Ramin allahverdi TƏQVİm miFLƏRİ VƏ novruz baki 2013 Elmi redaktor: Seyfəddin rzasoy




Yüklə 0.67 Mb.
səhifə5/9
tarix22.02.2016
ölçüsü0.67 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

1.2. Folklorda zamanin poetik modelləri
Məlum olduğu kimi, xalq düşüncəsində zaman anlayışı özünəməxsus şəkildə əksini tapır. Xüsusilə folklorumuzda xal­qın birbaşa həyat tərzinin ən önəmli hadisələri ilə uyuşdu­ru­la­raq qavranılan zaman məfhumu müxtəlif spesifik poetik modellərlə ifadə olunur. Əgər mifoloji təfəkkürdə zaman məfhumu canlı və cansız maddi varlıqlar şəklində maddiləşmiş formada qavranı­laraq bitkisəl, zoomorfik, antropomorfik və əşyəvi modellər kimi təqdim olunurdusa, sonrakı inkişaf mərhələsində metaforik düşüncə süzgəncindən keçərək dərk edilir və poetik modellərlə təqdim olunur. Artıq burada zamanın diskretikliyi anlaşılır ayrı-ayrı vaxt hissələri, kəsikləri ən səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə nəzərə çatdırılır. Folklorşünas M.Həkimovun topladığı folklor nümunələrinə nəzər yetirməklə bunu əyani şəkildə görə bilərik.

Üçü kərəmdi, = yaz,

Üçü məramdı. = yay.

Üçü çərəndi, = payız.

Üçü vərəmdi. = qış.
Üçü baş ayı, = yaz.

Üçü iş ayı. = yay.

Üçü aş ayı, = payız.

Üçü xaş ayı, = qış.


Üçü hərəkətdi, = yaz.

Üçü bərəkətdi, = yay.

Üçü rahatdı, = payız.

Üçü narahatdı, = qış.


Üçü haydı, = yaz.

Üçü hoydu, = yay.

Üçü toydu, = payız

Üçü vaydı, = qış.


Üçü coddu, = yaz

Üçü oddu, = yay.

Üçü daddı, = payız.

Üçü yaddı. = qış.


Üçü şəfadı, = yaz

Üçü səxadı, = yay.

Üçü səfadı, = payız.

Üçü cəfadı. = qış.


Üçü ismətdi, = yaz

Üçü qədr-qismətdi, = yay

Üçü ar-ismətdi, = payız.

Üçü vəsiyyətdi. = qış (60, 20-21).

Bu təsniflərdə zamanın müəyyən diskret (ölçülə bilən) vaxt kəsiyi olan ilin dörd fəsli metaforik ifadələrlə verilərək, hər bir fəsilin məxsusi poetik modelini yaradır. Yuxardakı nümu­nələrə əsasən yazın poetik modeli bu cür metaforik cizgilərlə müəyyənləşdirilir: yazın poetik modeli – “kərəmdi”, “baş aydı”, “hərəkətdi”, “haydı”, “coddu”, “şəfadı”, “ismətdi”, yayın poetik modeli – “məramdı”, “iş ayı” dı, “bərəkətdi”, “hoydu”, “oddu”, “səxadı”, “qədr-qismətdi” kimi metoforik cizgilərlə, payız fəs­linin poetik modeli – “çərəndi”, “aş ayı”dı, “rahatdı”, “toy­du”, “daddı”, ”səfadı”, “ar-ismətdi” kimi, nəhayət qış fəsli­nin poetik mo­deli isə – “vərəmdi”, “xaş ayı” dı, “narahatdı”, “vaydı”, “yad­dı”, ”cəfadı”, “vəsiyyətdi” kimi metaforik cizgilərlə şərtlə­nir.

Üçü əkin əkdirər, = yaz.

Üçü zəhmət çəkdirər. = yay.

Üçü dərib-tökdürər, = payız.

Üçü zəhlə tökdürər. = qış (60, 21).

Bu nümunədə xalqın yaşam tərzinin canını təşkil edən təsərrüfatçılıqdan irəli gələn səciyyəvi xüsusiyyət metafo­rik­ləşərək hər bir fəslin poetik modelinə çevrilir. “Əkin əkdirən” yazın, “zəhmət çəkdirən” yayın, “dərib-tökdürən” payızın, “zəh­lə tökdürən” isə qışın antropomorfik səciyyəli poetik modeli kimi nəzərə çatdırılır. Daha bir nümunədə söylənilir:

Üçü bizə yağıdı,

Üçü cənnət bağıdı,

Üçü yığıb gətirdi,

Üçü vurub dağıtdı .

M.Təhmasib bununla əlaqdar olaraq yazır: “Düşmən kimi, cənnət bağı kimi, yığıb gətirən və vurub dağıdan amil kimi tələqqi olunan fəsillər bəllidir ki, özlərinə görə müəyyən məra­simlər yaratmalı idi. Belə də olmuşdur. Tədqiqat göstərir ki, biz­də həmin yağı tələqqi olunan fəsillərin qurtarması ilə əlaqə­dar bir sıra mövsüm bayramları olmuşdur” (86, 70). Alim, həm­çinin belə mövsümü bayramların animizmin ilkin dövr­lərində insan şüurunda yaranmış ibtidai əsatirə əsaslandığını və bununla ilişgili olan fəsillərin insanlaşdırılmış şəkildə təzahür etməsini qeyd edərək, buna ən yaxşı nümunə kimi “Kosa-Kosa” törənini misal çəkir (86, 70-71).

Doğrudan da mifoloji təfəkkürdə zamanın diskret hissəsi sayılan fəsillər bir sıra insan obrazları qiyafəsində təqdim olunur . Mifoloji mətnlərimizdəki Qoca (qartmış, kaftar) qarı və üç oğlu Böyük Çillə, Kiçik Çillə, Boz Çillə (Ay), Kosa, Xıdır Nəbi, Xızır obrazları buna misaldır. Bəzən fəsil heyvan obrazında qavranılır (bu barədə monoqrafiyanın zamanın antropomorfik modelləşməsi hissəsində ətraflı bəhs etmişik). Məsələn: “Kosa-Kosa” törənində yaz fəsli Keçi obrazında təqdim olunur. Lakin təfəkkür tərzinin tarixi inkişafı zamanın (konkret halda fəsil­lə­rin) sadaladığımız antropomorfik və zoomorfik model­lərinin “bizə yağı”, “cənnət bağı”, “yığıb gətirən”, “vurub dağıdan” və bu kimi antropomorfik səciyyəli poetik modellərlə əvəzlənməsi ilə nəticələnir.

Zamanın diskretik hissələrinin poetik modellərinə etnopo­etik ənənəmizdə də rast gəlirik. “Kitabi-Dədə Qorqud” un konk­ret vaxt kəsimlərini işarələyən sintaqmları bu baxımdan xüsusi diqqətə layiqdir. Aşağıdakı parçaya nəzər salaq:

Salqum-salqum tan yelləri əsdigində,

Saqqalı bozac turğay sayraduqda,

Saqqlı uzun tat əri banladuqda,

Bədəvi atlar isini görüb oğradıqda,

Ağlı-qaralı seçilən çağda,

Köksi gözəl qaba dağlara gün dəgəndə,

Bəğ yigitlər-cilasunlar bir-birinə qoyulan çağda, yerindən uru durub, qırq yigidin boyına alıb, alar sabah Dirsə xan qalxı­banı Bayandır xanın söhbətinə gəlir idi (48, 28).

Göründüyü kimi, burada hər bir sintaqm vaxtın müəyyən­ləşmiş kəsimini ifadə edir və zamanın sintaktik-poetik modeli kimi özünü göstərir. Məsələn, “saqqalı uzun tat əri banladıqda” – azan verilən vaxt, səhər saat 5-6 arası, “ağlı-qaralı seçilən çağda” – dan yeri ağaranda deməkdir və s.

“Kitabi-Dədə Qorqud” da zamanın bu cür metaforik ifadə olunması ilə bağlı M.Əlizadə yazır: “... məsələnin daha dərin tərəfi zaman, vaxt anlayışının metaforalarla ifadə olunması, kon­k­ret “erkən səhər” demək əvəzinə, mətləbə uzaqdan – səhərin atributlarının içindən keçib gəlmək təsadüfi hal ola bilməz. Belə ki, vaxtı, zamanı bildirən anlayış kimi erkən səhərin bu cür metaforalarla bəlirdilməsi Oğuz etnosunun zamana münasibə­tinin göstəriciləridir” (31, 23).

İslamiyyətdən əvvəl dilimizdə təsərrüfatla bağlı olan bir çox ay, gün adlarının işləndiyini qeyd edən görkəmli dilçimiz M.Şirəliyev bu sözlərin bir qisminin sonralar islam dininin təsiri ilə dilimizdən çıxdığını yazır. Bununla belə, həmin sözlərin bir qisminin müasir dialekt və şivələrimizin lüğət tərkibində işlən­di­yini bildirən alim nümunə kimi aşağıdakı fəsil, ay və gün adlarını misal göstərir: Çillə (böyük, kiçik), keçiqıran, qora­bişirən, quyruq doğan // quyruq dovan, payız // ceyran kölgəyə gələn ay (payızın 2-ci ayı), kələvəz ayı (payızın 3-cü ayı), gilas ayı (gilas yetişən ay), leysan ayı (yaz fəsli), mədaxil ayları, oğlaqqıran ay (mart), xəzan ayları (payız), adına // adna, bazar, tək (83, 322-323) və s.

Milli folklorumuzda işlədilən bir çox bu kimi orijinal poetik zaman modelləri bir daha sübut edir ki, ulu babalarımız zamanı, vaxtı, onun ayrı-ayrı diskret kəsimlərini ifadə edən sis­temli təqvimi görüşlərə malik olmuşlar. Bununla əlaqədar ola­raq, ayların, günlərin ifadə edildiyi bir sıra poetik modellərə nəzər yetirsək bunun əyani şahidi olarıq. Folklorumuzda aylara xalq tərəfindən verilən bir sıra milli adlardan folklorşünas B.Abdulla aşağıdakıları nümunə kimi verir: fevral – boz ay, mart – çıxçömbəl, oğlaqqıran ay, aprel – leysan, may – ağlar­gü­lər, iyun – vaynənə, iyul – qorabişirən, avqust – quyruq donan (bə­zi yerlərdə quyruq doğan), elqovan, sentyabr – solyan, oktyabr – elköçdü, noyabr – qırovdüşən və s. (1, 154).

Təqvimin ayrı-ayrı vaxt kəsimlərini ifadə edən bu cür adlar vaxtın həmin müəyyənləşmiş hissəsinin ən xarakterik əlamətini poetik model kimi təqdim edir. Məsələn, yayın ən qızmar, ən isti ayı hesab olunan avqustun xalq təqvimindəki ifadəsi olan “qorabişirən” ayında üzümün kal dənəsi olan “qora” nın bişib yetişməyə başlaması bu təqvim çağı üçün əsas fərqləndirici əlamət kimi qəbul edilmişdir (59, 125).

Göründüyü kimi, oğlaqqıran, leysan, ağlargülər, vaynənə, qorabişirən və s. bu kimi xalq məfkurəsində zamanın müxtəlif kəsimlərinin belə poetik modelləri (həmin ifadələrin bəziləri hətta mifoloji təfəkkürlə əlaqələnir. Məs.: oğlaqqıran ayı) ilin ayrı-ayrı vaxtının ən əlamətdar xüsusiyyətini onun birbaşa ma­hiyyətini işarələyən adı kimi metaforik biçimdə təqdim edir.

Əlbəttə, xalq məfkurəsində ayları ifadə edən milli adlar olduğu kimi, zamanın kiçik vahidlərindən olan günlər də bu tipli orijinal poetik ifadələrlə təqdim olunur. M.Şirəliyev yazır ki, “keçmiş köçəri həyatı ilə bağlı gün adlarından duz günü (mala duz verilən gün), süt günü (süd verilən gün) və Bakı dia­lektlərinin Novxanı kənd şivəsində təsadüf edilən həftənin bütün günlərinin adlarını göstərmək olar: məs.: 1-ci gün – süt günü, 2-ci gün – süt gününü dannası, 3-cü gün – dannasının dannası, 4-cü gün – qatıqlı aş bişən gün, 5-ci gün küçik südə düşən gün, 6-cı gün – oba bırdan köçən gün, 7-ci gün gənə gəldi süt günü (83, 323).

Xalq təfəkkürü, həmçinin ilin müxtəlif kəsimləri ilə ya­naşı, günün ayrı-ayrı hissələrini də öz təsərrüfat fəaliyyətinə uy­ğun şəkildə poetik modellərlə təqdim edir. Məsələn: “peşqurt (biçindən sonra dağa getmə), mal damnan çıxan vaxtı (yazın əvvəli – R. A.), mal dama girən vaxtı ( payızın son ayı) yaylım vaxtı (yazda səhər-səhər mal-qaranın örüşə aparılması vaxtı), mal örüşdən dönən vaxtı (axşam saat 6-7 radələri), mal sağım vaxtı (səhər saat 8-9 radələri), qoyun sağını vaxtı (gündüz saat 1-də), quzu əmişə gələn vaxdı (gündüz saat 2-3 radələri), güzdək vaxdı (qoyun güzdəyə, yəni payızlıq taxılın kövsəninə gətirildiyi vaxt) (83, 323).

Ə.Cəfərzadə də bu adlardan bəhs edərək yazır: “Ay adlarını tanıdığım maldar qoyunçu Rza kişi ilin adlarını belə sadaladı: döl (ayı), dölardı (noyabr), qarabasan (dekabr), böyük çillə (yanvar), kiçik çillə (fevral), bozay (ona alaçolpan və ya alaçapan da deyirlər-mart), körpə (aprel), əmlik (may), yaz (iyun), yaylaq (iyul, avqust), küz (sentyabr)” (24, 175). “Mər­hum Rza kişi gün adlarını da söylədi: xas günü, xasa günü, duz günü, tək günü, süd günü, ayna, adna günü” (24, 175).

Qeyd edək ki, təqvimi adlar digər türk etnoslarının da etnik folklor yaddaşında özünəməxsus şəkildə əksini tapır. Prof. A.Hacılının topladığı Axıska türklərinə məxsus folklor nümu­nələrindən bunu aydın görmək mümkündür. Həmin nümu­nə­lərdə Axısqa türklərinin aylara, günlərə verdikləri adlar oriji­nallığı ilə diqqəti cəlb edir. Axısqa türkləri ayları və həftənin günlərini bu cür adlandırırlar: “zəməri (yanvar), güçük (fevral), mart, abrel, mayıs, kirəz (iyun), orağ-biçin (iyul), xarman (av­qust), bögrüm (sentyabr), şarab (oktyabr), qoç (noyabr), qara­qış (dekabr), həftənin günləri: bazar ertəsi, salı, çərşənbə, pənc­şən­bə, cuma, cuma ertəsi, bazar” (36, 105).

Xüsusilə, ayları ifadə edən adlardan “Güçük” (fevral) ayı ümumtürk əsatiri məfkurəsi üçün xarakterik olan Xıdır mifoloji obrazı ilə əlaqələnir. “Güçükdə Xıdırələz atlanır, kimə yetişsə al­lah-taala ona yardım edir. Xıdırələz yoldakıları, çöldəkiləri daha çox himayə edir” (36, 105-106).

Müəyyən zaman kəsiyi bəzən metaforik ifadə (poetik modellə) ilə nəzərə çatdırılır: “Zəmhəri-mart aylarında havalar soyuq keçir, qasırğalar olur, bu qasırğalar vaxtı “avi (ayı) çilədə totuni yalar” deyərlər” (36, 106).

Yeri gəlmişkən xatırladaq ki, Türkiyə türkləri müasir döv­rü­müzdə rəsmi səviyyədə belə ilin aylarını orijinal şəkildə adlan­dırırlar. Məsələn: ocaq – yanvar, şubat – fevral, mart – mart, ap­rel – nisan, may – mayıs, iyun – haziran, iyul – temmuz, av­qust - ağustos, sentyabr – eylül, oktyabr – ekim, noyabr – kasım, de­kabr – aralıq.
1.3. Mifoloji düşüncədə zamanin on iki sayi ilə model­ləşməsi
Əsatiri düşüncədə saylar işarə kimi xüsusi semantik yükə malikdir. Folklorumuzda bir, iki, üç, dörd, yeddi, on iki, qırx sayları bu və ya digər şəkildə özünü göstərir. Həmin rəqəmlərin, heç şübhəsiz, hamısının dərin mifoloji kökləri var. Elmi ədə­biyyatda bu səpkidə kifayət qədər bu və ya digər şəkildə yazılar yazılmışdır. Bir çox tədqiqlərdə rəqəmlərin sakrallı­ğından, ma­gik siqlətindən, əsatiri məzmunundan və s. geniş miq­yasda bəhs edilmişdir. Bununla belə elə saylar vardır ki, mi­fo­loji kökləri çox da dərindən öyrənilməmişdir. Belə saylardan biri on iki sayıdır ki, biz həmin saydan bəhs edərək onun mifik təfəkkürdə tutduğu mövqeyini müəyyənləşdirməyə, ələlxüsus da zaman (zaman-məkan kontinuumu) məfhumunu simvollaş­dır­ması, işa­rə­ləməsi məsələsini araşdırmağa çalışacağıq.

“Saylar mifopoetik təfəkkürdə kəmiyyət-keyfiyyət dəyər­lən­dirməsinə görə istiqamətləndirilmiş ən məlum işarələr sinif­lərindən biridir; həmçinin xüsusi say kodlu elə elementlərdir ki, onların köməyilə dünya, insan və metatəsvir sisteminin özü təsvir olunur” (114, 54)

Əlbəttə, bunun üçün ilk növbədə sayın özünün mahiy­yə­tini, dialektik təbiətindən irəli gələn semantikasını üzə çıxarmaq vacibdir. Rus alimi A.F.Losevin təfəkkürün sayı qavrama prossesini təhlil etməsi bu baxımdan olduqca diqqətəlayiqdr. Alim gəldiyi nəticəni belə ifadə edir ki, “say varlığın və şüurun elə əsas və dərin kateqoriyasıdır ki, onu müəyyənləşdirmək və xarakterizə etmək üçün yalnız ən ibtidai, bu və ya digər ən mücərrəd anları götürmək lazım olur”(106, 41). “Say, şübhəsiz, məzmun sahəsinə aid olan mənadır. Burada bu sahənin möv­cudluğunu ətraflı şəkildə açmağın yeri yoxdur. Lakin onun əsas xüsusiyyəti kifayyət qədər üzdədir və hətta primitivdir. Bu əsas xüsusiyyət məzmun xüsusiyyətidir. Məna yoxdur, lakin nəysə məzmun ifadəsi var” (106, 45). “Məna heç bir yerdə deyil və müəyyən bir “zaman” deyildir, bununla belə, şeylərin bütün zaman-məkan xüsusiyyətlərini özündə ehtiva edir” (77, 45).

Deməli, mifoloji təfəkkürə görə, say zaman-məkan kontinuumunun işarəsi kimi də özünü göstərir. Mifik düşüncədə hər bir sakral rəqəmin öz mifoloji semantikası, funksiyası var və ümumi say sisteminin bir ünsürü kimi daşıdığı semantikadan savayı hər birinin ayrıca sırf özünəməxsus mifoloji məzmun tutumu var. On iki sayı bu baxımdan əsatiri düşüncədə özünün spesifik mifoloji funksiyaları ilə diqqəti cəlb edir. Bu funk­siyaları sistemli şəkildə üzə çıxarmağa çalışaq.

On iki rəqəmi ilə bağlı demək olar ki, bütün əsatiri mətnlər bu sayın ən ilkin mifoloji məzmunu haqqında konkret mülahizə irəli sürməyə əsas verir. Mifik düşüncədə on iki sayının mifoloji funksiyalarının müəyyənləşdirilməsi nəticəsində gəldiyimiz qə­naət belədir ki, mifik təfəkkürdə on iki sayı hər şeydən öncə, kosmoqonik tamlığın, mükəmməl bütövlüyün, bitkinliyin, tam yekunlaşmış kosmik yaradılışın, bir sözlə dünyanın tamam formalaşmış modelinin, kosmosun bu və ya digər formada birbaşa işarəsidir. İlkin və əsas olan semantika budur. Bu mifik məzmun sonralar zaman-zaman digər təfəkkür formalarına transformasiya olunmuş şəkildə müxtəlif semantik variasiyalar halında özünü büruzə verir. Həmin tezisi detallarla kon­kret­ləş­dirərək on iki sayı ilə bağlı mifoloji görüşləri əks etdirən mətnlər üzrə aydınlaşdıraq. Digər sakral rəqəmlər kimi on iki sayının da mifik köklərinin mifoloji mətnlərdə eləcə də digər folklor nümunələrində, sonrakı dini görüşlərdə (dinlərdə) və etnosun müxtəlif rituallarında, ayin-mərasimlərində qorunub saxlanıl­ma­sını nəzərə alaraq, həmin sayla bağlı araşdırmalarımızı bu üç isti­qamət üzrə aparmağı məqsədəuyğun sayırıq:

1. Mifoloji görüşlərdə (zaman-məkan kotinuumunun işa­rəsi kimi, mükəmməl tamlığın işarəsi kimi, əbədi həyat işarəsi kimi) və digər folklor nümunələrində (janrlarında);

2. Dini (həmçinin dini-fəlsəfi) görüşlərdə, dünyəvi din­lərdə, səmavi kitablarda (Tövratda, Bibilyada, İncildə, Qurani-Kərimdə); və

3. Müxtəlif rituallarda (yaxud arxaik ritual qalıqlarında), ayinlərdə, mərasimlərdə, müasir adət-ənənələrdə.

1. Artıq qeyd etdiyimiz kimi, bütövlükdə mifik təfəkkürdə on iki sayı kosmik yaradılışın, kosmoqoniya aktının başa çatmasının, mükkəmməl tamlığın işarəsi kimi özünü göstərir. Məlum olduğu kimi, hələ qədim şumerlərin məşhur “Bilqamıs” dastanında on iki rəqəmi tez-tez vurğulanır. “Bilqamıs” das­tanında göstərilir ki, Dostu Enkidunun faciəvi şəkildə vəfa­tından sonra ölümdən qorxan Bilqamıs əbədi həyat axtarışına çıxır. O, Dədə Utnapiştin yanına, yeraltı dünyaya getmək üçün Maşu dağının dibindən keçməlidir. Bunun üçün o, on iki günlük qa­ranlıq yolu keçməlidir. Bütün maneələrə baxmayaraq, Bilqamis həmin on iki günlük qaranlıq yolu keçib on ikinci gün işıqla görüşür (21, 55-59).

Qədim Roma mifologiyasında on iki sayının kosmik tamlıq funksiyası isə allahların simasında özünü bu cür göstərir: “On iki allah – Yuputer, Neptun, Mars, Apollon, Vulkan, Mer­kuri, Yunona, Venera, Minerva, Diana, Vesta və Çerera yunan dinindən iqtibas edilmiş Romanın Ali allahlarının qurupudur. On iki allah Yuputerin topladığı Ali şuranı təşkil edir” (109, 104). Heraklın göstərdiyi on iki qəhrəmanlıq da on iki sayının tamamlayıcı, mükəmməlik funksiyası ilə bağlıdır. Baş allah Zevs digər allahlara deyir ki, “mən Heraklı yer üzünün bütün çarlarının hamısından qüdrətli və güclü edəcəyəm. Bu balaca oğlan (Herakl – R.A.) həddi buluğa çatan zaman on iki böyük qəhrəmanlıq göstərəcək, siz allahlar isə bu qəhrəmanlıqların müqabilində onu ölümsüz edəcəksiniz” (110, 172).

Mifik dünyagörüşlərdə on iki sayı həm də miqdarca ye­kun, eləcə də sonsuz çoxluğu da bildirir. “Bilqamıs” da bu, aydınca sezilir:

“Gəmiçi urşanabi söylədi Bilqamısa:

“Dayan, Bilqamıs, dayan, şüvülü də al ələ,

Əcəl suyuna dəymə, ondan özünü gözlə!

Bu ikinci, üçüncü, dördüncü, al bir-bir,

Beş, altı, yeddi şüvül, Bilqamıs, tez al götür.

Səkkiz, doqquz bu da on, al götür, Bilqamıs sən,

Bu on bir, bu on iki, al götür, Bilqamıs sən”

Qurtardı Bilqamısın yüz iyirimi şüvülü” (21, 66).

Göründüyü kimi, Bilqamısın yüz iyirmi şüvülünün məhz on ikincisindən sonra qutarması on iki sayının ilkin əsatiri məfkurədə funksional baxımdan ən yetkin say kimi qəbulunun göstəricisi kimi anlaşılır. Əsatiri düşüncəyə görə dünyadakı hər şey kəmiyyət baxımından on ikilik hesablama sistemi ilə hesablanır. Dünyanın bir sıra qədim xalqlarının on iki illik təqvim sistemi də bu əski hesablama sisteminə əsaslanır.

Zaman-məkan kontinuumunun işarəsi kimi on iki illik təqvim sistemi də kosmosla bağlı arxaik məzmunla mün­cər­lənmişdir. Eyni ardıcıllıqla fəaliyyətdə olan bu təqvim sistemi on iki il tamamlandıqdan sonra təkrarlanır və əslində bu tək­rarlanma daimi qapalı çevrə boyunca hərəkətdə olan zamanı işarələyir. Bu ilkin arxetipik məzmun, demək olar ki, bütün sonrakı əski görüşlərdə transformasiyaya uğramış formada üzə çıxır.

Əsatiri türk təfəkküründə də on iki sayı bir sıra mifoloji funksiyalarla müncərlənmişdir. On iki sayının mükəmməl tamlığı işarələməsi Qırğızların “Qara xan oğlu Alman – Bet dastanı” nda bu şəkildə əksini tapır:

On iki ay mən sənin onurğanı sızlatdım,

Dar qarnını genitdim, daş məməni yumşaltdım.

Gəl, ana, etmə, ana, gəl sən məni rədd etmə!

Gəl öz doğma balanı buraxaraq tərk etmə (64, 317).

B.Ögəl bu barədə yazır: “On iki ayda doğulmaq, yəni ana bətnində normal vaxt olan doqquz aydan artıq qalmaq da türk mifologiyasının mühüm motivlərindən biridir. Böyük qəhrəman­lar və müqəddəs şəxslər həmişə analarının qarnında doqquz aydan artıq qalırdılar. Bu da onların ana bətnində digər normal insanlara nisbətən yetkinləşmə və inkişaf etmə dövrlərinin daha çox olduğunu göstərən bir inam olmalıdır (64, 310).

Əsatiri türk məfkurəsində on iki sayı həm də kainatın məkani bölgüsünü də simvollaşdırır. Altay əfsanələrindən birin­də söylənilir:

Böyük bir dağ yüksəlir 12 göy qatından,

Dağda bir qayın vardı yarpaqların altından” (89, 35).

Əbdülqazi xan Bahadurun “Şəcərei-Tərakimə” sində qo­yu­nun kəsilərək on iki hissəyə bölünməsi, Rəşiddədinin “Oğuz­namə” sində atın on iki hissəyə bölünməsi türk mifik düşün­cə­sində dünyanın, zaman-məkan kontinuumunun mükəm­məl tam­lığı, vəhdəti, o cümlədən etnosun bütöv halda varlığı kimi sim­vollaşır, eləcə də kainatın yetkin kosmik modelinin vahid kə­miyyət modeli kimi çıxış edir.

Qədim türk yazılı abidələrində (yaxud kitabələrində) həkk olunan mətnlər əsasında on iki sayının özündə cəmləşdirdiyi bir sıra mifoloji funksiyalarını da üzə çıxarmaq imkanı əldə edirik. Həmin yazılı mətnlərdən müəyyən parçalara diqqət yetirək.

“Tenqrilər (burada sağır “nun” hərfini vermək üçün “n” və “q” səslərinin birləşməsindən , “nq” dən istifadə edirik – R. A.) birlə tenqri yerində 2. erürçə bu erür bir yaruk kün 3. eki yigirmi edgü edin birlə kim. 4. kamığ dindarlar üzrə kedürür. 5. yəmə ekinti yaruk kün kəndü erür. 6. eki yegirmi ilənməmək kim nom 7. kuti tenqridən toğar, yaruk kün tenqrikə. 8. yöləşür. Eki yigirmi tenqri kırkının 9. birlə, ilənmək ərksinmək... ” (67, 194). Tərcüməsi – “1.Tanrılar ilə tanrı məkanına 2. yetişincə bu bir işıqlı bir gündür, 3. on iki yaxşı mülklə ki, 4. bütün dindarlara geyindirilir. 5. yenə ikinci işıqlı gün özüdə budur: 6. on iki hökmdarlıq ki, din, 7. səadəti tanrıdan doğular, işıqlı gün tanrıya 8. bənzəyər: on iki tanrı kənizi 9. ilə güclənmək, qüdrət­lənmək...” (67, 194-195).

“İki yigirmi ödləri” (on iki zamini), “iki yigirmi tenqri kır­kını” (on iki tanrı xidmətçisi) ifadələri bəxt, ağıl, könül, duy­ğu, düşüncə, məhəbbət, bilik kimi insana xas olan key­fiy­yətlərlə, həmçinin insanın bədən üzvləri ilə əlaqələndirilir (67, 195-196).

Bütövlükdə zaman anlayışının da bu mətnlərdə on iki sayı ilə işarələndiyinin şahidi oluruq: “6. yəmə iki yigirmi ödləri kəntü 7. iki yegirmi kararığ ilənməki. 8. yəmə yaruk künlər tünərig tünlərkə 9. utunğanlı, öçəşkəli 10. turdu. Yəmə yigətdi yaruk kün 11. kararığ tünüg alanqad turdu...” (67, 195-196). Tərcüməsi (“6.Yenə on iki dövrün özü bunlardır: 7. on iki qaranlıq haki­miyyəti. 8. Yenə işıqlı gündüzlər qaranlıq gecələrlə 9. qarşı da­yanmağa, mübarizə aparmağa durdular. Yenə yüksək işıqlı gün­düz 11. qaranlıq gecəni məğlub etdi (alıb durdu)” (67, 196).

Həmin yazılarda göstərilir ki, insan (hökmdar) aşağıdakı on iki kamillik keyfiyyətinə malik olmalıdır: “16. Bir yaruk ilənmək, ikinti bilgə, 1. bilig, üçünç yigədmək, törtünç 2. Sevin­mək, bişinç tavranmak 3. altınç kirtü, yitinç kirtkünmək 4. səkizinç sərinmək, tokuzunç 5. könin ermək, onunç edgü 6. Kı­lınçlığ, bir yekirminç tüz könqüllüg, iki yegirminç yaruk, bular iki yegirmi ödlər könqül içrə yadılur, 9. yaraşır...” (67, 196-197). Tərcüməsi “16. Birinci işıqlı hakimiyyət, ikinci müdrik bi­lik, 1. bilik, üçüncü qələbə, dördüncü 2. sevinc, beşinci davranmaq (qeyrət), 3. altıncı həqiqət, yeddinci inam, 4. sək­kizinci dözüm, doqquzuncu 5. düzlük, onuncu yaxşı 6. əməl, on birinci düz könüllülük, 7. on ikinci işıq. Bu on 8. iki öyüd qəlb içərisində yayılır, 11. yaraşır...” (67, 196-197).

Burada on iki sayının mükəmməl kamilliyi işarələməsini açıq-aşkarca görürük. Bəzən isə həmin rəqəm ən ali fövqəltəbi qüvvələrin, tanrıların simvolu kimi aşkarlanır. Məs.: “Yitili iki yi­girmili erklig, küçlüglərdən küç basut gəlzün” (67, 203), tərcü­mə­si “Yeddili on iki qüdrətli güclülərdən kömək gəlsin” (67, 203).

On iki rəqəminin mükəmməl tamlıq funksiyası və zama­nın (zaman-məkan kontinuumunun) qapalı çevrədə daimi təkrarı folk­lorumuza da sirayət etmişdir. Elə əsatiri eposumuz olan “Kitabi-Dədə Qorqud”un on iki boydan ibarət olması da dedi­yi­miz mifik funksiyalarla ilişgilidir. Bu məqamı sezmiş M.Əlizadə yazır: “Das­tanın on bir boyunda təxminən eyni məzmun pla­nın­da tək­rarlanan hadisələrin on ikinci boyda tragik finalla nəticə­lən­məsi mifdən gələn dövrəvi zaman sisteminin əlaməti­dir” (31, 120).

Bəzən guya “Kitabi-Dədə Qorqud”un on iki yox daha artıq boydan ibarət olmasını iddia edirlər. On iki sayının mifoloji köklərinin araşdırılması bu mülahizənin əsassız olduğunu söyləməyə imkan verir. Belə ki, on iki rəqəminin əsas mifik funksiyalarından biri onun mükəmməl kosmik tamlığın simvolu olmasıdır. Bu nöqteyi-nəzərdən mükəmməl kosmik tamlığın simvolu kimi çıxış edən on iki rəqəminə uyğun olaraq, “Kitabi-Dədə Qorqudun” on iki boydan ibarət olması mifin tam məntiqinə uyğundur. Ona görə də “Kitabi-Dədə Qorqud”un bütöv variant forması on iki boydan artıq və ya əskik ola bilməzdi. Çünki mifopoetik təfəkkür həmin əsatiri mətnin tam formasını on iki rəqəmi ilə qavramaqla dastanın mifik təfək­kürdən gələn mükəmməl tamlığını ifadə edir. Yəni on iki boy əslində mifopoetik təfəkkürün doğurduğu mükəmməl kosmik tamlığı simvollaşdırır. Bu nöqteyi-nəzərdən mükəmməl tamlığın birbaşa ifadəsi kimi işarələnmiş “Kitabi-Dədə Qorqud”un on iki boydan artıq olması məntiqəuyğun səslənmir. Bu səbəbdən dastanın başqa, yəni on iki boydan əlavə hansısa boyunun olmasını iddia etmək ümidverici görsənmir.

On iki sayının mükəmməl tamlığı ifadə etməsi folk­lorumuzda bir sıra digər məqamlarda da əksini tapır. Məsələn: “Kitabi-Dədə Qorqud” da Qaraca Çoban sapandı ilə “hər atanda on iki batman daş atardı. Atdığı daş yerə düşməzdi. Yerə dəxi düşsə, toz kimi savrılardı, ocaq kimi obrılur idi. üç yıladaq daşı düşdüyü yerin otu bitməzdi. Semiz qoyunaruq toqlı bayırda qalsa, qurt gəlib yeməzdi sapanın qorqusundan” (48, 47).

“Taxta qılınc” nağılında isə bu mifoloji semantika daha qabarıq şəkildədir. Nağılda bildirilir: “Oğlan qızın yanına gedib bunun ağzından üfürür. Həmin saat qızın ağzından bir-birinin dalıncan on bir ilan çıxır. Hər birisi çıxdıqca istiyir ki, oğlanı vırsın, əmma oğlan zirəhlik edib bir-bir on birini də öldürür. Sora qulağını qızın ağzına qoyub gördü ki, bir ilan da qalıb” (16, 122). “Gənə də oğlan razı olmur, qızı götürüb bir ağaca sarıyır. Qılıncı çəkib qaldırır və istiyir ki, qızın başın üzsün. Qız qorxu­sunnan qusur, ağzınnan axırıncı ilan düşür” (16, 123).

On iki sayının sıxılmış mifoloji semantikası bir çox el aşıqlarının yaradıcılığına da dərindən sirayət etmişdir. Məs.: Molla Cumanın şeirlərindən birində söylənilir:

Bir əjdaha kəsdi yolu,

Gördüm on iki başı var.

Bağladı həm sağı-solu var

Ağzında otuz dişi var (89, 184).

Aşıq Ələsgər isə deyir:

Adım Ələsgərdi, mərdü-mərdana,

On iki şəyirdim işlər hər yana.

Tülküsən, aslanla girmə meydana,

Danasan, sürtünüb, kaldan danışma (10, 172).

2. Mifoloji təfəkkürün bir çox simvollorı ondan sonra gələn dini təfəkkür formasına transformasiya olunur. Bu trans­formasiya olunmuş simvolların ilkin mifik funksiyası, ça­lar­ları dini təfəkkürün idealogiyasına uyğun olaraq yeni seman­tik ça­larlarla yüklənmiş olur. Bu baxımdan on iki sayı da mifoloji təfək­kürdən dini təfəkkürə transformasiya olunur və əsatiri funk­siyasını müəyyən məqamlarda bir qədər üzdə, bəzi hallarda isə alt qatda qoruyub saxlayır, bəzən isə yeni məzmun çalarları qazanır.

Tövratda on iki rəqəmi ilə bağlı göstərilir. İsraillilər Kənan torpağına girməmişdən əvvəl oraya on iki əsas kişi göndərirlər (88, 112). Onlar həm də on iki kəşfiyyatçı idilər (88, 112). Yeşua on iki adama əmr etdi ki, onların durduqları yerdən bu möcüzənin (israillilərin İordan çayını keçməsi üçün quruması) xatirəsi olaraq on iki daşı götürsünlər (88, 130). Davudun oğlu Süleymanın tikdirdiyi məbəddə qurbanlıq heyvanların yuyulub təmizləndiyi əlüzyuyanlardan ən böyüyü on iki mis öküz təsviri üzərində dururdu (88, 178). İsrail bildiyimiz kimi, əcdadları Yaqubun on iki oğluna görə, on iki qəbilədən ibarət idi ( 88, 186). “On altı yaşında olarkən Yoşiya bütün qəlbi ilə Rəbbə tə­rəf döndü və öz hökmranlığının on ikinci ilində Yəhuda və Ye­rusəlimi bütlərdən və onlara məxsus qurbangahlardan təmizlə­məyə başladı” (88, 218). Bütün yəhudilərin bir gündə imperator Artaşastanın on ikinci ilinin Adar ayının 13-cü günündə öldü­rülməsi və əmlaklarının soyulması (88, 242) və s.

İncildə də on iki rəqəmi geniş şəkildə əksini tapır:

“Və budur on iki ildən bəri qan axıntısından əziyyət çəkən bir qadın İsanın arxasından gəlib onun paltarının ətəyinə to­xundu” bu toxunuşdan qadın şəfa tapır (44, 29). Başqa bir hissədə rast gəlirik ki, “İsa öz on iki şagirdini yanına çağırıb, mur­dar ruhları çıxarmaq, hər çeşid xəstəliyi və hər çeşid na­xoşluğu yaxşı etmək səlahiyyətini onlara verdi”. İsa lazımi işlərə onikiləri göndərir, onlara lazımi əmrlər göstərişlər verir (44, 30-31) və s.

Masonçuluqda simvolları təhlil edən V.İ.Kurbatov on iki sayı ilə əlaqədar olaraq yazır: On iki sayı – bütün dünyada Bibliya simvolikasından sonra ali mükəmməllik hesab olunur. Dujina (on iki ədədi) kamil rəqəmin hasilindən 3 vur 4 = 12 yaranmışdır. Əksər dillərdə bu sayın adının özü “dujina” güclü, yəni möhkəm, sağlam, tamlanmış mənasını ifadə edir. Bir sıra xalqların 12-lik hesablama üzrə müxtəlif hesab sistemini ya­ratmaq cəhdləri (çəki, pul, bölgü, musiqi ölçüləri və hətta tarixi xronologiya) buradan qaynaqlanır” (101, 109-110).

Əlbəttə, on iki sayının ali mükəmməlik rəmzi hesab olun­ma­sını bu sayın mifik düşüncədən doğan kosmik tamlığın işa­rəvi semantikasının dinə sonralar transformasiya olunması kimi izah etmək daha doğru olardı. Əslində müəllifin qeyd etdiyi kimi, on iki rəqəminin ali mükəmməlik rəmzi sayılmasının əsasında da Bibliya yox, yuxarıda artıq faktoloji materiallarına istinad etdiyimiz mifoloji təfəkkür dayanır. Bibliya isə sadəcə mifoloji təfəkkürün bir çox elementləri kimi on iki rəqəminin də mükəmməl kosmik tamlıq funksiyasını öz əsas ideoloji prin­sipinə uyğun şəkildə rəmzləşdirir.

On iki sayı İslam dinində də əksini tapır. Müsəlmanların müqəddəs kitabı “Qurani-Kərim” də on iki sayı ilə bağlı mə­qamlar bir neçə ayədə əksini tapır. “Musa öz qövmü üçün su istə­dikdə Biz ona əsanı daşa vur dedik. Bəs o daşdan on iki su çeşməsi çağladı” (Bəqərə surəsi 60-cı ayə, Əraf surəsi, 160-cı ayə), “Allah İsrail övladlarından əhd almışdı. Biz onlara on iki nəzarətçi göndərmişdik” (Maidə surəsi, 12-ci ayə), “Allaha görə, ayların sayı göyləri və yerləri yaratdığı gündən on ikidir ki, ondan dörd ay haram aydır” (Tövbə surəsi, 36-cı ayə).

İslamda on iki sayının arxetipik məzmunu, həmin rəqəmin mifoloji təfəkkürdəki kosmik tamlıq semantikası on iki imam­larla bağlı inamlarda aydın şəkildə özünü büruzə verir. Müsəl­manların inamına görə, dünyanı bürüyən şeytani (şər) əməllərin aləmi tamamilə bürüdüyü vaxt böyük qeybdə olan on ikinci imam Sahib-əz Zaman, Mehdi dünyanı bu dəhşətli məhvdən xilas edəcək. Bu, elə əslində on iki sayı ilə işarə olunan İmam Mehdinin timsalında mifik təfəkkürdən gələn kosmik düzənin (kosmosun) bərpası deməkdir. Yəni dünyanın kosmik modeli yalnız on ikinci imam gəldikdən sonra bərpa oluna bilər.

On iki sayı arxetipik məzmununu qorumaqla adət-ənənə­lərimizdə də yaşamaqdadır. Milli toy adətlərimizdən bəhs edəm Q.Qeybullayev yazır ki, qız evində əsasən qadınlar və qızlar iştirak edirdilər. Adətə görə, qız toyunda 12 yaşından yuxarı oğlan olmamalı idi, yaxud qız evində toy hazırlığı zamanı toy mərasiminin keçirilməsində, heyvanın kəsilməsində və soyul­ma­sında, odun doğranmasında, od qalanmasında və s. 12 nəfərdən artıq kişi (oğlan) olmamalıydı (54, 188). Ənənəyə görə, gəlinə ve­rilən cehizlərin içində 12 tumanbağı, 12 pul kisəsi, 12 tənbəki kisəsi qoyulurdu (54, 200).

Ə.Cəfərzadə xatirələrində yazır ki, “səməni evdə on iki gün qalmalıydı. On üçüncü gün anam əlimizdən tutub bizi “sə­məni axıtmaq” seyrinə aparardı” (24, 175).

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, son vaxtlar dünyanın guya 2012-ci ildə sonu gələcəyi ilə bağlı dolaşan şayiələrin də müəyyən mənada əsasında on iki sayının əsatiri məfkurədəki kosmik tamlıq işarəsi ilə bağlılığı dayanır. Belə ki, on ikidən aşağı rəqəmlər natamlığı simvollaşdırdığı kimi on ikidən yuxarı rəqəm, xüsusilə də on üç rəqəmi xaotik durumu, xaosu işarələ­yir. Buna görə də on ikinci ildən sonra gələcək on üçüncü il da­ğı­dıcı, nizamsız, xaotik aləmin simvolu kimi qavranılır. Dünya­nın bir sıra xalqlarının inanclarında on üç rəqəminin məhz nəhs rəqəm sayılması da bununla bağlıdır. Bu şayiələrin əsasında digər motivlərin dayanması da istisna edilmir.

A.İmamquluyeva İranda Novruz bayramının qeyd edil­mə­si ənənələrindən bəhs edərkən yazır ki, “ənənəyə görə, bayram 13 gün davam edir və bu müddət ərzində adamlar bir-birinin evinə qonaq gedir, bayram hədiyyələri aparırlar. Yeni ilin 13-cü günü xüsusi şəkildə qeyd olunur ki, buna “Sizdən bedər” (“On üçün qovulması”) deyilir. 13 rəqəmi nəhs sayıldığı üçün həmin gün hamı evdən çıxır, çəmənliklərdə, dağlarda, çay kənarlarında, meşələrdə gəzişir, yeyib-içir, şadlıq, müxtəlif musiqi alətlərinin müşayiəti ilə rəqs edirlər. Bu vəziyyət gecəyarısına kimi davam edir və yalnız bundan sonra camaat evlərinə dağılır. Beləliklə 13-cü günün “uğursuzluğu” evlərdən “qovulur” (43).

Novruz günündə “bayramlaşmanın müddəti bəzi bölgələr­də yeddi, əksər yerlərdə isə on iki gündür. Bayramın on üçüncü gününü çöldə-bayırda, gəzintidə gəzmək məsləhət bilinir” (59, 44).

Beləliklə, mifoloji təfəkkürdə kosmoqonik tamın, kosmik zamanın simvolu kimi özünü göstərən on iki sayının bu arxaik semantikası özündən sonra gələn dünyagörüşlərdə bu və ya digər formada aşkarlanmaqdadır.

1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə