, 81). Alimin göstərdiyi kimi simvol və funksiyanın bu cür dialektik xüsusiyyətləri bizim indi qeyd etdiyimiz su və od simvolları üçün də keçərlidir. Ona görə də, bu mənada su və od simvolları üst qatda şər, demonik qüv­vələr­dən təmizlənmək, alt qatda isə xaosdan kosmosa keçid aktının yerinə yetirilməsini nəzərdə tutan eyni mifoloji funk­siyaların daşıyıcısı kimi aşkarlanır.

Gün adı Qodu oldu,

Bir adı Dodu oldu.

Novruzda çərşənbənin

Tonqalı odu oldu.
Mən aşiqəm çökərlər,

Sındırarlar, sökərlər.

Novruzda ağırlığı

Tonqal üstə tökərlər.

Novruz bayramında və İlaxır çərşənbələrdə səməni göyərt­mək, bir-birilə bayramlaşmaq, nişanlı qızlara bayram günü xon­ça tutub pay aparmaq, Çillə qarpızı kəsmək, yumurta boya­maq, yumurta döyüşdürmək və s. bu kimi adətlərimizdən də baya­tılarımızda bəhs olunur.

Mən aşiqəm oyarlar,

Deyib, gülüb doyarlar,

Novruz bayramı üçün,

Yumurtalar boyarlar.
Mən aşiqəm hay gedər,

Sular daşar, çay gedər,

Novruzda nişanlıya

Xonça dolu pay gedər.


Beldən açdım qəməni,

Suladım bağ-çəməni,

Novruzun nişanəsi.

Səmənidi, səməni.


Üzdə telə əs dedim,

Söz-söhbətə bəs dedim.

İlaxır çərşənbədə

Çillə qarpız kəs dedim.

İllərin bir-birini əvəzləməsi köhnə ilin başa çatması və təzə ilin gəlişi, ilin on iki illik qədim təqvim sistemi üzrə hansı heyvanın üstündə təhvil olması kimi mifoloji inamları özündə cəmləşdirən məqamlar da bayatılarda əksini tapır:

Mən aşiq səsdi, haydı,

Bu coşub gələn çaydı,

Ötən ilə son qoyan,

Bahar sözlü Boz aydı.
Yorular süstə gələr,

Əlində püstə gələr,

Novruzda hər yeni il

Bir heyvan üstdə gələr.

Novruz mərasimi ilə ilişgili adət-ənənələr digər folkor janr­­larında da təlqin olunur. Məsələn, tapmacalarda bayramın müxtəlif atributları janrın tələblərinə uyğun olaraq bu şəkildə sorğu-sual olunur:

Kəmərim qırmızı,

Yaşıl köynəyəm.

Novruz bayramında

Hər bir evdəyəm. (səməni)
Özüm isti, rəngim al,

Ağrı-dərdi məndə sal.(tonqal)


Qapısız günbəzəm,

Üzüm ağ, içim sarı.

Novruzda bəzənərəm,

Qırmızı, yaşıl, sarı. (yumurta) və s. (59, 146).

Bəzən sual meydana çıxır ki, yaşı minilliklərlə ölçülən Novruz mərasimlərinin adət-ənənələri, müxtəlif ayinləri klassik yazılı ədəbiyyatımızda nə üçün geniş şəkildə əksini tapa bil­məmişdir. Nəzərə alsaq ki, islam dini özündən əvvəlki bütün əski görüşlərə, o cümlədən ritual-mifoloji görüşlərə qarşı müba­rizə apararaq, cahiliyyat dövrü adı altında bu mifoloji görüşləri əks etdirən bütün adətlərə qarşı barışmaz mövqe tutmuşdur, onda bu suala müəyyən mənada cavab tapmış oluruq. Eyni zamanda, xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır ki, o dövrdə elitar ədəbiyyat sayılan klassik yazılı ədəbiyyatımızda bütün əsərlər, demək olar ki, İslam dininin təsiri ilə Allahın və onun sevimli bəndəsi Məhəmməd peyğəmbəri tərənnüm edən nətlərlə başla­yırdı. Ona görə, bu dövr bədii yaradıcılıqda, şübhəsiz, əski dünyagörüşləri, mifoloji inamları özündə cəmləşdirən Novruz mərasimlərinin müsbət bir hal kimi geniş şəkildə qələmə alın­ması heç mümkün də deyildi. Dahi Nizami sanki buna işarə edərək, Novruzla bağlı adətləri öz “İskəndərnamə”sinin “Şərəf­namə” hissəsində “Pis adətlər, zərdüştlük qalıqları” başlığı adı altında vermişdir.

Novruz ilə Səddə bayramlarında,

Ayinlər yenidən olurdu bərpa.

Ər üzü görməmiş gəlinlər, qizlar

Evindən sevinclə dışarı çıxar.

Əllər al xınalı, üzlər bəzəkli,

Hər yandan gəlirdi çoşqun ürəkli

Önündə al-şərab hər üzü lalə

Muğlarla üz-üzə vurar piyalə,

Atəşdən mövludun əfsunlarından

Tüsdüdən don geyər uca asiman (34, 171).

Əlbəttə, burada qız-gəlinlərin bayram gününün ab-hava­sına uyğun olaraq bəzənib-düzənməsi adəti qeyd olunur, həmin ayinlər zamanı gur tonqalların yandırılması “tüsdüdən uca geyər bütün asiman” kimi poetik deyimlə nəzərə çatdırılır. Poemada bayramı və onun ayinlərini bu cür təntənəli surətdə tərənnüm edən təhkiyyəçinin timsalında böyük şairin Novruza və onun adətlərinə olan məhəbbətini sezmək çətin deyil.

Göründüyü kimi, bununla belə Novruz mərasimi ilə bağlı müxtəlif ayinlərin, adətlərin keçirilməsi və digər məqamlar kifayyət qədər açıq-aydın şəkildə böyük klassiklərimizin əsər­lərində özünə bu və ya digər formada yer tapa bilmişdir. Bu ba­rə­də ədəbiyyatşünaslarımızdan F.F.Qasımzadə “Novruz – bahar bayramı” adlı kitabında Xəqani Şirvaninin şeirlərindən, Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə”, “Leyli və Məcnun” “Xosrov və Şirin” poemalarından, Qazi Bürhanəddinin qəzəllərindən, Kişvə­rinin yaradıcılığından, M.Füzulinin, M.V.Vidadinin, M.P.Va­qivin əsərlərindən, M.Ə.Sabirin satirasından, M.Müşfiqin “Bay­ram axşamı” şeirindən, H.Cavidin və başqa görkəmli şair və yazarlarımızın əsərlərindən müxtəlif nümunə parçaları gətir­məklə Novruz bayramının yazılı klassik və son dövr ədəbiy­yatımızda necə əks olunmasını göstərmişdir. Həmçinin müəllif XI əsr Azərbaycan şairi Qətran Təbrizinin “Divan” ında, orta əsr şairlərimizdən Sururinin, Şahinin, Həqirinin öz yaradıcı­lıq­larında Novruz bayramını vəsf və mədh etdiklərini də qeyd edir. Eləcə də M.F.Axundovun komediyalarında “Hekayəti-molla İbrahimxəlil kimyagər”, “Hekayəti-müsyö Jordan həkimi-nəba­tət və dərviş Məstəli şah – caduguni-məşhur”, “Sərgüzəşti-və­ziri-xani Lənkəran” dramlarında Novruz bayramı ilə bağlı məqamların əks olunduğuna da diqqətimizi yönəldir (53, 41-55).

Ədəbiyyatşünasın da qeyd etdiyi kimi, yazılı ədəbiy­yatımızda bu bayramın izləri çox aydın şəkildə əksini tapmışdır. Buna görə, klassiklərimizin ölməz əsərlərindən lazimi nümu­nələr gətirməklə Novruz mərasiminin klassik ədəbiyyatımızda öz əksini tapmış bəzi məqamlarını, keçdiyi keşməkeşli tarix yolunu diqqətdən keçirmək yerinə düşər.

Xəqani Şirvani Novruz bayramının müəyyən adətlərinə Şirvamşah Mənuçöhr ibn Firiduna, və Şirvanşah Axistana həsr etdiyi mədhiyyələrində toxunur.

Qoy Novruz özü versin sənə xeyr-dua da,

Ariflər “Amin” desin, əbədi ol dünyada (84, 131).

Novruz Ərza hüsnü var, şah bəxti tək ruh oxşayır,

Halı behişti andırır, falı da “Quran” olsun həm.
Çatmış bahar əyyaminə, şahim səadət naminə,

Novruz tökər mey caminə, yüz il xaqan olsun həm.

(84, 141)

Novruzun şən əhval-ruhiyəli bayram kimi qeyd edilməsi Q.Bürhanəddinin şeirlərindən də görünməkdədir.

Novruzdur sənün ilə bir eyş edəm gərək

Ki, dünya əhli görəvü əyad yad ola (22, 35).

Hürufi şairimiz İ.Nəsimi öz qəzəlində Novruzun əsatiri məzmununa söykənən köhnəliyin təzəliklə əvəz olunmasına diq­qəti yönəldir.

Mövsimi-novruzü neyistan aşikar oldu yenə.

Şəhrimiz şeyxi bu gün xoş badəxar oldu yenə.
Qönçədən gül baş çıxardı, aldı üzündən niqab,

Bülbüli-şeyda xətibi-laləzar oldu yenə.


Köhnə dünya yengi xələt geydi bu mövsümdə uş,

Çöhrəsi dövri bu gün nəqşi-nigar oldu yenə.


Saqiya, cami gətir kim, mən uzatdım tövbəmi,

Köhnə təqvimim mənim bietibar oldu yenə (58, 54).

Burada şair köhnə ilin təzə illə əvəzlənməsinin doğurduğu Novruz əhval-ruhiyyəsini poetik şəkildə təqdim edir. Bu qəzəldə daha maraqlı bir məqam şeyxlərin (din təmsilçilərinin) belə “xoş badəxar olması”, bu bayramın Nəsiminin dövründə, İslamın və digər dini fəlsəfi təlimlərin tüğyan etdiyi bir zamanda təmtəraqla qeyd olunduğunu göstərməklə yanaşı, mərasimin ritual-mifoloji köklərinin kristal möhkəmliyini bir daha təsdiqləyir.

Dahi şairimiz M.Füzuli isə gündüzlə gecənin bərabər­ləş­diyi Novruz gecəsini xatırladaraq bu məqamı öz metafotik təfək­kür süzgəncindən aşağıdaki kimi keçirdib təqdim edir:

Vəslin mənə Novruz gecəsi oldu müyəssər,

Sanki o gecəm gündüz ilə oldu bərabər (33, 139).

Ədəbiyyat tariximizdən nisgilli, kədərli şair kimi tanı­dığı­mız M.V.Vidadi də Novruz bayramının şən əhval-ruhiyyəsinə qoşulur və öz “Novruziyyə”sində bunu belə səciyyələndirir:

Novruzi-bahar oldu, cahan tazətər oldu,

Rəf oldu ələmlər.

Dağıldı bu şadlıq xəbəri dərbədər oldu,

Yandı oda ələmlər....

Bir mövsümi-güldür bu ki, həqdən nəzər oldu,

Xoş gəldi bu dəmlər,

Ey xəstə Vidadi, bu gün etməzmi sənə rəhm,

Sultani-zəmanə?

Bu eydi-mübarəkdə ki dünya xəbər oldu,

Saçıldı dirəmlər (90, 69).

Böyük mütəfəkkirimiz M.F.Axundovun “Aldanmış kəva­kib” povestinin süjet strukturu “Xanbəzəmə” adlı bir Novruz mə­ra­simini xatırladır. “Xan bəzəmə” mərasimi zamanı “...ağsaq­qallardan biri ortaya çıxıb, meydana çıxıb yığılanlara deyir:

- Camaat, bu gün bir xan seçməliyik. Xan gərək qaş-qa­baqlı, sözü ötkəm adam olsun. Ona bir vəzir, bir vəkil, üç fərraş, bir də bir cəllad seçib verin...” (14, 21).

Lazımi adamlar seçildikdən sonra “Xanı təmtəraqla meydanın yuxarı başında qurulmuş taxtda oturdurlar. Vəzir-vəkil də gəlib taxtın sağ-solunda əyləşir. Yaraqlı-yasaqlı fər­raşlar xanın hüzurunda əmrə müntəzir dayanırlar. Cəllad qırmızı libas geyib, əlində balta meydanın aşağı başında gözləyir. Xan gözlənilməz əmrlər verir, adamları da onun buyruqlarını can-başla yerinə yetirirlər. Kosayla təlxək də tez-tez xanı gül­dürməyə çalışır. Min bir hoqqadan sonra xanı güldürüb taxtdan yendirir, aparıb suya basırlar” (138, 21). Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, belə bir mərasimin Şuşa şəhərində keçirildiyin C.Bağ­dadbəyov bu şəkildə qələmə alır: “Xonçanın başında yenə də xan əmr etməkdə idi. Lakin bu əmrlər toylardakı kimi olmayıb, cəzaları yüngül idi. Çillə axşamları axşam yeməyindən sonra iştirak edənlər hazır olub məclis başlanırdı. Rəqs etməkdə məş­hur olan “fərraşlar” əvvəlcə məclisi öz rəqsləri ilə açırdılar.

Xanın verdiyi əmrlər yüngül idi. Məsələn, gec qalmış gənc iki dəfə oynamalıdır...” (14, 21) və s.

Ə.Şamil “Xanbəzəmə” mərasimi haqqında başqa maraqlı bir informasiya verir. Onun yazdığına görə, “Ordubadda “Xan­bəzəmə”yə şəbədə deyilir. Novruz bayramına iki gün qal­mış “Xan” bəzədilir. Xalat geymiş, başına tac qoymuş “Xan” ata mindirilir. “Xan”ı “vəzir”, “vəkil”, “əyanlar” və musiqiçilər izlə­yirlər. “Xan” at üstündə küçələrdən keçərək gəzintiyə gedir. Yol­da onu oynayanlar, alqışlayanlar izləyirlər. Yol boyu “Var ol­sun Xanımız!”, “Xanımız, ədalətli Xanımız!”, “Xanımız, xal­qın dər­dinə yanan xandır!”, “Xanımız mərhəmətli xandır!” və s. alqışlar səslənir” (80, 123-124). Müəllifin yazdığına görə, bu “Xan” xalqın bütün şikayətlərini eşidir, adil qərarlar verir (80, 124).

Göründüyü kimi, “Xanbəzəmə” mərasimində xalq özünün ədalətli şah obrazını təqdim edir.

Bütün bu deyilənlərə əsasən belə qənaətə gəlmək olar ki, M.F.Axundzadə məhz bu mərasimin strukturuna əsaslanıb belə bir bədii əsəri yazır. Povestin əvvəlində deyilir: Baharın əvvəli idi: Novruzdan üç gün keçmişdi. İstirahətdə olan Şah Abbasın yanına gələn Münəccimbaşı şaha ərz edir ki, Novruzdan on beş gün keçmiş Mərrixin Əqrəb ilə iqtiranı vaqe olacaq və bundan İranda sahibisəltənətdə ziyan yetişə bilər. Mövlanə Cəmalləddin isə şaha bildirir ki, Novruzdan on beş gün keçənədək səltənətdən müvəqqəti əl çəkə və taxt-tacı bir başqasına tapşıra ki, ziyan ona ötsün (6, 189-190).

Psixoanalitik təhlil metodunun məşhur banilərindən olan alman psixoloqu Karl Yunq bədii yaradıcılıqda simvollardan, bədii yaradıcılığa təhtəlşüuru təsirdən bəhs edən yazısında qeyd edir: “Biz öz təcrübəmizdən bilirik ki, çoxdan tanıdığın şairi bəzən birdən özün üçün yenidən kəşf edirsən. Bu o vaxt baş verir ki, bizim şüurumuz öz inkişafında yeni pilləyə qalxır və bu səviyyədən biz şairin sözlərində gözlənilmədən nəsə yeni bir şey eşitməyə başlayırıq. Hər şey lap əvvəldən onun əsərində var idi, lakin gizli simvollar olaraq qalırdı və bunu oxumağa bizə yalnız dövrün yeniləşmiş ruhu imkan verir. Başqa təzə gözlər lazım gəlir, çünki köhnələr yalnız o şeyləri görə bilir ki, onları gör­məyə artıq adət etmişdir” (91, 208-209).

Məhz bu nöqteyi-nəzərdən əslində xalqın həmişə arzula­dığı və Novruz bayramı zamanı “Xanbəzəmə” mərasimində “reallaşdırdığı” ədalətli şah obrazı və ölkənin ədalətli idarəsi motivinin M.F.Axundovun sözügedən povestində əksini tapması təhtəlşüurdan (və yaxud şüuraltı folklor yaddaşından) gələn inikas kimi izah oluna bilir.

Bayramın bir sıra əsrarəngiz adət-ənənələri, ayinləri M.Şəh­­riyarın məşhur “Heydərbaba” poemasında xalqın ruhuna uyğun, son dərəcə təbiiliyini gözləməklə təsvir olunur.

Bayram idi gecəquşu oxurdu,

Adaxlı qız bəy corabın toxurdu

Hər kəs şalın bir bacadan soxurdu,

Ay nə gözəl qaydadı şal sallamaq.

Bəy şalına bayramlığın bağlamaq (82, 41).

Ə.Cavadın yaradıcılığında bu mərasimlər xüsusi yer tutur. O, öz etnoqrafik etüdlərində “Çillə şərqisi”, “Yaza xitab”, “Bö­yük Çillə”, “Kiçik Çillə”, “Xıdır Nəbi”, “Yel Baba”, “Qa­rının borcu”, “Boz ay”, “Dördatlı Yencə Gün”, “Dörd çərşənbə” şeirlərində Novruz və qış mərasimləri ilə bir sıra mərasimi, əsa­tiri məqamları poetik dillə təqdim edir .

Şair bu mövsümü mərasimlərin bütövlükdə vahid tamı əhatə etməsini sezmiş və hər birini vahid tamın ayrı-ayrı ünsür mərasimləri kimi qələmə almışdır. Doğrudan da qışı səciyyə­ləndirən hər bir lokal mərasim qış dövrünün ritual-mifoloji sis­temi kimi özünü göstərir. Bu sistemin ən ilkin mərhələsi “Böyük Çillə”, “Kiçik Çillə”, “Xıdır Nəbi”, “Boz ay” və çər­şən­bə ri­tual­ları, çillə çıxarmaq ayini nəhayət yeni ilin gəlişi, qarının borcu və s. bütövlükdə vahid ritual-mifoloji bir sistemin zəncir­vari həlqələri kimi özünü göstərir.


2.3. Çərşənbələr təqvim mərasimləri kimi
Novruz bayramı və çərşənbələr, həmçinin bu zaman keçi­rilən ayinlər, adətlər haqqında bir çox ziyalılarımızın fikirləri, qeydləri çox diqqətəlayiqdir. Böyük mütəfəkkirlə­rimiz­dən biri olan Məhəmmədağa Şaxtaxtinski 1880-ci ildə Tibilisidə çıxan “Обзор” qəzetinin 446-cı sayında dərc olunmuş “Novruz bay­ramı” adlı məqaləsində çərşənbələr haqqında ətraflı şəkildə bəhs edir. Müəllif çərşənbə və Novruz bayramı zamanı keçirilən adət­lər, ayinlər, eləcə də onun simvolları haqqında bəhs edərək, on­la­rın islamla qətiyyən əlaqəli olmadığını göstərir. Müəllif yazır: “Çərşənbə günü deyildiyi kimi, evlərin damında və həyətlərdə tonqal qalamaqla başlanır; varlı adamlar fişəng atır, ovçular isə ara vermədən atəş açırlar... Çərşənbədən Nov­ruzaqədər (“yeni günə” yəni yazın başlanğıcınadək) olan vax­tadək bayrama hazırlıq tədarükü görülür...

Təbrizdə Azərbaycan hakimi yeni il münasibəti ilə şənlik iştirakçılarına “təhvil şahısı”, yəni keçid pulları adlandırılan xırda gümüş sikkələr paylayır....

Adamlar bayramda libaslarının heç olmasa, bir hissəsini təzələməlidirlər” (78, 70).

Çərşənbələrin İslam tarixində İmam Hüseyn tərafdar­la­rının üsyanı ilə əlaqələndirilməsinə müəllif etiraz edərək yazır: “Zən­nimizcə, ilin axır çərşənbəsinin bayram edilməsi öz-öz­lüyündə mövcud bir adətdir, Hüseyn tərəfdarlarının üsyanı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Çərşənbə üsyandan əmələ gəlməmişdir” (78, 69).

İslam dininin təsirlərinə baxmayaraq, Novruz mərasimləri və xüsusən də çərşənbələrin Azərbaycan xalqı arasında bütün dini və digər bayramların hamısından yüksək səviyyədə keçi­rilməsini bir çox görkəmli xadimlərimiz öz xatirələrində qeyd edirlər. Belə şəxsiyyətlərimizdən biri görkəmli aktyorumuz H.Sarabski “Köhnə Bakı” kitabında yazır: “Bakıda Novruz bayramı qurban və Orucluq bayramlarından dəfələrlə artıq bir təntənə ilə keçirilərdi. Novruzu bir ay əvvəldən qarşılmaq Bakıda bir adət idi. Həftənin hər çərşənbə axşamı hər evin həyə­tində və yaxud darvazasında tonqal qalanardı” (74, 19). “Bay­ram axşamlarında arvadlar əlvan xonçalarla qəbiristanlığa gedərdilər. Qəbiristanda hər kəs öz xonçasını ölüsünün qəbri üzərinə düzər və sonra oxşayıb ağlamağa başlardı” (74, 25). “Bayram axşamının gecəsi bütün ailə evə toplaşardı” (74, 26).

Y.V.Çəmənzəminli isə öz xatirələrini bu cür qələmə alır: “...Yaza və Novruz bayramına bir ay əvvəldən hazırlanardıq, anam ev tökərdi, xalılar palazlar çırpılar, rəfdəki yığın-yığın qablar yuyular, evin içini-dışını əhənglə şirələyərdik. Cocuqlara yeni paltar tikilərdi. Bilxassə çərşənbələri təntənə ilə keçirərdik: çərşənbə dişərdik – ürəyimizdə bir niyyət tutub qonşuların danı­şığını gizlincə dinlərdik və ilk sözləri yozmağa çalışardıq. Sonra tonqal qalayıb üzərindən atılardıq...” (26, 381).

Çərşənbələrdə, xüsusən də İlaxır çərşənbədə qızların bulaq başına getmələri adəti el sənətkarı Aşıq Ələsgərin poezya yara­dıcılığından kənarda qalmamış və bu məqamı “çərşənbə gü­nündə çeşmə başında” misrası ilə başlayan qoşmasında gös­tərmişdir.

Cəlil bəy Bağdadbəyov “Xatirələr və etnoqrafik qeydlər” əsərində mərasimin arxaik ənənələrindən olan Çillə çıxarmaq adəti barəsində yazır: “Şuşada Novruz bayramına bir ay qalmış çillə çıxarmaq adət idi. Yəni məzkur bir ay gecələri çalğı, oxumaq və rəqslər ilə keçirib, köhnə ilin kəsalətini, qəmli həyat gedişini rədd edib, diribaşlıq ilə təzə ilə, Novruz bayramına da­xil olub, bunlar ilə bərabər guya qış çillələrini də rədd edir­dilər...” (17, 76).

Müəllifin qeyd etdiyi “çillə çıxarmaq” mərasimi elə əs­lində Novruzqabağı ritualların qalığı kimi özünü göstərir. Bu ritualın əsas məqsədi pis, şər qüvvələri rədd etmək, onlarla mübarizə aparmaq, onları məhv etməkdir. Alt mifoloji qatda isə xaosun aradan qaldırılması motivi dayanır. Buradakı müəllifin qeyd etdiyi kimi “qış çillələri” nin rədd edilməsi, onların sima­sında şər qüvvələrə qalib gəlinməsini nəzərdə tutur.

Ş.Albalıyev qeyd edir ki, “Şuşada keçirilən bu adət-ənənə oxşar şəkildə Cəbrayıl rayonunda, xüsusən də bizim dağlıq və dağətəyi kəndlərimizdə də keçirilərdi” (7, 101).

Müəllif çərşənbələrlə əlaqədar olaraq yazır : “El arasında bir inam var: şənbə günü ağır gün hesab olunur, buna görə də şənbə günü yuyunmazlar, ya hər hansı bir işə başlamazlar, yoxsa axırı düz gətirməz. Anam Qərənfildən bu barədə bir qədər geniş şəkildə açıqlama verməsini xahiş etdikdə, o, cavab verdi ki, düzdür, şənbə ağır gündür, amma çərşənbə ondan da ağır gündür. Çərşənbə günü donuz donuzluğu ilə suya girməz. Hətta bir məsəl də işlətdi ki, hətta Kabanın (Kəbənin) qulpundan da yapışmaq ağır günahdır (həm də əlavə etdi ki, rəhmətlik Aniyət nənəm (anamın anası) uşaq ki, xəstələndi, üç çərşənbə arası – yəni üç çərşənbə götürüb pirə-ocağa aparardı, yıxardı ocağa-bucağa, tutiyəsindən-nəzirindən uşağa bağlayırdı, uşaq sağalıb şəfa tapardı)” (7, 102-103).

Novruz adətləri haqqında Azərbaycan folkloru antologi­ya­sında yazılır: ”Qışın axır ayından, cəmlələr (buna həm də “boz ay” deyirlər) başlanan gündən ta qışın hər axır çərşənbə gününə qədər hər çərşənbə axşamı (4 çərşənbə axşamı) bacaların qıra­ğında və həyətlərdə tonqal qalayıb üstündən tullanarlar. “Ağır­lığım, uğurluğum get, qada-balam get” (12, 252).

Beləliklə, ziyalılarımızın xatirələrindən və bir sıra yazı­la­rından göstərdiyimiz qeydlər çərşənbələrin yaxın keçmişimizdə necə qeyd olunması barəsində məlumatlarımızı artırmış olur ki, bu da öz növbəsində çərşənbələrin ritual-mifoloji əsaslarının çözülməsində işimizə yarayan qiymətli mənbələr kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyir.

Çərşənbələrin adlandırılması məsələsi. Folklor xalqın, etnosun elə bir zərif yaradıcılıq məhsuludur ki, bu orijinal nü­mu­nələrə heç kəsin onu yaradan etnosdan, xalqdan savayı müdaxilə etməyə sözün hər mənasında ixtiyarı yoxdur. Çünki folklor, xüsusən də mifoloji görüşləri özündə əks etdirən mifo­loji mətnlər, bu mifoloji baxışları özündə canlandıran rituallar, mərasimlər, ayinlər minilliklərlə kristal şəkildə formalaşmış və mürəkkəb formada bir sıra semantik qatlarla müncərlənmişdir. Həmin mifo­loji mətnlərə nəyisə özbaşına əlavə etmək və yaxud dəyişdirmək arxaik məzmunun sıradan çıxması kimi ciddi fəsadlara gətirib çıxardır. Təssüf ki, bəzən bu məqamı nəzərə almayan tədqiqat­çılarımız belə lazım olmayan müdaxilələrə rə­vac verirlər. Bu da son nəticədə orijinal mətnlərin təhrif olun­masına, arxaik və arxe­tipik semantik layların it-bat olmasına gətirib çıxardır.

Bizim folklorşünaslığımızda ən bəlalı məsələlərdən biri mi­foloji mətnlərə qarşı həssaslıqla yanaşmamağımızdır. Əslində bu, elə bir önəmli məsələdir ki, bütövlükdə folklor mətnlərinə ələlxüsus da mifoloji mətnlərə cüzi dəyişiklik çox böyük fəsad­lara gətirib çıxardır. Novruz mərasimləri, eləcə də çərşənbə ritualları ilə bağlı görüşləri əks etdirən mətnlər əsasında konkret nümunələrlə bunun əyani şahidi ola bilərik.

Folklorşünas B.Abdullanın tərtib etdiyi “Ağırlığım-uğur­luğum odlara” kitabında Çillələrlə bağlı bir neçə folklor nü­mu­nəsi təhrif olunmuş şəkildə bu cür təqdim edilir. “Qış adlı bir ki­şi­nin Böyük çillə, Kiçik çillə, Boz ay adlı üç oğlu var imiş” (5, 9).

Məlumdur ki, Çillələrlə bağlı bütün əsl folklor mətnlərində qış qoca qarı obrazında təqdim olunur (nümunələri monoqra­fiyanın birinci fəslində vermişik). Əlbəttə, bu süni şəkildə də­yişiklik folklor mətninin üst qatdakı mahiyyətini birqat dəyi­şir­sə, alt qatdakı mifoloji semantikasını ümumiyyətlə alt-üst edir. Ona görə də bu cür xətalara heç bir vəchlə yol vermək olmaz. Folklor materiallarında rast olunmayan “kişi” obrazı burada mətnə süni şəkildə pərçimlənir və mətnin mifoloji mahiyyətini ört-basdır edir. Belə ki, əsl mətnlərdə qışın qoca qarı, qartmış (kaf­tar və s.) qarı obrazı kimi təqdim olunması ümumilikdə türk və milli mifoloji sistemimizdəki, həmçinin digər folklor nümu­nələrimizdəki dərin mifoloji köklərə malik olması ilə səciy­yələndiyi halda, süni “kişi” obrazı bu sistemdə heç bir təmələ əsas­lanmır, havadan asılı qalır və mətnin mifoloji ruhuna yadlığı ilə nəzəri çəkir. Beləliklə, qoca qarı obrazının, kişi ilə əvəz­lənməsi arxaik semantikanın (bilərəkdən, yaxud bilmədən sonuc eynidir) bu mifoloji məzmunun it-bat olmasına gətirib çıxarır. Həmin kitabda digər bir müdaxilə “Kosa-Kosa” törəni zamanı söylənilən aşağıdakı bəndə edilmiş dəyişikliklə özünü göstərir.

Mənim Kosam canlıdır,

Qolları mərcanlıdır.

Qarnına əl vurmayın.

Kosam ikicanlıdır” (5, 32).

Halbuki həmin bənd (hətta müəllif özünün digər bir əsə­rində, “Azərbaycan mərasim folkloru” kitabında da sözügedən bəndi aşağıdakı şəkildə verir) bu cür verilir (12, 226; 77, 38; 86,73. və s.).

Mənim Kosam canlıdır,

Qolları mərcanlıdır,

Kosama əl vurmayın,

Kosam ikicanlıdır.

Eyni səhv M.Ağalar və İ.Mehdiyevin tərtib etdiyi “Novruz töhfələri” kitabında da təkrarlanır (61, 32). Onların tərtib etdik­ləri kitaba yazdığı ön sözündə də M.Seyidov həmin bəndin üçüncü misrasını “Qarnına əl vurmayın” kimi yox, “Kosama əl vurmayın” kimi əsl variantda verir.

Burada “Kosama əl vurmayın” misrasının “qarnına əl vur­mayın” kimi əvəzlənməsi göstərir ki, tərtibçilər “Kosa” obra­zının ikicanlılığını fizioloji hamiləlik kimi başa düşdüklərindən onu “məntiqə” uyğunlaşdıraraq, bu cür də təqdim edirlər. Ma­raqlı burasıdır ki, lap belə olduğu halda, bir qayda olaraq kişi obrazında təqdim olunan “Kosa” nın fizioloji hamiləliyi hansı məntiqə sığır.

Bu cür təhriflər mifə və arxaik semantik laylarla örtülmüş digər folklor mətnlərinə yanaşmada bu materialların xüsusi işa­rəvi sistem olması faktorunun nəzərdən kənarda qalmasının nəti­cəsində baş verir. Halbuki, bu mətnlər və yaxud işarələr sistemi sıxılmış dəruni semantik laylarla müncərlənmiş olur.

K.K.Oqenin və C.A.Riçardın semantik problematika haq­qında mülahizələrinin şərhini verən L.Tondl semantika anla­yı­şı­nın işarəvi mahiyyətini “məna, söz və əşya” kontekstində müəy­yən edir (124, 27-29).

R.Bart isə mifdə işarə edən, işarə edilən və işarə kimi üç elementli sistemi müəyyənləşdirir. O, həmin yazısında davam edərək yazır ki, mif xüsusi bir sistem kimi özünü təqdim edir və bu məxsusilik ondan ibarətdir ki, mif ona qədər mövcud olan bir sıra ardıcıl işarələrin əsasında yaradılır. Yəni mif ikinci se­mioloji sistemdir. Birinci sistemin işarəsi ikinci sistemdə yalnız işarə edəndir. Bu işarə edənlər yalnız mifin tərkib hissələri olurlar və mifin qurulması üçün ilkin, əsas material kimi təmsil olunurlar. Onların vahidliyi (birgə xüsusiyyəti) ondan ibarətdir ki, onlar hamısı dil vasitələri statusunda ayırd edilirlər. Söhbət hərflərin ardıcıllığı və rəsmlər haqqında gedir. Mif üçün onlar özündə işarəvi tamlığı, qlobal işarəni, yekun nəticəni, yaxud birinci semioloji sistemin üçüncü elementini təmsil edir. Bu üçüncü element digər sistemin birincisi, yəni mifin birinci sistem üzərində qurulduğu hissəsidir (95, 78-79). R.Bart bunu aşağıdakı cədvəli qurmaqla əyani şəkildə belə təqdim edir:




Mif

Söz

1. işarə edən

2. işarə edilən




3. işarə

I. işarə edən



II. işarə edilən




III. işarə

Buradan əyani şəkildə göründüyü kimi, söz dil elementi olaraq, işarə ediləni işarə edən işarənin özüdür. Lakin həmin işarə-söz daha mürəkkəb semioloji vahid kimi özünü göstərən mifin, yəni yeni işarənin işarə edəni olub bu və ya digər mifoloji prosesi işarə edir. Bu baxımdan, əsl mətnlərdəki dil element­lə­rinin süni şəkildə dəyişdirilməsi, əlbəttə, mifoloji semantikanın tamamilə sıradan çıxmasına gətirib çıxarır.

Beləliklə, mifoloji görüşlərin daşıyıcısı olan mətnlər və digər folklor nümunələri zamanın və onu yaradan etnosun, xal­qın düşüncə süzgəcindən süzülə-süzülə keçib gəldiyindən bura­dakı üst qatdakı mətni təşkil edən bütün dil elementləri sı­xılmış semantik laylarla müncərlənmiş olur. Bu dil element­lərindən hansınınsa süni şəkildə dəyişdirilməsi, əlbəttə, sonucda bütöv­lükdə bu və ya başqa mətnin dəruni semantik laylarının tama­milə alt-üst olmasına səbəb olur. Əsl mətndəki Kosanın ikican­lılığı əsatiri təfəkkür kontekstində məntiqidir. Burada “ikicanlı­lıq” “Kosa”nın mifoloji mahiyyəti ilə əlaqəli olub üst qatda qışdan yaza, alt qatda isə ilkin Xaosdan Kosmosa keçid prose­sinin ifadəsi kimi anlaşılır.

İkinci bir tərəfdən isə süni olaraq folklor materiallarının bu cür təhrif olunmuş şəkillərdə ictimaiətə, xalqa təqdim edilməsi, anlaşılmazlıq, çaş-başlıq yaradır. Bu barədə yalnız kitablardan məlumat alan məktəbli uşaqlar isə mətnləri təhrif olunmuş halda öyrənməyə məhkum edilir.

Deməli, hər bir folklorşünas bilməlidir ki, hər hansısa bir folklor nümunəsinə bu və ya digər süni əlavəsini pərçimləmək qətiyyən yolverilməzdir, əks halda ciddi fəsadlar qaçılmazdır.

Əfsuslar ki, göstərdiyimiz bu kimi pərçimləmələr çərşən­bələrdən də yan keçməyib. Çərşənbələrlə əlaqədar görüşlərin əksini tapdığı faktoloji mifoloji mətnlər və digər folklor ma­terialları əsas götürülmək və bu səpkidə araşdırmalara cəlb edil­mək əvəzinə, kənara atılaraq, fəlsəfi görüşlər müstəvisində mə­sə­lənin çözülməsi önə çəkilir.

Lakin sevindirici haldır ki, nə qədər kənar, yad təsirlər olur olsun etnosun, xalqın dəruni köklərə malik olan ritualları, mifoloji görüşləri özü özünü bu cür lazımsız müdaxilələrdən qo­rumaq gücünə sahibdir. Mürəkkəb dialektik qanunauy­ğun­luqlar əsasında özünü bu və ya digər formada (müstəqil mətn (eləcə də başqa folklor mətnləri), yaxud ayin, mərasim və s. şəkildə) qoruyub yaşadan ritual-mifoloji görüşləri ehtiva edən Novruz mərasimləri, o cümlədən çərşənbə ritualları da belə bir obyektiv mühafizə mexanizminə malikdir. Ona görə də folklor mətnlərinə edilən istənilən müdaxilə yamaq kimi görsənir və heç cürə həmin folklor mətnlərinin forma-məzmun ruhuna uyğunlaşa bilmir. Aşağıdakı təhlillərimiz zamanı bunun əyani şahidi ola­cağıq.

Əvvəlcə bu gün belə təmtəraqlı şəkildə qeyd olunan çər­şən­bələrimizin adlandırılması məsələsinə aydınlıq gətirək. Ar­xaik ritual və yaxud onun qalıqları kimi səciyyələndirdiyimiz çər­şənbələrə onu yaradan və yaşadan etnos, xalq özü onları həm də öz dünyagörüşünə uyğun şəkildə adlandıraraq təqdim edir. Çər­şənbələr və onların el arasındakı adlarından bəhs edən M.Qa­sımlı yazır: “Boz ayın el arasında “cəmlələr”, “üsgülər”, “buğ­lar” kimi müxtəlif adlarla nişanlanan dörd çərşənbəsi (dörd cəmlə, dörd üsgü, dörd dörd buğ) qışdan yaza keçidi – çillə çıxartmanı təkamül ardıcıllığı ilə əhatə edir. Əslində “Novruz çərşənbələri” adlanan çərşənbələrin sayı dörd yox, yeddidir. Sa­dəcə olaraq, onların dörd sonuncusu əsas çərşənbələr sayılır. Əsas çərşənbələrə qədərki üç çərşənbə el arasında “oğru çər­şənbələr” (“oğru üsgülər”) adlanır” (51, 51).

Müəllif, həmçinin davam edərək çərşənbələrin el arasın­dakı adlarının bu cür olmasını göstərir: “Doğru çərşənbələrin el arasıda çeşidli adları vardır. Bu sıradan olan birinci çərşənbə “Əzəl çərşənbə”dir. “Əzəl çərşənbə” yə Azərbaycanın müxtəlif böl­gələrində “Sular novruzu” və ”Yalan çərşənbə” də deyilir. İkinci çərşənbə “Müjdəverən”, “Muştuluqçu”, “Külə”, “Xəbər­çi” adlarıyla tanınır. Üçüncü “Gül çərşənbə”dir. Bu çərçənbədə rəhmətə gedənlərin ruhu xatırlanıb qəbir üstünə gedildiyindən ona “Ölü çərşənbəsi” və ya “Ata-baba günü” də deyilir. So­nun­cu, ən təmtəraqlı, təntənəli qeyd olunan “Axır çərşənbədir” (51, 51-52).

Çərşənbələrin el arasında “Xəbərçi çərşənbə“, “Əzəl çər­şənbə”, “Yalançı çərşənbə”, “Müjdəçi çərşənbə”, “Kül çərşən­bə”, “İkinci çərşənbə”, “Addı çərşənbə”, “Gül çərşənbə”, “İlaxır çərşənbə” kimi adlarla tanınmasını A.Nəbiyev, B.Abdulla kimi digər folklorşünaslarımız da göstərirlər. Həmçinin indinin özün­də xalq arasında (xüsusən də regionlarımızda) bu çərşənbələr göstərilən adlarla tanınmaqdadır. Hətta şifahi xalq yaradıcı­lığı­nın yığcam janrlarından olan bayatılarımızda da çərşənbələr bu cür özünəməxsus adlarla təqdim olunur:

Bu şeirdi, qəzəldi,

Solub düşən xəzəldi.


Çərşənbələrin ilki

Yalançıdı, Əzəldi.


Pərdə aldım tül oldu,

Taxılım sünbül oldu.

İkinci çərşənbənin

Eldə adı “Kül oldu”.


Əzizim bülbüləm mən,

Boy atmış sünbüləm mən.

Çərşənbələr içində

Üçüncüyəm, Güləm mən.


Sürü deyil, naxırdı,

Qazan dibi paxırdı.

Sonuncu çərşənbənin

Öz adı İlaxırdı.



Bütün bunlardan göründüyü kimi, xalq öz çərşənbə ritual­larını “Əzəl çərşənbə”, “Yalançı çərşənbə”, “Xəbərverən çərşən­bə”, “Gül çərşənbə”, “Ölü çərşənbə”, “İlaxır çərşənbə” və digər bu kimi özünəməxsus şəkildə təqdim etdiyi halda, onları “Od çərşənbəsi”, “Su çərşənbəsi”, “Yer çərşənbəsi”, “Yel çərşən­bəsi” kimi qondarma adlarla xalqa sırımağın ən azı folklorun prin­sipləri baxımından elmi və məntiqi əsası yoxdur.

Bu məsələyə toxunan folklorşünas B.Abdulla sonuncu dörd çərşənbələrin də el arasında məxsusi adlarını göstərərək, qon­darma adlara öz etirazını bu şəkildə bildirir: “Amma bir müd­dət var ki, “abı-atəş-xaki-bad”ın təsiri ilə Boz ayın dörd çər­şənbəsi “Su çərşənbəsi”, “Od çərşənbəsi”, “Torpaq çərşən­bəsi”, “Yel çərşənbəsi” adıyla deyilir, yazılır, təbliğ olunur. Bu cür adlara biz mifoloji fikrimizdə də, filoloji fikrimizdə də tuş olmuruq” (1, 163-164).

Bu sonradan qondarılan adlar, heç şübhəsiz, müəyyən ar­qumentlərə söykənə bilər. Lakin həmin arqumentlər folklorun və mifoloji təfəkkürün dialektik prinsipləri xaricində oldu­ğundan və faktiki materiallara əsaslanmadığından düzgün nəticələrə gətirib çıxara bilməz. Ona görə də ilk növbədə faktiki mate­riallar (mifo­loji mətnlər və digər folklor nümunələri) araşdır­maya cəlb olunar­kən onu yaradan təfəkkür tərzinin daxili dialek­tik qanunauy­ğun­luqları prizmasından yanaşılaraq, elmi-nəzəri metodların kortəbii yox, yerində tədbiq edilməsi ilə şərtlən­mə­lidir. Əks halda yanlış mülahizəçilik və yaxud fəlsəfiçilik qaçıl­mazdır.

Çərşənbələrin dörd ünsürlə bağlı olmasını Azərbaycan folklorşünaslığında ilk dəfə M.Təhmasib qeyd edir. Lakin müəl­lif heç də iddia etmir ki, bu çərşənbələr məhz həmin ünsürlərin adları ilə də adlandırılmalıdır. Alim yazır: “Son ayın dörd yed­di­günlük çilləyə bölünməsi isə, ümumiyyətlə, təbiətin dörd ünsürdən ibarət olması etiqadına əsaslanır. Bu dörd ünsür hava, torpaq, su və oddur. Qədim etiqadlara görə, son ayın hər həftə­sində guya ki, bu ünsürlərdən biri canlanır, oyanır, yaşamağa başlayır. Bunların hamısının dirilməsi, qızması, yeni keyfiyyət kəsb etməsi ilə də, ümumiyyətlə, təbiət oyanır, qış qurtarır, yaz başlanır. Qədim və orta əsrlər Azərbaycanda bu dörd ünsürdən hər birinin qışın əsarətindən qurtarması həmin ünsürün adı ilə bağlı olan həftənin son çərşənbəsində xüsusi bir şəkildə qeyd edilirmiş” (86, 113).

Müəllifin gəldiyi qənaətdən belə çıxır ki, qədimdə çər­şən­bə­lər sadalanan dörd ünsürün adları ilə bağlı olmuşdur. Bu­nunla belə, alim çərşənbələri bu ünsürlərin adlarına uyğun şəkil­də ad­landırmağı təklif etmir. Ümumilikdə ölüb-dirilmə motivinə əsas­lanan dörd ünsürün Novruz bayramı ərəfəsində oyanması ilə iliş­gili inamlar isə aşağıdakı folklor nümunəsində bu cür ifadə olunur:

“Qışda hər şey yatıp donur. Yaz gəlip dörd dəfəmə bın­na­rı ayıldır. Bınnarın ayılması Novruz bayramında olur. Ona görə də Novruz bayramı dörd həftədi.

Novruzun birinci həftəsi yer, torpax ayılır. Otlar cücərip yerdən qalxır, ağaşdar yaşıllanır, camahat yer belliyir, əkin əkir.

İkinci həftə yel ayılır, küləh əsir, ağaşdar çifdənir, havanın ağırrığı sınır.

Üçüncü həftə su ayılır, camahat suyun üsdünnən tullanıp aydınnığa çıxıllar.

Dördüncü həftə od ayılır. Camahat qışdan qalan xəstəliyi, ağır­lığı odun üstünə tökürlər, oddan tullanıb yüngülləşillər. Odun da istisi azalır. Bundan sonra yeni gün başlanır” (32, 58).

Bu mətndə təbiətin ölüb-dirilməsi motivi, əski türk tanrıçılıq sisteminin, habelə sonrakı mifoloji-fəlsəfi görüşlərin təsiri açıq-aydın görünməkdədir.

Çərşənbələrin dörd ünsürlə bağlılığından söhbət açmışkən qeyd etmək vacibdir ki, qədim türk yazılı abidələrindəki mətn­lərdən bəzilərində görürük ki, əski türk tanrıçılıq sistemində bu ünsürləri müvafiq tanrılar təmsil etmişdir. Məsələn, həmin yazı­lardan birində oxuyuruq: ”Üçünc: yəmə beş tenqrikə, Xormuzta tenqri oğlanına bir tıntıra tenqri, ikinç yil tenqri... üçünç yaruk tenqri, törtünç suv tenqri, beşinç ot tenqri yerinqgərü baru uma­tın bu yirdə erür üzə on kat kök asra” (67, 141). Tərcüməsi “Üçüncü yenə beş tanrıya, Hürmüz tanrı oğullarına Birincisi meh tanrısı, ikinci yel tanrı... üçüncü işıq tanrı, dördüncü su tan­rı, beşinci od tanrı günah şeytanları ilə vuruşub yaralandığı üçün zülmətə qarışdığı...” (67, 142).

İndinin özündə də türk və milli inanclarımızda, mifoloji mətnlərdə Su əyəsi, Yer əyəsi (tanrısı), və s. tanrıçılığı əks et­dirən görüşlərə tez-tez rast oluruq. Bu əyələrin hamısı heç şübhəsiz əski türk tanrıçılıq sisteminin izləridir ki, özünü bu və ya digər formada göstərir.

Əlbəttə, bu faktoloji materiallara əsaslanıb belə bir qənaətə gələ bilərik ki, və bu genetik, dil, etnik-psixoloji və s. baxımdan tam məntiqidir ki, yuxarıda göstərdiyimiz folklor mətnində əksini tapan dörd ünsür həm də elə məhz bu əski türk tanrıçılıq sisteminin (həmin tanrıların ölüb-dirilməsi motivinin) qalıq­la­rıdır. O cümlədən də ritual-mifoloji köklərə malik çərşənbələrin arxaik elementləri kimi də türk tanrıçılıq sistemindəki tanrıların (sub tenqri, meh tenqri və s) ölüb dirilməsi motivi ilə əlaqələnir. Eyni zamanda həmin ölüb-dirilmə motivi həm də invariant xəttin, yəni kosmoqoniya (yaradılış) aktının baş verməsi mo­tivinin transformativ variant kimi çərşənbə rituallarında reak­tuallaşdırılır.

Göründüyü kimi, qədim türk tanrıçılıq sistemində də biz həmin ünsürlərin açıq-aydın əksini görürük. Burada tanrıçılıq dini-mifoloji təfəkkür mərhələsinin məhsulu (qeyd edək ki, türk tanrıçılıq sistemində mifoloji aspekt olduqca güclüdür) ol­du­ğundan çərşənbələrdə sakrallaşmış su, od kimi mifoloji ele­ment­lərin, ritual simvolların tanrıçılıq sistemi ilə bağlılığı təbiidir. A.Acaloğlu yazır ki, “kosmoqonik planda tanrı kainatın ilkin universial başlanğıcıdır, bir növ ilkin substansiyadır. Kainatda olan hər şey tanrıyla bağlıdır və tanrının üzvi hissəsidir. Lakin bu total bağlılıq orta çağlarda gördüyümüz panteizmdən fərq­lidir. Daha doğrusu, tanrı təbiət obyektlərindən kənarda olan bir başlanğıc deyil və təbiət obyektləri də tanrının zərrələri, təza­hürləri və ya emonasiyaları deyildir. Kainat bir bütöv olaraq tanrıdır. Kainatın ayrı-ayrı parçaları (maddi obyektlər və mənəvi fenomenlər) tanrının parçaları, daha dəqiq desək funksiyalarıdır. Türk mifologiyasında sıx-sıx rast gəldiyimiz dağlar, ağaclar, sular... özü-özlüyündə ilahi dəyər daşımaqdadır. Həmin ob­yekt­lərlə əlaqələndirilən hami ruhlar tanrının bu funksiyalarının şəxsləndirilmiş ifadələridir” (3, 43-44). Ona görə, tanrıçılıq sistemi dini görüşlərlə bir o qədər də yox, mifoloji laylarla daha çox bağlılıq təşkil edir.

Ümumiyyətlə, bütövlükdə çərşənbələrin mahiyyətinin öy­rə­nilməsi istiqamətlərində aparılan araşdırmalar çərşənbə ritu­al­larının dəruni qatdakı ritual-mifoloji laylarının üzə çıxarılması, eləcə də sonrakı fəlsəfi görüşlərlə həmin ritual-mifoloji layları qarışıq salmamaq üçün çox vacib məsələdir. Lakin bu təd­qi­qatlar özünün gəldiyi qənaətlərə əsaslanıb hansısa bir ritualı, indiki halda çərşənbələrı adlandırmağa əsas vermir. Aşağıda aparacağımız araşdırma da bunu sübut edir.

Əvvəlcə müəyyənləşdirməyə çalışaq ki, nəyə görə bir sıra yazılarda çərşənbələr bu cür qondarma, süni adlarla (“Od çər­şənbəsi”, “Yel çərşənbəsi”, “Yer, torpaq çərşənbəsi” və “Su çər­şənbəsi”) təqdim edilir. Daha sonra isə bu yaradılan “sünü çər­şənbələr”in sırası, yəni hansının əvvəl, hansının sonra gəl­məsi essesayağı araşdırmalarla müzakirə obyektinə çevrilir.

Akademik A.Nəbiyev çərşənbələrlə bağlı bir sıra kitab­larında qeyd etdiyi kimi “Azərbaycan xalq ədəbiyyatı” (1-ci cild) kitabında da dini-fəlsəfi bilgilərə söykənərək yazır: “İlaxır çərşənbələrin sıra düzümündə Su, Od və Yel çərşənbəsindən sonra Torpaq çərşənbəsinin Yel çərşənbəsindən qabağa keçiril­məsi yanlışdır.

Ab-Atəş-Xak-Bad teoloji düzümü də həyatvericilik funk­siyalarından çıxış etməklə-böyük Yaradan sudan, oddan və tor­paqdan ibarət Adəm övladına hava vermək-üfürməklə can verir. İnsan törənişinin digər formullarında da eyni funksiyalar fəaliy­yətdədir. Təbii ki, bu dörd müqəddəs ünsürün sırası teoloji sıra düzümüdür. Yaradanın dünyaya gətirdiyi Adəm övladının Yer üzündə yaşaması zəruri olan şəraitin yaranmasında həmin dörd ünsür yenə aparıcı mövqedədir” (57, 259).

Göründüyü kimi, müəllif burada sırf dini bilgiyə əsas­lanaraq, çərşənbələrin adlarını və sırasını həmin dini görüşlərlə bağlayır.

Çərşənbələrimizlə (eləcə də bir çox mifoloji görüşləri­miz­lə) bağlı müəyyən məqamlara aydınlıq gətirə biləcək yuxarıda əski türk yazılı mətnlərindən verdiyimiz nümunədən də görün­düyü kimi, ritual-mifoloji görüşlərin, türk tanrıçılıq sisteminin əks olunduğu və genetik, etnik-psixoloji, dil və s. baxımdan ümumi ortaqlığa malik olan qədim türk yazılı abidələri öz araşdırıcılarını gözlədiyi halda, tədqiqatçı İ.Sadıq sübut etməyə çalışır ki, çərşənbələrin sıralanması qədim şumerlilərin tanrıçılıq panteonu ilə ilişgilidir və həmin şumer tanrılarının böyük-kiçikliyinə və dörd ünsürün yaranma, mövcud olma ardıcıllığına görə sıralanmışdır (73, 134-137).

Əlbəttə, bu cəhdlərin elmi əsası yoxdur. Əvvəla ona görə ki, dörd ünsürün mövcudluğu və yaranma ardıcıllığı mifoloji görüşlərlə deyil, əski fəlsəfi görüşlərlə bağlıdır. Burada ən başlı­ca yanlışlıq rituala fəlsəfi, dini dünya görüşlər müstəvisindən yanaşılmasıdır. Halbuki hər hansısa bir mərasimin, ritualın əsasında fəlsəfi, dini-fəlsəfi görüşlər deyil, miflər, mifoloji gö­rüşlər dayanır. Çünki ritual mifoloji görüşlərin canlandırıldığı xüsusi davranışdır. İkinci bir tərəfdən şumer tanrılarının çərşən­bələrlə əlaqəsinin hansısa bir bağlılığının olduğunu göstərən azacıq nüyans belə yoxdur, bunu sübut edən dəlili heç müəllif də göstərməyir. Ona görə də, qədim şumerlərdə dörd ünsürlə əla­qəli tanrıların olması bizim keçirdiyimiz bu çərşənbələri şumer tanrıçılıq panteonuna pərçimləməyə heç də əsas vermir.

Bəzən hələ çərşənbələri bədii təxəyyülə əsaslanaraq da adlandırırlar. Hörmətli yazıçımız Əzizə Cəfərzadə yazır: “Elmi axtarışları mütəxəssislərin öhtəsinə buraxıb deməliyəm ki, bu, bir az-çox yazıçı hesab olunan Əzizənin düşüncələridir.

Atam (şair qəlbli səyyah Məmməd Cəfəroğlu) deyərdi ki, insan dörd ünsürdən yaranıb. Farsca təhsillilər “ab-atəş-xak-bad”, ustad aşıqlarımızdan biri vücudnaməsində “abı, atəş, xakü-baddan yarandım deyir”. Bizim fikrimizcə, bu cərgə su, od, torpaq, yel deməkdir. Bizi yaradan ulu tanrı insanı su qatılmış palçıqdan xəlq elədi. Ona isti nəfəs verdi-od verdi, yellərə əmr verdi. Həmin adamı silkələyib ayıltdı. Odur ki, bu dörd ünsür müqəddəsdir. Hərəsinə bir çərşənbə axşamı həsr olunur”

Birinci su çərşənbəsi, ikinci od-atəş çərşənbəsidir. Üçüncü çərşənbə torpaq çərşənbəsidir. Dördüncü ilaxır çərşənbəsi-yel çərşənbəsdir (25, 169-170).

Bütün bu birlikdə izlədiyimiz hörmətli ziyalılarımızın mülahizələri ilə tanış olduqdan sonra məlum olur ki, çərşənbə rituallarının ritual-mifoloji əsaslarına elmi prinsiplər çərçi­və­sində yanaşılmamış, çərşənbələrlə bağlı görüşlərin, inancların əksini tapdığı orijinal mifoloji mətnlərə və digər folklor nümu­nələrinə lazımınca istinad edilməmiş (və yaxud bu və ya digər mü­əllif onu öz niyyətinə uyğunlaşdıraraq təqdim etməyə çalış­mış), habelə müasir folklorşünaslıqda istifadə edilən elmi-nəzəri me­tod­lardan yerində, çox hallarda ümumiyyətlə istifadə olun­ma­mışdır və təbii ki, bütün bunların nəticəsində də belə düzgün olma­yan, qeyri-elmi qənaətlərə gəlinmişdir.

Burada çərşənbələrlə bağlı yuxarıdakı mülahizələr həm də onu göstərdi ki, bu məsələyə fəlsəfi müstəvidə yanaşıldığından çərşənbələrin ritual-mifoloji mahiyyətinin izah olunmasına cəhd edilərkən quru fəlsəfiçiliyə yol verilir. Məhz bu səbəbdəndir ki, çərşənbələrin adlandırılması məsələsində də dini-fəlsəfi, fəlsəfi görüşlərə əsalanılır. Belə ki, Şərq və antik fəlsəfi məktəblərin filosofları materiyanın və yaxud substansiyanın dörd əsas ün­sürdən (su, torpaq, od və hava) yaranması (yaradılması) kon­sep­­siyasını irəli sürürdülər Elə çərşənbələrin dörd ünsürlə əla­qələndirilməsi və adlandırılması məsələsində də, həmin fəlsəfi tezislərin açıq-aşkar təsiri göz qabağındadır. Halbuki, şüurun dialektik inkişafına uyğun olaraq müəyyənləşdirilən tarixi şüur pilləsində müəyyən mərhələni təşkil edən fəlsəfi təfəkkürün məhsulu olan hansısa bir fəlsəfi konsepsiya ondan qabaq mey­dana gəlmiş və formalaşmış mifoloji şüur (təfəkkür) mərhələ­sinin məhsulu olan ritual-mifoloji görüşlərin əsasında dura bilməz. Bu yerdə akademik R.Mehdiyevin fikirləri yerinə düşür: “Mifoloji şüur dini və fəlsəfi şüurdan daha qədim şüur tipidir. O, sinkretikdir və dinin bədii yaradıcılıq başlanğıcının, əxlaqi norma və məqsədlərin elementlərinin bölünməmiş vəhdəti kimi çıxış edir” (56, 11).

Əksinə, mifoloji təfəkkürün arxetipləri və simvolları fəl­səfi təfəkkürə, fəlsəfi dünyagörüşlərə bu və ya digər şəkillərdə transformasiya olunur. Ümumiyyətlə isə mifoloji şüur (təfəkkür) özündən sonrakı bütün şüur (təfəkkür) formalarına təsir etmiş və etməkdədir. Dində olduğu kimi fəlsəfə də mifoloji təfəkkürün arxaik ünsürlərini, simvollarını özünün ideyasına (ideolo­gi­ya­sına), məqsədinə uyğun olaraq, yeni biçimdə təqdim edir. Bu nöqteyi-nəzərdən fəlsəfə mifoloji sistemlərdəki birbaşa Xaosu işarələyən su simvolunu götürərək öz ideyalarına uyğun istiqa­mətləndirmişdir. Beləliklə də mifoloji sistemlərdə ilkin Xaosun işarəsi kimi qavranılaraq təqdim olunan su simvolu sonrakı fəl­səfi görüşlərdə materiyanın və yaxud ilkin substansiyanın ilkin ünsürü və ya dörd ilkin ünsürdən biri (birincisi) hesab edilir.

Bütün bu deyilənləri yekunlaşdıraraq çərşənbələrin “Su çərşənbəsi”, “Od çərşənbəsi”, “Yer çərşənbəsi” və “Yel çərşən­bə­si” kimi təqdim edilməsini aşağıdakı arqumentlərə əsaslanaraq qəti surətdə rədd edirik.

Birincisi, az öncə yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, sadə mən­tiqə əsasən fəlsəfi (və yaxud dini-fəlsəfi, dini) təfəkkürün məh­sulu olan istənilən fəlsəfi (və yaxud dini-fəlsəfi) konsepsiya özün­dən əvvəlki təfəkkür (mifoloji təfəkkürün) mərhələsinin məh­sulu olan ritual-mifoloji köklərə malik çərşənbələrin əsasın­da dayana bilməz.

İkincisi, çərşənbələrin sayı el arasında (tədqiqatçıların da qeyd etdikləri kimi) dörd yox yeddidir(bəzi hallarda dəqiq deyil). Belə olduğu halda dörd ünsürün üstünə üç əlavə ünsür də gəlmək lazımdır.

Üçüncüsü, Novruz bayramı və çərşənbələrlə bağlı ritual-mifoloji görüşlərin, inamların cəmləşdiyi mifoloji mətnlər və digər folklor materiallarında demək olar ki, ancaq su və od sim­volu əksini tapır. Yəni ritual simvolu kimi torpaq və yel element­ləri yox­dur. Ümumiyyətlə, çərşənbə ritualları, inancları, görüşləri ilə bağlı əlimizdə olan bütün mifoloji və digər folklor mətnləri gös­tərir ki, çərşənbələrdə əsasən iki element su, od ünsürü əksini tapır. Bu məqam Y.V.Çəmənzəminlinin də diqqətini cəlb etmiş­dir. O, yazır “Ənasiri-ərbəə deyilən bu dörd amil xalqımızın ara­sında təqdis olunur. Bunların içində böyük bir qüdsiyyət daşıyan od və axar sudur. Ocağa və çırağa and içərlər, suyu murdarla­mazlar. Novruza yaxın çərşənbələrdə sabah erkən axar su üstə çıxarlar, çillə kəsdirərlər və i. a.” (26, 314). Torpaq və yel ünsürü, demək olar ki, bu mətnlərdə ümumiyyətlə əksini tapmır. Bu da çərşən­bələri “Yer çərşənbəsi” və “Yel çərşənbəsi” kimi adlandır­mağın əsas­sız olduğunu gös­tərən faktlardan biridir. Düzdür yellə baxlı ayrıca “Yel baba” kimi mərasimlər var (taxıl məhsul yığımı və di­gər təssər­rüfat­çılıqla bağlı mərasimlərdə qeyd olunur). Lakin bu o demək deyildir ki, hansısa Novruzla əlaqəsi olmayan möv­süm məra­simini çərşənbələrə pərçimləmək olar. Eləcə də torpaqla bağlı han­sısa əski inamların olması çərşənbə rituallarını bu cür adlan­dırmağa əsas vermir. O ki qaldı, od və su ünsürlərinə hər iki ele­ment demək olar ki, bütün çərşənbələrdəki ayinlərdə, mifoloji gö­rüşlərdə əksini tapır və hər iki element ritual simvolu statu­sun­da çıxış edir.

Dördüncüsü, demək olar ki, eyni ünsür bütün çərşənbə rituallarında iştirak edir. Məsələn, bütün çərşənbələrdə tonqal qalandığına görə, çərşənbələrdən birinə “Od çərşənbəsi” adı ver­mək, ümumiyyətlə, absurddur. Deməli, bütün çərşənbələrdə, de­mək olar ki, eyni ilə əksini tapan bu elementlərin şərəfinə (bu və ya digər dərəcədə çox və ya az olmasına baxmayaraq) çər­şənbələri adlandırmaq da məntiqsizlikdir (bu barədə daha sonra ətraflı bəhs edəcəyik).

Beşinci, ən əsası bu və ya digər ənənəni təqdim etmək yal­­nız və yalnız etnosun, xalqın özünün ixtiyarındadır. Xalq özü­­nün çərşənbələrini “Əzəl çərşənbə”, “Müjdəçi çərşənbə” “Ölü çərşənbəsi”, “İlaxır çərşənbə” və s. bu kimi adlarla təqdim edir­sə, onu elə bu cür də qəbul edib təbliğ etmək lazımdır.

1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə