Qiymətli kağızlar, onların mahiyyəti, xüsusiyyətləri və təsnifatı




Yüklə 158.65 Kb.
səhifə1/3
tarix22.04.2016
ölçüsü158.65 Kb.
  1   2   3
PLAN

Giriş.




  1. Qiymətli kağızlar, onların mahiyyəti, xüsusiyyətləri və təsnifatı.



  1. Qiymətli kağızların əsas növləri.



  1. Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarının formalaşma xüsusiyyətləri və inkişafı problemləri.

Nəticə.


Ədəbiyyat siyahısı.

Giriş
Səmərəli fəaliyyət göstərən bazar iqtisadiyyatının başlıca elementlərindən biri maliyyə bazarı sisteminə daxil olan qiymətli kağızlar bazarıdır. Qiymətli kağızlar bazarının fəaliyyətdə olan əsas obyekti qiymətli kağızlardır. Qiymətli kağızlar bazarı dünyanın əksər ölkələrində bazar iqtisadiyyatının mühüm sektorlarından biridir. Bu bazar müxtəlif iqtisadi sahələr arasında əlaqələndirici rol oynamaqla, maliyyə vəsaitlərinin tarazlı şəkildə yayılmasına şərait yaradır ki, bu da öz növbəsində həmin sahələrin bərabər surətdə inkişaf etməsi ilə müşaiyət olunur. Məsələn, bazar konyukturundan asılı olaraq, maşınqayırma sənayesinə cəlb olunmuş investisiyalar, məhsullarına tələbat artan kənd təsərrüfatına yönəldilə bilər ki, bu da bir sahə üzrə səhm paketinin satılması və digər sahənin səhmlərinin alınması vasitəsilə həyata keçirilir.

Digər tərəfdən, fəaliyyət göstərən hər bir müəsissə öz inkişafı və genişlənməsi üçün əlavə investisiyalara ehtiyac duya bilər. Dünya təcrübəsində həmin ehtiyacların təmin edilməsinin ən səmərəli yolu müəsissə tərəfindən əlavə səhmlər və ya istiqrazların buraxılmasıdır. Qiymətli kağızlar vasitəsilə cəlb olunmuş vəsaitlərin hesabına istehsal genişlənir, yeni texnologiyaların tətbiqi həyata keçirilir.

Bununla yanaşı, qiymətli kağızlar dövriyyədə olan sərbəst pul kütləsinin sterilizasiya edilməsi və inflyasiyanın qarşısının alınmasında da əvəzolunmaz rol oynayır. Bu məqsədlə Azərbaycanda Milli Bankının notları, habelə Maliyyə Nazirliyinin buraxdığı dövlət istiqrazları tədavülə buraxılmışdır.

Qiymətli kağızlarla alış-verişin aparılması bütün dünyada banklara, maliyyə təşkilatlarına, o cümlədən əhaliyə heç də az olmayan mənfəət verir. Belə ki, maliyyə fəaliyyətinin bu növü kifayət qədər çətin, çətin olduğu qədər də gəlirli sahələrdən biri hesab olunur. Azərbaycanda hələ ki, bu bazar geniş miqyasda yayılmasa da, son zamanlar müsbət istiqamətdə irəliləyişlər müşahidə olunmaqdadır.

Məcmu gəlirlərinin 35%-ə qədərini qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatlardan əldə edən dünya maliyyə təşkilatlarının təcrübəsinə və yaxud da ki, bu göstəricinin 10% təşkil etdiyi Azərbaycanın yaxın qonşularının təcrübələrinə istinad edərək, qiymətli kağızların əhəmiyyətini və növlərinin araşdırılmasının çox böyük mənasının olduğunu görərik.

Şirkətlər qiymətli kağızları Fond birjasında listinqdən keçirməklə, şirkətin milli və beynəlxalq səviyyədə tanınma imkanını əldə edir. Bunun xaricində şirkətlər öz sahəsində bacarıqlı olma sayəsində bazarın bu mühitindən faydalanaraq çıxardıqları qiymətli kağızlarını asanlıqla reallaşdıra bilərlər.

Ümumiyyətlə, qiymətli kağızlar bazarı orta sinfin təşkilinə, güclənməsinə təsir edir, həmçinin geniş əhali kütləsinin iqtisadi həyata daha da yaxından cəlb olunması və bu sahədə fəallığının artmasına şərait yaradır ki, bu da ölkədə bir çox sosial-iqtisadi problemlərin aradan qaldırılmasını təmin etmiş olur. İnkişaf etmiş ölkələrdə xalq kapitalizmi bu şəkildə genişlənmişdir.

Hər hansı bir şirkətin qiymətli kağızlar bazarında dəyər qazanması və ya itirməsi şirkətin güvənliliyinin ən önəmli göstəricisidir. Şirkətlərin göstərmiş oluğu yüksək nəticələr qiymətli kağızlara olan tələbi artırdığından nəticədə qiymətlər də artır. Bu göstərici şirkət səhmdarları üçün çox yararlı və faydalıdır.

Beləliklə, bütün bunları nəzərə alaraq qiymətli kağızları, mövcud iqtisadi şəraitdə onların iqtisadi əhəmiyyətini, rolunu və növlərini öyrənmək olduqca vacibdir. Kurs işində əsasən bu cəhətlərə diqqət yetirilmiş və araşdırılmışdır. Həmçinin mövzunu daha yaxşı əhatə etmək üçün kurs işində cədvəl və qrafiklərdən də istifadə olunmuşdur. Kurs işi nəticə ilə yekunlaşır.

1.Qiymətli kağızlar, onların mahiyyəti, xüsusiyyətləri və təsnifatı.
Qiymətli kağızların iqtisadi səciyyələndirməsini “qiymətli kağızlar” anlayışının özünün məzmunun araşdırılmasından başlamaq daha doğru olardı. Azərbaycan Respublikasının “Qiymətli kağızlar haqqında” 14 iyul 1998-ci il tarixli qanununda qiymətli kağız “öz sahibinin əmlak və qeyri əmlak hüquqlarını və bu hüquqların verilməsi imkanını müəyyən edilmiş formaya və məcburi rekvizitlərə riayət etməklə təsdiqləyən sənəd” kimi tərifləndirilir.

Azərbaycan Respublikasının 1 iyun 2000-ci ildən qüvvəyə minmiş Mülki Məcəlləsində qiymətli kağızın tərifi belə verilir:

“Qiymətli kağız müəyyənləşdirilmiş formaya riayət olunmaqla hər hansı hüququ təsdiqləyən elə bir sənəddir ki, həmin hüquq bu sənəd olmadan nə həyata keçirilə bilər nə də başqa şəxsə verilə bilər. Qiymətli kağız başqasına verildikdə onun təsdiqlədiyi bütün hüquqlar da o tərəfə keçir.”

Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində qiymətli kağızların əsas hissəsi nağdsız şəkildə buraxılır ki, bu zaman kağızın (blankın) özü hazırlanmır. Belə qiymətli kağızların buraxılışı, uçotu və investorlar arasında hərəkəti ixtisaslaşmış və bankların hesabları üzrə muhasibat (komputer) qeydləri şəklində baş verir. Bu baxımdan qiymətli kağızın iqtisadi kateqoriya kimi məhz kağız sənəd kimi başa düşülməsi və tərifləndirilməsi maliyyə bazarının müasir inkişaf meyllərinə artıq uyğun deyil.

Buna görə də müasir dünyada qiymətli kağızların köhnə, ənənəvi tərzdə sırf sənəd kimi başa düşülməsi artıq üstünlük təşkil etmir. Bu səbəbdən də, qiymətli kağızın sənəd kimi deyil, sənədlə təsdiqlənə bilən və sənəddə göstərilən qaydada həyata keçirilə bilən mülkiyyət (əmlak) hüququ kimi tərifləndirilməsi daha düzgün olardı. Bu halda, əsas yük “hüquq” sözünün üzərinə düşür, sənəd isə köməkçi rol oynayır.

Qiymətli kağızların bazar iqtisadiyyatındakı əhəmiyyətinə gəldikdə isə, burda bir neçə məqamı gəstərmək olar. Əvvəla, qiymətli kağızlar əmtəə və pul tədavülünə fəal xidmət edir. Digər tərəfdən, qiymətli kağızların buraxılması və bazarda yerləşdirilməsi sərbəst pul vəsaitlərinin səfərbər edilməsi və sosial iqtisadi inkişafa istiqamətləndirilməsinin səmərəli yoludur. Qabaqcıl ölkələrin sosoial-iqtisadi tarixi aydın göstərir ki, sabit və ardıcıl sosoial-iqtisadi inkişaf nəticəsində labüd olaraq sahibkarlığın miqyasının genişlənməsi meyli gücləndikcə fərdi kapital yığımının nisbətən məhdud imkanları ilə ziddiyətə girir. Bu ziddiyət kredit münasibətlərinin inkişafı nəticəsində həllini tapmaqdadır. Lakin, yeni müəsissələrin yaradılması sırf şəxsi kapital hesabına deyil, həm də borc vəsaitlərinin cəlb edilməsini tələb edir ki, bunun da ən mühüm üsullarından biri səhmdar kapitalın inkişafıdır. Fəaliyyət göstərən hər bir müəsissə öz inkişafı və genişlənməsi üçün əlavə investisiyalara ehtiyac duya bilər. Dünya təcrübəsində həmin ehtiyacların təmin edilməsinin ən səmərəli yolu müəsissə tərəfindən əlavə səhmlər və ya istiqrazların buraxılmasıdır. Qiymətli kağızlar vasitəsilə cəlb olunmuş vəsaitlərin hesabına istehsal genişlənir, yeni texnologiyaların tətbiqi həyata keçirilir. Səhm və istiqrazların meydana gəlməsi və inkişafı istehsal münasibətlərinin, real sektorun obyektiv tələbatların nəticəsi kimi çıxış edir. Çünki o, real kapitalın mərkəzləşməsinin mühüm alətlərindəndir. Qiymətli kağızların tətbiq miqyaslarının genişlənməsi əhalinin geniş kütlələrinin bazar münasibətlərinə cəlb olunmasına, istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsində maraqlı olmasına xidmət edir. Dövlət qiymətli kağızları isə makroiqtisadi tənzimlənmənin əsasını təşkil edən pul-kredit tənzimlənməsinin mühüm aləti kimi müxtəlif istiqamətlərdə istifadə olunur. Məsələn, dövlət və yerli əhəmiyyətli məqsədli sosial-iqtisadi inkişaf proqramlarının məliyyələşdirilməsi üçün vəsaitlərin səfərbər edilməsinin, dövlət büdcəsinin kassa icrasının, mərkəzi hökümətin və kommersiya banklarının Mərkəzi bank tərəfindən kreditləşdirilməsinin, təsərrüfat subyektlərinin bank kreditləşməsinin, yəni bazar iqtisadiyyatına tam uyğun olan aləti kimi istifadə olunur.

Növündən, tipindən asılı olmayaraq bütün qiymətli kağızların fundamental keyfiyyətləri eynidir və aşağıdakılardan ibarətdir:

» Tədavül xassəsi

» Likvidlik xassəsi

» Risk xassəsi

Qiymətli kağızların Tədavül etməsi göstərir ki, qiymətli kağızlar xüsusi əmtəədir və buna görə də bazarda alınıb-satılmaq, həmçinin bir çox hallarda digər əmtəələrin tədavülünü asanlaşdıran müstəqil tədiyyə aləti kimi çıxış etmək qabiliyyətinə malikdir.

Qiymətli kağız bazarında qiymətli kağızların Likvidliyi isə qiymətli kağızların tez bir zamanda alınıb-satılması ilə xarakterizə olunur ki, bu da qiymətli kağızların sahiblərinin çox da böyük olmayan itkilər vermədən, bazar qiymətlərinin cüzi dəyişməsi ilə baş verir.



Risk xassəsi isə qiymətli kağızlara investisiyalarla əlaqədar olaraq sahibləri üçün itki vermək mümkünlüyüdür. Risk xassəsinə görə qiymətli kağızları belə qiymətləndirmək olar:

  • gəlir nə qədər çoxdursa, risk də bir o qədər çox olur.

  • qiymətli kağızın təminatı nə qədər yüksəkdirsə, risk də bir o qədər azdır.

Ümumiyyətlə, qiymətli kağızların risk və gəlirlilik arasındakı asılılıq qiymətli kağızların növündən asılı olaraq dəyişir. Bunu aşağıdakı qrafikdən görmək olar:

Risk

Törəmə qiymətli kağızlar

Səhmlər


Şirkətlərin istiqrazları

Dövlət qiymətli kağızları



Gəlir

Qiymətli kağızları digər sənədlərdən fərqləndirən bir sıra əsas xüsusiyyətləri vardır:

» qiymətli kağızlar kapital üzərində mülkiyyət hüququnu təsdiq edir

» qiymətli kağızlar investorla emitent arasında olan borc münasibətlərini əks etdirir (veksel, istiqraz, depozit sertifikatları)

» qiymətli kağızlar onun sahibinə emitentdən müəyyən gəlir almaq hüququ verir

» səhm səhmdarlara səhmdar cəmiyyətin idarə edilməsində iştirak etmek hüququ verir

» emitent müəsissə ləğv edilərkən qiymətli kağızlar öz sahibinə müəssisənin mülkiyyətinin müəyyən hissəsini almaq hüququ verir

» qiymətli kağızlar alınıb satıla bilir, girova qoyula bilir. Məsələn: alınan kreditin təminatı kimi qiymətli kağızları girov qoymaq olar. İstiqraz buraxmaqla borc vəsaiti cəlb etmək olar və bu istiqraz təkrar bazarda alqı-satqı predmeti ola bilər.

Göstərilən keyfiyyətlərlə digər iki tərəf də bağlıdır. Əvvəla, qiymətli kağız vəsait qoyuluşuna şəhadət edir, bu isə qiymətli kağızların investisiya münasibətlərini ifadə etməklə investisiya forması kimi çıxış etmələri üçün şərait yaradır. Eyni zamanda qiymətli kağızlar gəlir mənbəyidir və deməli, qiymətli kağızların bəzi növləri öz sahibləri üçün kapital kimi çıxış edə bilər. Və bu kapital Maliyyə kapitalı adlanır.

Qiymətli kağızların təsnifatı onların müəyyən əlamətlərə görə növlərə ayrılmasıdır. Qiymətli kağızların hər bir növü isə ümumi və vahid əlamətlərə malik konkret qiymətli kağızların toplusudur.

Azərbaycan Respublikasının “Qiymətli kağızlar haqqında” qanununda qiymətli kağızlar Emissiya və Qeyri-emissiya növlərinə ayrılır. “Emissiya qiymətli kağızları buraxılışlarla yerləşdirilən və qiymətli kağızların əldə edilməsi vaxtından asılı olmayaraq bir buraxılış daxilində hüquqların həyata keçirilməsinin həcmi və müddəti eyni olan qiymətli kağızlardır.” Qanunda onlara səhm və istiqrazlar aid edilir.

“Qeyri-emissiya qiymətli kağızları isə buraxılışlarla yerləşdirilməyən və qiymətli kağızlar üzrə hüquqların keçməsinin həcmi və müddəti müxtəlif olan qiymətli kağızlardır.“ Onlara veksel, çek, depozit sertifikatları, opsion, varrant, fyuçers, özəlləşdirmə payları və bu anlayışa cavab verən qiymətli kağızların digər növləri aiddir.

Emissiya qiymətli kağızları əsasən çox sayda və iri seriyalarla buraxıldığı halda, Qeyri-emissiya qiymətli kağızları isə tək-tək və ya kiçik seriyalarla buraxılır.

Lakin dünya təcrübəsindən məlum olan qiymətli kağız növlərinin çoxluğu təsnifat meyarlarının, göstəricilərinin də çoxsaylı olmasını müəyyən edir. Yəni qiymətli kağızları öz xüsusiyyətlərinə görə daha da çox növlərə və yarımnövlərə ayırmaq olar. Məsələn, Rusiya praktikasında qiymətli kağızları iki böyük sinifə bölürlər:

Birinci dərəcəli - əsas qiymətli kağızlar


  • İkinci dərəcəli – törəmə qiymətli kağızlar

Rusiyada Əsas qiymətli kağızların əsasını hansısa bir aktivə, əmtəəyə, pula, kapitala, əmlaka və digər növ rüsumlara əsaslanan mülkiyyət hüququnun olması təşkil edir. Burada, Əsas qiymətli kağızların özləri də iki qrupa, İlkinİkinci dərəcəli qiymətli kağızlara bölünür. İlkin qiymətli kağızlara səhmlər, istiqrazlar, veksellər aid edilir. İkinci dərəcəli qiymətli kağızlara isə ilkin qiymətli kağızların əsasında buraxılan kağızlar aid edilir. Bunlara qiymətli kağızların varrantı, depozit qəbzləri və s. aid edilir.

Törəmə qiymətli kağızlar isə hər hansı qiymətli əşyanın, əmtəənin (taxıl, neft, qızıl və s.) qiymətli kağız növüdür. Bu kağızlara Fyüçers kontraktları (əmtəə, valyuta, faiz, indeks və s.) və opsionlar aid edilir.

Aşağıdakı cədvəldə qiymətli kağızların bəzi xüsusiyyətlərinə görə geniş təsnifatı verilmişdir:









Üzən faiz dərəcəli qiymətli kağızlara adi səhmlər, üzən faizli istiqrazlar aiddir.

Qəti müəyyən olunmuş faiz dərəcəli qiymətli kağızlara imtiyazlı səhmlər, veksellər, depozit və əmanət sertifikatları,qəti müəyyən olunmuş faiz dərəcəli istiqrazlar aiddir.

Daimi gəlirli qiymətli kağızlara səhmlər, orta və uzunmüddətli istiqrazlar aiddir.

Birdəfəlik gəlirli qiymətli kağızlara veksellər, depozit və əmanət sertifikatları aiddir.


İnvestisiya qiymətli kağızları kapital yatırımları obyekti kimi nəzərdə tutulur. Bunlara səhmlər, istiqrazlar, fyüçers müqavilələri, opsionlar aid edilir.

Qeyri-investisiya qiymətli kağızları isə əmtəə və digər bazarlarda pul hesablaşmalarına xidmət edir. Bunlara veksellər, çeklər, konossamentlər aid edilir.


Müddətsiz qiymətli kağızların tədavüldə olma müddəti reqlamentləşdirilmir, onlar “ömürlükdür”.

Müddətli qiymətli kağızlar tədavülə buraxılarkənmüəyyən edilmiş vaxt ərzində əhəmuyyət kəsb edirlər. Bu kağızlar qısamüddətli, ortamüddətli və uzunmüddətli olmaqla qruplara bölünür.

Adlı qiymətli kağızlar konkret şəxsin adına olur. Bu qiymətli kağızlar üzrə hüquqların bir tərəfdən başqa tərəfə keçməsi, əvvəlcədən müəyyən edilmiş şərtlərlə məhdudlaşdırılır.

Təqdimatlı qiymətli kağız növləri bir şəxsdən digərinə sərbəst şəkildə keçə bilər, bu açıq bazarda alqı-satqı əməliyyatları şəraitində baş verir.

Orderli qiymətli kağızlar isə ilk alıcının adına buraxılsa da, onlar üzrə hüquqlar sənədin blankı üzərində ötürmə qeydi, yəni indossomentə əsasən digər şəxslərə keçə bilər.

Tədavül edən qiymətli kağızlar bazarda sərbəst tədavül edir, alınıb-satılır.

Tədavül etməyən qiymətli kağızlar bazarda ya məhdudiyyətlərlə tədavül edir ya da hec tədavül etmir.


Əks olunan münasibətlər



Pay qiymətli kağızları


Borc qiymətli kağızları


Törəmə qiymətli kağızlar





























2. Qiymətli kagızların əsas növləri
Qiymətli kağızları mahiyyət baxımından aşağıdakı növlərə ayırmaq olar:

1) Səhmlər. İlk səhmlər coğrafi kəşflər dövründə meydana gəlmişlər. Dəniz ekspedisiyalarının və iri ticarət karvanlarının maliyyələşdirilməsi üçün əhəmiyyətli kapital qoyuluşuna ehtiyac duyulurdu. Məhz bununla əlaqədar olaraq tarixdə tacirlərin, bankirlərin, gəmi sahiblərinin öz kapitallarını birləşdirmək məqsədilə xüsusi cəmiyyətlərdə birləşməsi ilə ilk səhmdar cəmiyyətlər də yaranmışdır. Bu cəmiyyətlərə payın qoyulması xüsusi sənədlə təsdiqlənirdi. Bu sənnəddə sahibin ümumi kapitaldakı payı göstərilir, və ümumi gəlirin müəyyən hissəsini əldə etmə hüququ təsdiqlənirdi. Bu sənədlər ilk səhmlər idi.

Korporativ əsaslarda yaradılmış və fəaliyyət göstərən təsərrüfat subyektlərinin, yəni açıq və qapalı səhmdar cəmiyyətlərin əsas maliyyə mənbəyini səhmlərin buraxılması və yerləşdirilməsindən əldə olunan vəsaitlər təşkil edir. Səhmdar cəmiyyət təsərrüfat fəaliyyətini həyat keçirmək məqsədilə nizamnamə fondunu səhm buraxmaq yolu ilə formalaşdıran fiziki və (və ya) hüquqi şəxslərin könüllü sazişi əsasında yaradılan müəsissədir. Müxtəlif sənaye və ticarət müəsissələri, banklar, investisya fondları və s. səhmdar cəmiyyət ola bilər. Bəs səhm nədir? Azərbaycan Respublikasının “Qiymətli kağızlar haqqında” qanununda səhm haqqında belə deyilir: “Səhm – onun sahibinin (səhmdarın) səhmdar cəmiyyətin mənfəətinin bir hissəsini divident şəkilində almaq, səhmdar cəmiyyətin idarə edilməsində iştirak etmək və o, ləğv edildikdən sonra qalan əmlakın bir hissəsini əldə etmək hüqüqunu təsdiqləyən sənəddir.”

Yəni, səhm sahibi səhmdar cəmiyyətə müəyyən miqdarda vəsait köçürür və bu vəsaitə uyğun nisbətdə cəmiyyətin əldə etdiyi gəlirin bir hissəsini əldə etmək hüququnu əldə etmiş olur. Həmçinin müəsissənin öhdəliklərinə görə də bu nisbətə uyğun həcmdə məsuliyyət daşıyır. Bundan başqa səhmdarın əlavə güzəşt hüququ da vardır. Bu güzəştləri ona səhmdar cəmiyyət özü verir. Bu zaman səhmdara müəsissənin istehsal eydiyi məhsulları alarkən və ya onun göstərdiyi xidmətlərdən istifadə edərkən güzəştlər edilir.

Səhmlərdən əldə olunan gəlir divident adlanır. Divident xalis gəlirin ümumi məbləğinin bir gissəsi olmaqla səhmdarlər arasında onların səhmlərinin sayına uyğun olaraq bölüşdürülür. Səhm üzrə dividentlər müxtəlif üsullarla ödənilə bilər: nağd pulla, müəssənin istehsal etdiyi məhsullarla, həmçinin əlavə səhmlər şəkilində də ödənilə bilər. Bu ödəmələr kvartal üzrə, yarım ildən bir və ya ildə bir dəfə ödənilə bilər.

Səhmlər Nominal və Məzənnə qiymətinə malik olurlar. Səhmin Nominal qiyməti səhmin sertifikatında göstərilən qiymətdir. Səhmdar cəmiyyətin bütün adi səhmlərinin nominal qiyməti eyni olmalı və bütün səhm sahibləri üçün bərabər hüquq təmin etməlidir. Məzənnə qiyməti isə gündəlik olaraq qiymətli kağız bazarındakı tələb və təklifdən asılı olaraq formalaşır.

Səhmlərin bir sıra əlamətlərə görə təsnifləşdirilməsi qəbul olunmuşdur. Onların təsnifləşdirilməsi prinsipləri aşağıdakı kimidir:

Emitentə görə: korporativ və qeyri səhmdar tipli müəsissələrin səhmləri

Gəlirin daxil olma üsuluna görə: adi (gəlir qəti müəyyən olunmur, xalis gəlirin ölşüsündən asılı olaraq müəyyənləşir) və imtiyazlı (gəlir qəti müəyyən olunmuş formada olur, xalis gəlirin həcmindən asılı olmur)

Dönərlilyinə görə: dönərli səhmlər (konvertə olunan, digər növ qiymətli kağızlara uyğun proporsiyalarda dəyişdirilə bilən) və qeyri dönərli səhmlər (konvertə olunmayan,digər növ qiymətli kağızlara mübadilə olunmayan)

Sahiblik qaydasına görə: Adlı səhmlər və Təqdimatlı səhmlər.

Səhmlərin bir sıra özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır:


  • Səhm mülkiyyət tituludur, yəni səhm sahibi səhmdar cəmiyyətə ortaqdır.

  • Səhmin müddəti yoxdur, yəni səhmdar cəmiyyət fəaliyyət göstərdiyi dövrdə səhm də qüvvədə olur.

  • Səhmin məsuliyyəti məhdud formada olur, yəni müəsissə borclu olarkən və ya iflasa uğrayarkən səhmdar, sahib olduğu səhmlərin sayına görə məsuliyyət daşıyır.

— Səhm parçalana və birləşə bilir. Parçalanmada bir səhm bir neçə səhmə parçalanır. Bu zaman səhmdarların köhnə sertifikatları yenisi ilə əvəz edilir ki, burada da onların daha çox səhmə malik olmaları göstərilir. Birləşmədə isə səhmlərin sayı azalır, bir neçə səhm birləşərək bir səhmə çevrilir. Bu zaman səhmlərin nominal qiyməti artır. Bu zaman da səhmdarların köhnə sertifikatları yenisi ilə əvəz edilir ki, burada da onların daha az səhmə malik olmaları göstərilir. Hər iki halda nizamnamə kapitalında heç bir dəyişiklik baş vermir.

Ümumiyyətlə səhmlər malik olduqları hüquqlara görə də Adi İmtiyazlı səhmlərə bölünür. Adi səhmlər yuxarıda göstərilən hüquqlara malikdirlər. İmtiyazlı səhmlərin buraxılmasında əsas məqsəd əlavə kapitalın cəlb olunmasıdır. İmtiyazlı səhmlərin sahibləri səhmdarların yığıncaqlarında səs hüququna malik olmurlar. Lakin elə düşünmək lazım deyil ki, imtiyazlı səhm sahibləri tamamilə səs vermək hüququndan məhrumdurlar. Əgər səhmdarların illik yığıncağında bu növ səhm sahibləri üçün müəyyən edilmiş dividentin ödənilməməsi və ya bir hissəsinin ödənilməsi qərarı qəbul edilərsə, onda bu zaman imtiyazlı səhm sahibləri səs vermə hüququna sahib ola bilərlər. Bu hüquq divident tam ödənildikdən sonra öz qüvvəsini itirmiş olur.

Bu səhmlər üzrə qəti müəyyənləşdirilmiş dividentlər əldə olunur. İmtiyazlı səhmlərə sahib olan səhmdarların üstünlüyü ondan ibarətdir ki, nizamnamədə bu səhm sahiblərinə ödəniləcək dividentin həcmi və səhmdar cəmiyyət ləğv edildikdən sonra ödəniləcək məbləğ göstərilməlidir.

İmtiyazlı səhmlərin özləri də təsnifləşdirilir. Belə ki:



  1. Toplanmış dividentlərin saxlama xüsusiyyətinə görə:

kumulyativ imtiyazlı səhmlər üzrə həcmi səhmdar cəmiyyətin nizamnaməsində göstərilmiş, lakin mürəkkəb maliyyə vəziyyəti, yaxud da digər səbəbdən hec ödənilməmiş dividentlər toplanır və sonradan ödənir. Beynəlxalq təcrübədə dividentlərin toplanması müddəti əksər hallarda üç ildən artıq olmur. Toplanmış dividentlər arriyalarda cəmlənir və adi səhmlər üzrə dividentlər verilənə qədər ödənilməlidir.

  • qeyri-kumulyativ imtiyazlı səhmlər isə əvvəcədən ödənilməmiş dividentlərin ödənilməsinə təminat verməyən imtiyazlı səhmlərdir. Yəni, cari ilin dividentləri ödənilməyibsə növbəti illərdə də ödənilməsi nəzərdə tutulmayıb. Bu səhmlər investorları az maraqlandırır.

2. Emitentin özündən asılı olaraq buraxılmış imtiyazlı səhmləri almaq xüsusiyyətinə görə:

geri çağrılmayan imtiyazlı səhmlər.



  • geri çağrılan imtiyazlı səhmlər. Dünya təcrübəsindən məlumdur ki, imtiyazlı səhm buraxılışlarının əksəriyyəti müddətlidir, yəni emitent imtiyazlı səhmləri müəyyən müddət keçdikdən sonra geri çağırmaq hüququnu əvvəlcədən şərtləşdirir. Bu əməliyyat ya açıq bazarda ya da birbaşa səhmdarların özləri ilə həyata keçirilə bilər. Sonuncu halda səhmdarlara geri alınan səhmlərin nominalının müəyyən faizini (adətən səhm dəyərinin 1%-i) həcmində hesablanmış mükafat ödənilir. Geri almanı təmin etmək məqsədi ilə şirkət gerialınma fondu yarada bilər ki,şirkət imtiyazlı səhmlərin bazar qiyməti onların yerləşdirmə (ilkin satış) qiyməti səviyyəsinə endikdə hər il geri çağrilan səhmlərin müəyyən hissəsinin ödənişini keçirsin. Bununla da belə səhm sahibləri müdafiə olunur. Səhm məzənnələri yüksəldikdə isə şirkət səhmləri almaya da bilər və ya bazar qiymətləri ilə geri alır. Beləliklə, Geri alındıqca səhmlərin sayı azalır, hər bir səhmə düşən aktivin dəyəri artır. Nəticədə səhmlərin bazar qiyməti qalxır.

3. Dividentin ölçüsünün dəyişmə imkanından asılı olaraq:

— dividenti, dövlət qiymətli kağızlarının faiz dərəcələri və ya bank kreditinin faiz dərəcələrinin əsasən dəyişən imtiyazlı səhmlər.



  • dividenti, dövlət qiymətli kağızlarının gəlirliyindən və ya faiz dərəcələrinin dəyişməsindən asılı olmayan, dəyişməyən imtiyazlı səhmlər.

İnkişaf etmiş ölkələrdə səhmdarların hüquqlarını məhdudlaşdıran müxtəlif cür adi səhmlər buraxılır. Səhmlərin nəzarət zərfinin arzuolunmaz şəxslərin əlinə keçməsinə yol verməməkdən ötrü səhmdar cəmiyyəti məhdud səs hüquqlu adi səhmlərin buraxılmasına əl ata bilər. Məsələn, səssiz səhmlər. Belə səhmlərin sahibləri iclaslarda səs hüququna malik deyillər. Bu mənada onlar imtiyazlı səhmlərə yaxındırlar. Lakin, dividentin ödənilməsi və emitent ləğv olunduqda iddialara baxılmasına görə adi səhmlərlə üst-üstə düşür. Səssiz adi səhmlərin öz müştəriləri vardır. Bu səhmlərə daha çox şirkəti idarə etməyə iddialı olmayan amma qoyulmuş kapitala görə sabit və daha yüksək gəlir əldə etmək istəyən şəxslər maraq göstərir. Səssiz adi səhmlərin qiyməti, bazarda səs hüququ verən adi səhmlərə nisbətən aşağı olur. Bundan başqa dünya təcrübəsində tabeli səhmlər də mövcuddur. Bu səhmlər sahiblərinə səs hüququ versə də səhmdar cəmiyyətin buraxdığı digər tipli adi səhmlərlə müqayisədə bir qədər az miqyasda verir. Məsəslən, adi səhm sahibinə 1 səs hüququ verirsə, belə tip səhmin 10 ədədi 1 səs hüququ verir.
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə