Qafqazin coğrafiyasi (İQTİsadi,sosial və Sİyasi coğrafiyasi) Qafqazın coğrafiyası




Yüklə 154.41 Kb.
səhifə3/3
tarix21.04.2016
ölçüsü154.41 Kb.
1   2   3

Kabardin Balkar Respublikası

Kabardin-Balkar Rusiya fedrasiyasının tərkibində olan muxtar respublikadır.Respublikanın sahəsi 12.5 min km2, əhalisi 789 min nəfərdir. Şimali Qafqaz iqtisadi rayonunun tərkibinə daxil olan Kabardin-Balkar Böyük Qafqazın şimal yamacına bitişik Kabardin düzənliyini əhatə edir . Resoublikanıən Qafqaz dağlarının “girəcəyində” yerləşməsi onun tarixi inkişafında əasalı rol oynamışdır.Təbii şəraitinin bütün komplekslərinin səciyyəsinə görə Kabardin Baalkar dağlıq, dağətəyi və düzənlik hissələrinə bölünür. Dağlıq hissə respublikanın ən çox sahəsinin, düzənlik 1/3-ni və dağətəyi qalan ərazini tutur. Respublikanın cənubhissəsində Böyük Qafqazın ən yüksək dağlıq vilayətləri yerləşmişdir. Ən yüksək əraziləri Elbrus (5943) Dıxtau (5203) , Şxara (520) və s.-dir . Şaquli istiqamətdə dəyişən kontinenetal iqlimə malikdir. Kabardin düzənliyində yanvarın orta temperaturu -40 S, iyunun orta temperaturu isə 230S-dir. Kabardin-Balkar Böyük Qafqazın əsas müasir buzlaşma rayonlarındadır. Resoublikanın çayları zəngin enerji ehtiyatlarına malikdirlər. Respublikanın əsas çayları başlangıclarını yüksək dağlıq zonanın buzlaşmarından və daima çaylarından gotürürlər. Çayları Terek hövzəsinə aiddir. Ən böyük çayları Terek, Çekli və Çerekdir. Respublika ərazisinin 1/6 hissəsinin meşələr tutur. Kabardin düzənliyində əsasən qaratorpaqlar və tünd-şabalıdı torpaqlar, dağlıq zonada isə dağ-çəmən torpaqları yayılmışdır.Ərazisinin nisbətən az hissəsi subalp və alp çəmənliklərində yerləşmişdir. Kabardin-Balkar zəngin faydalı qazıntılara malik olan respublikadır.Nadir metalları filiz ehiyatlarına görə respublika Qafqazda birinci yeri tutur. Qızıl və Muşta rayonlarının hövzələrində qurğuşun filizləri, Tırnıauz dağında molibden və volfram çıxarılır. Balkan çayının yuxarı axarında böyük əhəmiyyət kəsb edən molibden və volfram yatağı mövcuddur. Bunlardan başqa sənaye əhəmiyyəti kəsb edən faydalı qazıntılardan, respublika ərazisində polimetal filizləri, daş kömür, tikinti materialları və mineral sualr çıxarılır.

Kabardin-Balkar respublikasının əhalisi 789 min nəfərdir. Əhalinin orta sıxlığı hər km2 62.9 nəfərdir. Respublika əhalisi ərazi üzrə qeyri-bərabər məskunlaşmışdır. Əhalinin çox hissəsi qədimdən respublikanın düzənlik və dağətəyi hissəsində yerləşib. Buda burada təbii-tarixi mühiin əhalinin təsərrüfat fəaliyyəti üçün əlverişli olması ilə izah olunur. Urban, Bakson, Moysk,Terek və Qroxladnı əhalinin ən çox məskunlaşdığı rayonlardır.

Dağ ərazilərində əhali seyrək məskunlaşmışdır. Yaşayış məntəqələri burada çay vadiləri boyunca yerləşmişdir. Yerli əhali əsasən Kabardinlə (48%) və balkarlardan (12%) ibarətdir. Digər xalqlardan ruslar, ukraynalılar, osetinlər, tatarlar, gürcülər və s. yaşayırlar. İri şəhərləri Nalçik,Qroxladnı, Mayski, Baksan və s.

Respublikada mövcud olan müxtəlif mineral sualr və digər təbii sərvətlər burada kurort təsərrüfatının inkişafı üçün əlvürişli şərait yaratmışdır. Kabardin-Balkariya iri turizm və alpinizm bazasıdır.

Kabardin-Balkariya inkişaf etmiş çox sahəli sənaye və yüksək intensivli kənd təsərrüfatı respublikasıdır. Sənayesi dağ-mədən əlvan metallurgiya, maşınqayırma və metal emalı , kimya , yüngül, yeyinti, tikinti materialları, ağac emalı sahələrindən ibarətdir.Əlvan metallurgiya sənayesi volfram-molibden filizi yataqları əsasında yaradılmışdır. Ən böyük müəssisə Tırnıauz dağ-metallurgiya kombinatı və Nalçik metalurgiya zavodudur. Maşınqayırma sənayesi elekrotexnika aparatalrı, dəzgahqayırma, cihazqayırma müəssisələrindən ibarətdir. Mərkəzləri Nalçik,Terek, Qroxladır və Maysk şəhərləridir. Kimya sənayesinin lak-boya və şin təmiri müəssisələri təşkil edir.

Respublika kənd təsərrüfatının aparıcı sahələri taxılçılıq və heyvandarlıqdır. Əkin sahəsinin yarıdan çoxunda dənli bitkilər ən çox buğda və qarğıdalı beçərilir. Əkinçiliyin digər sahələrindən texniki bitkilər tərəvəz bostan bitkiləri, kartof və yem bitkiləri əkinləri üstünlük təşkil edir. Meyvəçiliyin və üzünçülüyün inkişafı üçün əlverişli şərait var . Heyvandarlığın əsas istiqaməti südlük və südlük-ətlikdir. Atçılıq, arıçılıq və baramaçılıq əhalinin qədimdən məşgul olduqları təsərrüfat sahələridir.

Avtomobil nəqliyyatı, nəqliyyat növləri içərisində ən inkişaf etmiş sahəsidir. Dəmiryol nəqliyyatı inkişaf etməkdədir.


Qaraçay-Çərkəz Respublikası.

Rusiya Federasiyasnın Şimali Qafqaz rayonunda olan Qaraçay-Çərkəz Respublikasının sahəsi 14.1 min km2, əhalisi 436 min nəfərdir. Respublika əvvəllər Stavropol diyarının tərkibində götürülürdü, yeni konstitusiyaya görə müstəqil götürülür.

Böyük Qafqazın dağlarının şimal yamaclarında yerləşir. Onun cənub sərhəddi Baş Qafqazın Yan silsiləsi boyunca uzanır.

Qaraçay-Çərkəz ərazisində müasir buzlaqlar var . Onun çayları dağ çaylarıdır. Ən böyük və əsas çayı olan Kubanın qidalanması Böyük Qafqaz yüksək dağ zonasının və buzlaqlarında əriyən suları ilə bağlıdır. Kuban qərb istiqamətində Azov dənizinə tökülür. Respublikanın digər çayları Trebda, Böyük Zelenquk və Kiçik Zelenquk Kuban çayının qollarıdır. Bu çayları üzərində onlarca hidroelektrik stansiyaları tikilmişdir. Burada çayların sularından suvarmada istifadə olunur . Faydalı qazıntılarından kömür, qurğuşun, sink, mis, sürmə , əhəngdaşı, mərmər və s. çıxarılır.

Qaraçay-Çərkəz respublikasının əhalisi çox millətlidir. Əhalisinin böyük hissəsini ruslar təşkil edir. (təxminən 48%) Yerli əhalidən ən çox yayılan qaraçaylılardır (29%), çərkəzlər isə əhalisinin 10%-ni təşkil edir. Burada digər xalqalrdan abazlar, naqoylar, ukraynalılar, osetinlər, yunanlar və b. yaşayırlar. Əhalinin orta sıxlığı hər km2-də 30.7 nəfərdir. Əhali ərazi üzrə qeyri bərabər paylanmışdır. Əhalinin ən sıx məskunlaşdığı ərazi onun şimal hissəsidir.Şəhər və kənd əhalisinin sayı təxminən bərabərdir. Respublikanın 4 şəhəri və 12 şəhər tipli qəsəbəsi var .Qaraçay-Çərkəz respublikası aqrar ölkəsidir. Təsrrüfatının əsas kimya və neft kimya , yeyinti və yüngül sənaye sahələri təşkil edir. Bununla yanaşı Qaraçay-Çərkəz respublikasında maşınqayırma və metal emalı ( o cümlədən elekrotexnika, radiotexnika) tikinti materialları, agaç emalı, kömür və dağ mədən sənayesi inkişaf etmişdir. Onun energetikası Kuban çayının hidroenerji ehtiyatlarına əsaslanır. Sənayesi əsaən Çerkesk şəhərində mərkəzləşmişdir. Ən iri müəssisələri texniki rezin məmulatları, alçaq gərginlikli aparatlar, soyuducular istehsal edən müəssisələr kimya, sement, süd zavodları , mebel, ayaqqabı, tikiş fabrikləri , ət kombinatlarıdır. Əkinçilik və heyvandarlıq Qaraçay-Çərkəz respublikasının kənd təsərrüfatının aparıcı sahələridir. Dənli bitkilər (buğda, qarğıdalı), texniki bitkilərdən (günəbaxan, şəkər çuğundur) kartof, tərəvəz və yem bitkiləri əkilir.

KubanKalauz suvarma sistemi kənd təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynayır. Dağ rayonlarında kənd təsərrüfatının əsasənə iri buynuzlu mal-qara saxlanması və qoyunçuluq təşkiil edir. Bununla yanaşı burada quşçuluq və arıçılıq da inkişaf etmişdir. Nəqliyyatın inkişafı üçün dağlar böyük maneələr törədir. Ona görə də yollar adətən çay vadiləri boyu uzanır. Nəqliyyat hövzələrindən ən inkişaf etmiş avtomobil nəqliyyatıdır. Dəmir yollarının uzunluğu 70 km- ə qədərdir.

Qaraçay-Çərkəz respublikasının dağlıq olması təbiətinin füsünkar olması, burada turizm və istirahət zonalrının inkişafına əlverişli şərait yaradır. Teberdə və Dombay beynəlxalq əhəmiyyətli kurort şəhəridir.

Qaraçay-Çərkəz resppublikasının inzibatı mərkəzi Çərkəsek şəhəridir. Burada 20-dən çox sənaye müəssisəsi, elimi-tədqiqat institiutları fəaliyyət göstərir.

Respublika iqtisadi əlaqələrinin tərkibinə daxil olduğu Şimali Qafqaz iqtisadi rayonunun respublikaları və vilayətləri ilə həyata keçirir.
Çeçen və İnquşetiya Respublikaları.

Uzun illər Çeçn-İnquşetiya vahid muxtar respublika şəklində olmuşdur. 1992-1993-cu illərdə əvvəlcə Çeçen, sonra isə İnquşetiya respublikaları yaradılmışdır. Bubyeni respublikaların ayrılıqda iqtisadi coğrafi səciyyəsinə aid heç bir ədəbiyyta yoxdur, statistik məlumatlar isə hələlik əldə edilməyib. İndiyə qədər yazılmış kitablarda isə həmin respublikalrın birgə səciyyəsi verilir. Deyilənləri nəzərə alaraq bu iki müstəqil respublikanın səciyyəsini birgə verməyə məcbur oluruq.

Əsasən Terek-Kumek ovalığında Sunjenek dağətəyi düzənlikdə və Baş Qafqaz dağlarında yerləşir.

Bu respublikaların bütün çayalrı Assa, Fortakqo, Martan, Valorin, Arqun, Xunxula dağlarından öz mənbələrini götürür. Sunja və Terek çaylarına tökülürlər. Bir çox çaylar çox halarda daşqınlar mövcududr.

Düzənlikdə iqlim mülayimdir. Yayı mülayim isti olur. Orta iyul temperaturu 20.70-24.00 olur. Yağıntıların miqdarı 440-la 600mm arasında dəyişir. Rütubət çatışmır düzən rayonlarında suvarmaya ehtiyac yaranır. Dağlıq hissələr 4400 metrə qədər yüksəlir dərin dərələrlə kəsilmişdir. Ən dərin dərəsi Arqun çayı əmələ gətiri.

Dağətəyi rayonlar enli yarpaqlı meşələrlə, dağlıq ərazilər isə alp çəmənliklərlə örtülmüşdür.Meşələrin bu respublikalar üçün böyük əhəmiyyəti vardır.

Sunjen və Terek aqrar dağlıq hissələri zəif səthi axara malikdir. Bu dağların ayamacları çöl bitkiləri ilə örtülmüşlər ki bununla böyük əhəmiyyəti vardır. Çeçen və İnquş respublikalarının ucqar şimalı geniş sahədə qumlu yarımsəhralarla örtülmüşdür. Bu rspublikaların ərazisində geniş münbt qara torpaqlar və subasarlar yayılmışdır ki, bunlarında əkinçiliyin inkişaf etdrilməsində böyük əhəmiyyəti vardır.

Qədimdən çeçenlər Qrozmı və Vedenek inquşlar isə Nazran dairələrində yaşayırdılar. Ukraynalılar və ruslar əhalisini xeyli hissəsini təşkil edirdilər.

Əhalisini orta sıxlığı hər km2 56.9 nəfərdir. Şimali Qafqazın sıx əhalisi olan respublikalarıdır. Düzənlik rayonlarında əhali daha sıxdır, iri kəndlər üstünlük təşkil edir. Bu respubliklarda əhalinin 45.8 %-i şəhərlərdə, 54.2%-i isə kəndlərdə yaşayır. İri şəhərləri aşağıdakılardır: Qroznı, Malqobek,Qudermes,Arqun, Nazrandır.

Çeçen və İnquş respublikalarının təsərrüfat komplekslərinin əsasını neft, qaz, kimya və aqrar-sənaye kompleksləri təşkil edirlər. Neft-qaz kimya kompleksi aparıcı rola malikdir. Ümumi sənaye məhsullarının 53%-ni verir. Başlıca sərvəti neft və qazdır. Neft sənayesi Qroznı rayonunda hələ 1893-cü ildən başalanmışdır. Bakıdan sonra Qroznı Rusiyanın ikinci böyük neft rayonu hesab olunurdu.

İri neft yataqları Qroznı ilə yanaşı Malçobekdə, Qoraqorskda, Qudermisdə yerləşir. Son onilliklərdə Qarabulaq , Daşqala,Aqalur kimi yeni neft yataqları tapılmışdır. Neft hasilatının artması neft emalı və neft kimya sənayesinin, neft avadanlıqlarıistehsalının inkişafına güclü təkan verdi. Qroznıda neft, Qarabulaqda qaz-benzin zavodları fəaliyyət göstərir. Neft-kimya Qroznıda və Qudermesdə yerləşib polietilen, fenol, asitelen, sintetik spirt və s. yarımfabrikatlar istehsal olunur. Neft sənayesi məhsullarının boyük əksəriyyəti hazırda Çeçen və İnquş respublikalarının xalqların tələbatınıln ödənilməsinə yönəldilib. Qroznıda güclü neft avadanlıqları zavodu yerləşir .

İstilik elektrik stansiyaları fəaliyyət göstərir. İldə 2.8 milyard kvt/saat elektrik enerjisi istehsal olunur.

Bu rspublikalarda ağac emalı sənayesi, Tikinti materialları sənayesi , yüngül və yeyinti sənaye sahələri də inkişaf etdirilir. İldə 81 min m3 ağac materialı tədarük olunur.

Müxtəlif konservlər, xüsusuilə ət-süd məhsulları, ayaqqabı mebel, trikotaj məmulatları istehsal olunur.

Çeçen və İnquş respublikalarında sənaye ilə yanaşı aqrar-sənaye kompleksi də güclü inkişaf etdirilib.

Respublikada əkin yerləri 410 min ha olmuşdur. Bu əkinlərin böyük əksəriyyəti Terek vadisində və Çeçen Mapli düzənliyində yerləşib.Əkin yerlərinin yarıya qədərini dənli bitkilər tutur, buğda qarğıdalı və çəltik əkilir. Burada geniş sahədə yaşıl fasol becərilir.

Texniki bitkilərdən günəbaxan, şəkər çuğundur və tütün əkilir. Tərəvəz və bostan bitkilərinə xeyli torpaq sahələri ayrılır. Bağlar və üzümlüklər bütün dağ əməyi əraziləri tutur.

Quraqlıq olduqdan suvarmanın böyük əhəmiyyəti vardır. Suvarma Terek-Kulin kanalının və onun qolları olan Naur Şelkofsk, Bruppay hesabına aparılır.

Kənd təsərrüfatı məhsullarının emal edən sənaye sahələri yaradılmışdır.

Qeyd etdik ki , 1992-ci ildən Ççen Respublikası özünü müstəqil elan etmişdir. Əlbəttə bu bir sıra çətinliklər də törədir. Lakin hələlik bu respublika öz müstəqilliyini saxlayır. Çeçen Resoublikasının paytaxtı Qroznı şəhəridir. Şəhərdə 400 min nəfər əhali yaşayır. Şəhər Bakı-Rastov və Qroznı-Həştərxan dəmir yolları üzərində əlverişli coğrafi mövqe tutur. Şəhərdə güclü neft qaz-kimya kompleksi formalaşıb. İri mədəniyyət və elm mərkəzidir.

Qeyd etdik ki Yeni yaradılmış gənc İnquşetiya Respublikasının paytaxtı Nazran şəhəridir. Bu kiçik əyalət şəhəridir. Bakı Rastov Magistral dəmir və şosse yolları üzərində yerləşir.

Şimali-Osetiya Respublikası.

Şimali Osetiya Baş Qafqaz dağlarının şimal yamaclarını Vladiqafqaz çökəkliyini və dağ ətəyi düzənliyi tutur.

Sahəsi 84 min km2, əhalisi 664 min nəfərdir. Şimali Osetiyanın ərazisində dağlıq relyef üstünlük təşkil edir.

Şimali Osetiya ərazisində Baş Qafqaz dağlarını keçən iki yol salınıb:

1)Terek və Daryal çaylarının vadilərindən Xaç aşırımından keçən və uzunluğu 152 km olan Hərbi Gürcüstan yolu , 2) Rok-Sxin-Qori-Tibilisi yoludur. Əvvəllər bu yolların sərnişin daşıması turist marşurutları üçün əhəmiyyəti böyük idi. Son illər cənubi Osetiya ilə Gürcüstan arasında olan ziddiyyətlər bu yolların əhəmiyyətini azaldır. Mürəkkəb relyefi Şimali Osatiyanın iqliminin dəyişkən etmişdir. Qışı mülayım soyuqdur. Yanvarın orta temperaturu -40-dir. Dağlarda iqlim çox sərtdir. Tez-tez qar uçqunları baş verir.

Dağlarında geniş buzlaqlar vardır ki, bunlar da çayların yayda qidalanmasında mühüm rol oynayırlar . Çayların böyük hodroenerji əhəmiyyəti vardır.

Şimali Osetiyanın dağlarının bəzəyi onun məşələridir. Onun ərazisinin 25%-i 200 min ha-ı meşələrlə örtülmüşdür. Dağlarında alp çəmənləri yayılır.

Şimali Osetiyanın ərazisi sıx məskunlaşmışdır, bu rayonun bütün respublikaları içərisində birinci yeri tutur, hər km2 828 nəfər düşür. Düzənlik əraziləri çox sıx dağlıq ərazilər seyrək məskunlaşıb. İri şəhərləri Vladiqafqaz,Mazdok, Beslan, Diqora və Ardondur. Əhalisinin 53%-ni osetinlər təşkil edir. İkinci yerdə ruslar durur.Çoxlu digər xalaqların nümayəndələri yaşayır.

Qeyd etdiyimiz kimi muxtar respublika şəklində 1936-cı ildə təşkil olunub. Şimali Osetiyanın təsərrüfat kompleksində aparıcı sahəni agır sənaye təşkil edir. Ümumi məhsulun 3/4 hissəsini əlvan metallurgiya, dağ mədən sənayesi və maşınqayırma verir.

Yan silsilələrdən qurğuşun-sink filizləri çıxarılır, iri yataqları Sadon, Zida və Burobdur. Çıxarılan filiz, kanal yollarla Muzursk saflaşdırılma fabrikasına daxil olur. Saflaşdırılmış sink-qurğuşun filizlər Vladiqafqazın elektrosink zavodunda mis, sink, qurğuşun kadmey və sulfat turşusu alınır.

Maşınqayrıma ümumi sənaye məhsullarının 30%-ni veriri və qaz aparatları, elektrik lampaları , elelktrik avadanlıqları istehsal olunur.

Respublikanın elektrik enerjisininə olan tələbatın 20-25%-ni özünün elektrik stansiyaları istehsal edir. Buradakı dağ çayları üzərində Tizeldon, Vladıqafqaz, Diqorsk SES-ləri elektrometalurgiyyanın burada inkişafına təkan vermişdir. Respublika özünün hidroenerji ehtiyatlarınanın cəmi 5%-ni istifadə edir. Burada kənardan təbii qaz verilir.

Dağlarda ağac tədarükü və emalı aparılır. İldə 300 min m3 taxta materialı hazırlanır.

Əkinçilik üçün şimal rayonları əlverişlidir. Cəmi 200 min ha əkin yeri vardır və əsasən qarğıdalı, buğda, şəkər çuğunduru və s. ilə tutulmuşdur. Xeyli sahələr bağlar , üzümlüklər və tərəvəz bitkilərilə örtülüb. Suvarma sahələri Terek çayı boyunca yerləşir.

Respublika ərazisində 135 min ha otlaq və örüş vardır. Yayda mal-qara və qoyun keçi alp çəmənliklərində, qışda Terek-Kutsk ovalığında otarılır. Heyvandarlıq və bitkiçilik əsasında güclü yeyinti sənayesi yaradılmışdır.

Şimali Osetiyanın paytaxtı Vladiqafqaz ( yaxınlara qədər Orjonikidze) şəhəridir. Əhalisi 3087 min nəfərdir. 1784-cü ildə Dqaudjikay osetin kəndi yerində Terek çayı vadisilə keçən Hərbi Gürcüstan yolunu qorumaq üçün qala kimi yaradılmışdır. 1803-cü ildən Terek vilayətinin mərkəzi olur. Sonralar Şimali Osetiya respublikasının paytaxtı elan olunur.



Hazırda iri sənaye və mədəniyyət mərkəzidir. Şəhər çox yaraşıqlıdır və çoxlu turistlər cəlb edir.
1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə