Qafqazin coğrafiyasi (İQTİsadi,sosial və Sİyasi coğrafiyasi) Qafqazın coğrafiyası




Yüklə 154.41 Kb.
səhifə2/3
tarix21.04.2016
ölçüsü154.41 Kb.
1   2   3

Qafqazın kənd təsərrüfatı coğrafiyası.

Qafqaz regionun müxtəlif təbii şəraiti və qədimdən məskunlaşması kənd təsərrüfatının geniş tərkibdə inkişafına şərait yaratmışdır. Qafqaz üçün xarakterik olan kənd təsərrüfatı sahələrinə :



  1. Bağçılıq,üzümçülük və qisməndə bitkiçilik sahələri

  2. Köçəri-otlaq heyvandarlığı

  • Yüksək dağlığın yay otlaqları və düzən ərazilərin qış otlaqlarına əsaslanan köçəri-otlaq heyvandarlıq sahələri

  1. Suvarma əkinçiliyi və s.

Cənubi Qafqazın əsas ixtisaslaşdırılmış k/t sahələrinə bağçılıq, üzümçülük, çayçılıq, subtropik meyvəçilik(limon, portağal, feyxoa və b.), tütünçülük, pambıqçılıq,taxılçılıq, tərəvəzçilik və s. Heyvandarlıq əsasən yerli tələbatı öz məhsulları ilə təmin etməyə yönəldilib.

Taxılçılıq Qərbi və mərkəzi Gürcüstanda( qərbində qarğıdalı, şərqində taxılçılıq) yerləşir. Azərbaycanın mərkəz və Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz rayonlarında yetişdirilir. Azərbaycanda ildə 2 mln tondan çox taxıl istehsal olunur. Dəmyə şəraitində taxıl yetişdiril.

Ermənistanda yaylalarında, Şimali Qafqazda taxılçılıq əsasən Stavropol və Krasnadorda geniş yer tutur. Krasnodarın çay vadilərində , həm də çəltik əkinləri yerləşir. Şimali Qafqazdaildə 10 mln. tondan çox buğda istehsal olunur , Rusiyanın iri taxılçılıq rayonu sayılır.

Texniki bitkilərdən C.Qafqazda pambıq,tütün,son illərdə şəkər çuğunduru və zeytun Ş.Qafqazda şəkər çuğunduru,günəbaxan və tütün əsas yer tutur. Şimali Qafqazın düzənlik ərazilərində qara torpaqlar yayılmışdır. Elə bu torpaqlarda iri əkin sahələrini təşkil edirlər. Əsas yeri taxılçılıq(buğda,qarğıdalı,çəltik) və texniki bitkilər (şəkər çuğunduru,tütün və günəbaxan) tutur. Düzən ərazilərdə iri buynuzlu maldarlıq, donuzçuluq, dağlı sahələrdə qoyunçuluq yayılmışdır. Stavropolun quru çöllərində zərif yunlu qoyunçuluq yayılmışdır.

Kartof və tərəvəz istehsalı Qafqazın ərazisində geniş yayılmışdır. Tərəvəz hər yerdə geniş yer tutur. Üzümçülük və bağçılıq Şm.Qafqaz respublikalarının dağətəyi yerlərində C.Qafqazın bütün respublikalarında yayılmışdır. Çayçılıq və subtropik meyvəçilik ən çox Gürcüstanda xüsusilə onun Qara dəniz sahillərinin rütubətli subtropik ərazilərində, Azərbaycanın Lənkəran ,Astara rayonlarında , Krasnadarın Qara dəniz sahillərində yayılmışdır. Heyvandarlıq Qafqazın qədim və ənənəvi sahalərindən sayılır. Onun intensiv k/t sahələri yerləşən düzən rayonlarında iri buynuzlu mal-qara ( Şm.Qafqazda həmçinin donuzçuluq) inkişaf etdirilir. Qoyunçuluq Qafqazın hər yerində yayılmışdır.

Şimali Qafqaz özünü taxıl, şəkər vəheyvandarlıq məhsulları ilə təmin edir. C.Qafqaz isə bir çox taxıl, şəkər, bitki yağları,heyvandarlıq məhsullarının bir çox növləri ilə öz tələbatını ödəyə bilmir.

Balıqçılıq regionun dənizlərində və daxili su hövzələrində yayılmışdır. Bu sahə Azərbaycanda, Krasnador ölkəsində və Dağıstanda da yaxşı inkişaf etmişdir.

Qafqazın iri və geniş çeşidli kənd təsərrüfatı məhsullarını əsasında güclü aqrar-sənaye kompleksi inkişaf etdirilmişdir.

C.Qafqaz respubliklarında üzümşülük-şərabçılıq,meyvəçilik-konserv və şirə istehsalı, tərəvəzçilik-konserv, çayçılıq-çay emalı, tütünçülük-siqaret istehsalı, şəkər çuğunduru-şəkər, günəbaxan-yağ emalı, üzümçülük-şərabçılıq, tütün-siqaret,ət –süd emalı, quşçuluq-aqrar sənaye və s.



Kurort-turizm sahələrinin coğrafiyası .

Qafqaz artıq çoxdan dünyanın müalicə, istirahət və turizm üçün geniş tanınmış regionlarından sayılır. Dağ mənzərəli, dəniz sahilləri iqlimi , müalicə kurortları, alpinizm yerləri həmişə müalicə və turizm üçün cəlbedici olmuşdur. 90-cı illərdən sonra Qafqazda gedən siyasi proseslər – müstəqil dövlətlərin yaranması ilə bağlı baş verən etnik münaqişələrin sayını kəskin surətdə azaltdı. Əhalinin maddi çətinlikləri də onların müalicə və istirahətində müəyyən müddət çətinlik yaratdı.

Hazırda isə regionda yaranmış sakitlik və əhalinin rifah halının yaxşılaşması kurort-turizm obyektlərı tələbatı artırmışdır. Dağların yüksəkliklərindən, rütubət almalarında, bitki örtüyündən müalicə mineral bulaqlarından və s. Asılı olaraq dağ-iqlim kurortları yaradılmışdır. Qara-Azov dənizləri sahillərində iri kurort turizm mərkəzləri yaadılmışdır.

Şimali Qafqazın müalicə kurortlarından – Kislovodsk, Pyatiqorsk, Yesuntiki, Jelezobogsk, Qara dəniz sahillərində Böyük Soçi, Gelencik, Anapa, Tuapse. Dağlarda Donbay, Arxız, Elbrusyanı və b.

Gürcüstan kurort-turizm ehtiyatları ilə zəngin olan kimi Qafqazda seçilən ölkədir. Bu növ ehtiyatlar təbii və antropogen obyektlərdən ibarət olur. Qafqaz sıra dağları, çay və gölləri, mineral bulaqlar, meşələr və alp çəmənlikləri, qarlı şirvələri, dəniz sahilləri ölkənin rekreasiya potensialını təşkil edir . Tarixi-mədəni və etnoqrafik obyektlər antropogen obyektlər sırasına aidir.

Gürcüstanın ən cəlbedici yerləri Hərbi Gürcüstan yolu , Kükürdlü suları olan məşhur Tiflis şəhəri, Qara dəniz sahilləri və Barjomi-Abastumani kurort rayonlarıdır. Gürcüstan keçmişdə çox iri kurort-turizm regionu olmuşdur. Keçən əsrin 90-cı illərindəm sonra kənardan gələn turistlərin sayı azaldı. Hazırda ölkədə bu sahənin inkişafına ciddi fikir verilir. Xaricdən və bizim respublikadangələn turistlərin sayı artır.

Gürcüstanda mehmanxanaların sayı 2005-ci ildə 374 olmuşdur. Onlarda yerlərin sayı 20.4 min təşkil etmişdir. Ən iri mehmanxan və turizm mərkəzləri Tbilisidə Qara dəniz sahillərində, Barjomi ərazisindədir. 1995-ci ildə Gürcüstan dövləti turizmi prioritet sahə elan etmişdir. Mükəmməl özəl və dövlət turizm idarəçiliyi yaradılmışdır.Gürcüstanda istirahət edənlərin arasında Azərbaycandan gələnlər də çoxluq təşkil edir

Qafqazın şərqində yerləşən Azərbaycan zəngin kurort-turizm ehtiyatlarına və antropogen xarakterli obyektlərə malikdir. Onun zəngin təbii rekreasiya ehtiyatları B.və K.Qafqaz dağları, mineral-müalicə suları olan Kəlbəcər-Laçın rayonu, Naxçıvan MR., subtropik zona olan Lənkəran-Astar, Xəzər dənizi sahilləri . Azərbaycan dünyada yeganə olan Naftalan müalicə sularına malik olan ölkədir. Son illərdə çoxlu mehmanxana, turist mərkəzləri(Qəbələ,Nabran,Abşeron sahilləri) yaradılmışdır. Bakı-Qobustan mədəni-tarixi abidələrlə zəngindir.

Azərbaycanda mehmanxanaların sayı 499 olmuşdur .(2010-cu il). Həmin ildə ölkəyə 2 mln. yaxın turist vgəlmişdir . Ən çox turistlər RF.dan, Gürcüstandan, İran və Türkiyədən gəlmişlər.

Qafqazın mədəni-tarixi abidələrinin coğrafiyası.

Qafqazda ənənəvi olaraq müxtəlif mədəniyyətlərin dinlərin və dillərin kontaktı baş verir. Ölkənin xalqın mədəni irsinin tərkib hissəsi olan insan cəmiyyəti tərəfindən yaradılmış hər bir obyekt mədəniyyət abidəsi hesab olunur . Onların sırasına məscidlər, kilsələr, yazıları olan daş plitələr, qayaüstü yazılar, arxeoloji qazıntılar,qalalar, saraylar, tarixi-bədii dastanlar ( məs. Dədə Qorqurd)və s. Yəqin ki Azərbaycanın mədəni –tarixi abidələrindən – Azıx mağarasını , Qobustan qayaüstü yazıları,Qız qalasını, Əcəmi məqbərəsini və. s yaxşı tanıyırsınız.

Gürcüstanın Mtsxeti şəhəri ilə üzbəüz olan Armazi dağı ibadət yeri adlanır. Qərbi Gürcüstanda yerləşən Van kompleksi və bu ölkənin ərazisində yerləşən bir sıra kilsə komoleksləri ilə bağlı Gürcüstanla Ermənistan arasında mübahisələr gedir . Ermənilər həmin abidələrə iddia irəli sürürlərAzərbaycan ilə Gürcüstan sərhəddində yerləşən Keşişlər dağı (gürcülər bunu Qarace adlandırırlar) kilsə abidəsi də mübahisə doğurmuşdur. Sərhəd bu abidənin ortasından keçir . Gürcülər onu tam götürmək istəyirlər.

Qfqazın bir sıra mədəni tarixi abidələri YUNESKO-nu siyahısına salınmışdır. YUNESKO –elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində BMT-nin ixtisaslaşdırılmış təşgilatıdır. 1946-cı ildə təşkil olunub. Mərkəzi Parisdədir . Gürcüstanın Baqrat kompleksi, Gelati monastrı, Azərbaycanın Qız qalası , Şirvanşahlar sarayı, Ermənistanın Xaqbada monastr kompleksi,Eçmenzdin yaxınlığındakı Zvartnos camesi , Şm Osetiyanın , Dağıstanın və digər Şm.Qafqaz bölgəlırinin abidələri YUNESKO siyahısına salınmışdır.

Ermənistan ərazisində Artaşat, Tiqranakert şəhərlərinin qalıqları aşkar edilmişdir. Feodalizm dövründə bu ölkənin ərazisində Arzini, Eçimedzin,Ağtamara sarayı, müqəddəs Xaç kilsəsi və b . tikilmişdir. Qədim Azərbaycan torpaqlarında yaranmış Ermənistan xalqımıza məxsus olan tarixi abidələri dağıtmiş və yaxud dəyişdirilərək erməniləşdirilmişdir.

Qafqazın nəqliyyatı və iqtisadi əlaqələri .

Nəqliyyat Qafqaz kimi dağlıq ərazilərin inkişafında əhəmiyyətli rol oynayır. Ərazisi qədimdən məskunlaşması, mürəkkəb dağlıq relyefi və dəniz sahilləri keçidləri təsərrüfat sahələrinin ixtisaslaşdırılması və s.amillərin təsiri altında Qafqazda müxtəlif nəqliyyat sahələri inkişaf etdirilmişdir.

Regionun qədim yolları Qara və Xəzər dənizləri sahillərindən Baş Qafqaz dağlarının keçidlərindən salınmışdır. Onlardan ən əhəmiyyətlisi Hərbi Gürcüstan, Hərbi Osetiya dağ keçidləridir. Son illər Qori şəhərindən çıxan və yeraltı tuneldən keçən dağ yolu çəkilmişdir. Hazırda bu Osetiya adlanan yol həm Gürcüstanı, həm də Ermənistanı Rusiya ilə əlaqələndirir.

Qafqazda dəmir yolunun inkişafı Bakı neftinin təsiri altında formalaşmışdır. Nefti dünya bazarına və Rusiyaya daşımaq üçün Bakı-Batumi dəmiryolu və neft –kəməri çəkilir. Xəzər və Volqa çayı ilə neft kəməri çəkilir. Rusiya istiqamətində isə Bakı-Rustov dəmir yolu çəkilir. Xəzər və Volqa çayı ilə nefti daşıyan gəmilər 9tanker) işə salınır. Bakı Xəzərdə iri limana çevrilir. Daha sonra Bakı-Culfa-İrəvan-Gümrü-Qars dəmir yolu çəkilir O zamanlar Qars Rusiyanın tərkibində idi. Culfadan həm də Təbrizə və Tehrana gedən dəmir yolu çəkilir. Sonrakı illərdə Qara dəniz sahili ilə dəmir yolu isə salınır. Ş. və Ç. Qafqazı əlaqələndirən ən əsas dəmir yolu Xəzərin sahilindən keçən Bakı-Dərbənd yolu məhz bu yolla ağır yüklər daşınır. Son illərdə isə TRASEKA (Avropa-Qafqaz-Asiya) nəqliyyat dəhlizi yaradılır. Hazırda bu dəhlizlə yüklər daşınır. 2012-2013-cu ilin əvvəlinə Axalkalaki-Qars dəmir yolu işə salınacaqdır. Bu yolun qlobal əhəmiyyati vardır. Belə ki, birbaşa Sakit okeanın-Atlantik okeanı ilə birləşdiriləcəkdir. Bu isə yüklərin Avropadan Asiyaya və əks istiqamətə daha tez və davamlı olaraq daşınmasına şərait yaradacaqdır.Bu yol həmçinin işğalçı Ermənistanı kənarda qoyacaq və onun qapalı qalmasını gücləndirəcəkdir. Yeni dəmir yolu Azərbaycan-Türkiyə və Gürcüstanın birgə çalışmaları nəticəsində başa çatdırılacaqdır. Onun tikintisi ilə bağlı Azərbaycan dövləti Gürcüstana iri həcmdə və uzun müddətə kredit verdi. İşə salınana yeni dəmir yolu Azərbaycanın tranzit əhəmiyyətini artıracaq və ona iqtisadi və siyasi dəyər verəcəkdir.

Bu yolla Xəzər hövzəsi və Orta Asiya ölkələrindən neft və digər məhsulların Avropaya daşınmasını həyata keçiriləcəkdir. Qafqaz dağlıq ölkə olduğuna görə avtomobil nəqliyyatı üstün yer tutur. Qeyd etmək lazımdır ki avtomobil yolları həm ölkələrin daxili rayon və şəhərlərini əlaqələndirir və həm də onların xarici çıxışını asanlaşdırır. Qafqazın əsas avtomobil magistral yolları: 1) Bakı-Dərbənd-Krasnodar; 2) Bakı-Tbilisi-Batumi-Türkiyə-Poti-Suxumi-Şm.Qafqaz; 3) Bakı-Astara-İran; 4) Bakı-Biləsuvar-İran ərazisindən keçməklə Naxçıvan ; 5) Naxçıvan-Sədərək körpüsü-İqdır-Türkiyə. Hazırda Ermənistan Bakı-Naxçıvan dəmir yolu və avtomobil yolları blokadaya alınmışdır. İrandan Rusiyaya gedən yük avtomobilləri Astara

C.Qafqazı Ş.Qafqazla birləşdirən və Qafqaz dağ aşrımlarından keçən avtomobil yolları-Hərbi Gürcüstan yoludur. Bu yol Tbilisini-Vladiqafqazla ( Şm. Osetiya resp) birləşdirir. İkinci yol Qori-Vladiqafqaz istiqamətində keçən Hərbi Osetiya yoludur. Hazırda bu yol intensiv istifadə olunur.

Qafqaz dağlıq ölkə olduğuna görə avtomobil nəqliyyatı əhəmiyyətli rol oynayır. Beləki avtomobil nəqliyyatı Qafqazın rayon və şəhərlərini əlaqələndirməkdə də rolu böyükdür . Avtomobil nəqliyyatı ilə tez xarab olan ərzaq məhsulları yaxın məsafələr həm də müxtəlif sənaye yüklərini daşınır. İri tonnajlı avtomobillə daha uzaq regionlara k/t məhsulları (meyvə, tərəvəz, yeyinti sənaye məhsulları) daşınır.

Dəniz nəqliyyatı. Dəniz nəqliyyatı Qafqazı dünyanın bir çox ölkələri ilə ticarət aparmağa imkan verir.

Qeyd etdiyiniz kimi Qara dənizin əsas limanları Poti,Batumi, Supsa,Novorossiysk,Tuapsedir. Gürcüstanın Poti və Batumi limanları lap qədimdən fəaliyyət göstərir. İpək yolunun Avropaya davamında rol oynayır. Bu limanların inkişafını Bakı nefti güclü təsir göstərmişdir. Həmin limanlarla neft xarici bazarlara çıxarılırdı. Hazırda bu limanlar neft kəmərləri ilə Bakıya birləşdirilir. Qara dəniz sahillərində Azərbaycanın özünün də neft göndərən limanı vardır.(Kuleva) Novorossirsk də Bakı neftini göndərir. Xəzər dənizinin ən böyük limanı Bakıdır. Bakı limanı Xəzərin bütün limanları ilə əlaqədədir. Digər limanlar Türkmənbaşı və Bekdaş ( hər ikis Türkmənistanda) , Aktau ( Qazaxıstan), Mahaşqala və Həştərxan ( Rusiya) İranın Xəzərdə Ənzəli, Rəşt və b. limanları fəaliyyət göstərir. Ən intensiv yük daşımaları , xüsusilə Türkmənbaşı, Bekdaş, Aktau və Bakı arasında həyata keçirilir. Bakı ilə Türkmənbaşı arasında TRASEKA yükləri daşınır. Göstərilən limanlar arasında gəmi-bərə fəaliyyət göstərir. Gəmi-bərə həm yüklü vaqonları (15-ə dək) , həm də quru yükləri, sərnişinləri daşıyır. Xəzərdə hazırda ən çox neft yükləri daşınır. Bakı-Həştərxan-Volqa çayı Volqa-Don kanalı vasitəsilə Xəzərdən Qara dəniz və dünya okeanına cıxışı vardır.



Boru-kəmər nəqliyyatı. Borular vasitəsilə əsasən neft-qaz məhsulları daşınır. Qafqazda boru kəmərlərinin çəkilməsi Bakı neftinin hasilatı ilə başlanmışdır. Dünyada ilk dəfə boru kəməri Sabunçu ilə Bakı arasında çəkilmişdir. Daha sonra , yəni XX əsrin əvvəllərində Bakı Batumi neft kəməri çəkilmişdir. Bu kəmər vasitəsilə Bakı nefti dünya bazarına çıxarıldı. Keçən əsrin 60-cı illərində Şimali Qafqazdan Bakıya neft və qaz kəmərləri çəkilir. Həmin illərdə Bakı-Ağstafa –Tbilisi və Vladıqafqaz Tbilisi qaz kəmərləri çəkilir. Çox iri neft və qaz kəmərləri Şimali Qafqazda çəkilir. Stavropol diyarını Moskva ilə birləşdirən qaz kəməri işə salınır.

Boru kəmər nəqliyyatının Qafqazda çox sürətlə inkişaf 90-cı illərdə sonra başlanır. “Əsrin müqaviləsi” əsasında xarici şirkətlər Xəzərdəki iri neft və qaz yataqlarının istismarına başalyırlar. Hasil olunan iri həcmli nefti xarici bazra çıxarmaq üçün əvvəlcə Bakı-Novorossirsk və Bakı-Supsa neft kəmərləri şəkilir. 2006-cı ildə Xəzər neftini Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri çəkilir. Həmin kəmərin uzunluğu 11min km. Çoxdur. Bu əsas neft kəməri adlanır və ən çox neft daşınır. Son illər Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri çəkilmişdir. Azərbaycanın bütün rayon və şəhərləri qaz kəmərləri ilə təmin olunmuşdur.



Qafqazın daxili bölgüləri.

Qeyd etdiyimiz kimi təbii şəraitinə görə ümumi oxşarlıq olan Qafqaz regionu , iqtisadi,siyasi-inzibati quruluşana görə fərqli cəhətləri də çoxdur.

Şimali Qafqaz RF tərkibinə daxildir. İki böyük diyardan (Krasnadar və Stavropol) və yeddi milli respublikadan ibarətdir. Cənubi Qafqaz uzun əsrlərdən bəri Rusiya və SSRİ tərkibində asılı vəziyyətdə qalan Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan respublikalarından ibarət olmuşdur.

Keçən əsrin 90-ci illərindən sonra burada üç müstəqil dövlət yaranmışdır.-Azərbaycan Respublikası, Gürcüstan Respublikasıvə Ermənistan Respublikası. Bu respublikalar 1991-ci ildə yaranmış Müstəqil Dövlətlər birliyinə daxil olmuşdur. 2008-ci ildə Rusiyanın təcavüzü ilə əlaqədar olaraq Gürcüstan bu birlikdən çıxmışdır. Hazırda Azərbaycan və Ermənistan MDB tərkibinə daxildirlər. Azərbaycan bu birliyinin yalnız mədəni, iqtisadi və digər sahələrində iştirak edir . Ermənistan isə onun bir sıra hərbi birliklərində fəal iştirak edir .


Şimali Qafqaz

Bu subregion bütövlükdə Rusiya Federasiyasi tərkibindədir. Onun ayrı-ayrı bölgələrinin səciyyəsi



Krasnadar diyarı.Şimali Qafqazın qərb hissəsində yerləşir. Qara və Azov dənizlərinə çıxışı var . Gürcüstan respublikası, Rastov və Stavropol bölgələri ilə həmsərhəddir. Sahəsi 76 min kv. Kilometrdir. Əhalisi 5.1 mln nəfərdir. Əhalisinin təbii artımı olmur.Əhalisi əsasən Qafqazın müharibə zonalarından qaçqınların axımı nəticəsində artmışdır. Ruslar 805-dən çoxu təşkil edirlər. Digər xalqlardan ukraynalılar, ermənilər, azırbaycanlılar , türklər və d. yaşayır. Burada ermənilər şoxdur. Həmdə bu ərazilərə iddia irəli sürürlər. Yerli ruslar kazak kökənlidirlər. Kuban kazakları Qafqaz xalqlarına qarşı durmaq üçün burada yerləşdirilmişdir. Diyarın ərazisi qərbi Qafqaz dağları və inların ətəyində yerləşən düzənliklərdən təşkil olunmuşdur. Dağlar yay otlaqları, turizm ehtiyatlarını, düzənliklər isə münbit qaratorpaqlara malikdir. Qara dəniz sahilləri isə subtropik iqlim malikdir. Bu Soçi rayonu adlanır. Mülayim iqlimə malik olan ərazisi k/t –nın və turizm üçün əlverişlidir. Dağ çayları hidroenerji ehtiyatları ilə zəngindir. Neft, qaz və tikinti materialları ehtiyatına malikdir. Sənayesi yeyinti, maşınqayırma, tikinti materialları və b. ibarətdir. Çoxlu miqdarda şəkər tozu, bitki yağı, konservlər istehsal olunur. Şəkər tozu və bitki yağı istehsalına görə RF tayı bərabəri yoxdur.

Sənaye Krasnadarda , Novorossirskdə və k/t rayonlarında yerləşir. Qara dəniz sahillərində iri kurort şəhərləri yerləşir.Krasnadar taxıl istehsalına görə Rusiyanın əsas ərzaq diyarı hesab olunur. Burada buğda, çəltik, qarğıdalı əkinləri geniş yayılmışdır. Şəkər çuğunduru, günəbaxan, tərəvəz istehsalına görə Rusiyada birinci yerdə durur. Az miqdarda subtropik təsərrüfat –çayçılıq, meyvəçilik inkişaf etdirildi. Kuban diyarında iri südlük ətlik, qoyunçuluq, donuzçuluq, quşçuluq sahələrinə malikdir.

Nəqliyyatı : yaxşı inkişaf etmiş Novorossirsk,Tuapse kimi iri limanları vardır.

Stavropol diyarı .Sahəsi 66.5min kv kilometrdir. Əhalisi 2.7 mln nəfərdir. Dənizlərə çıxışı yoxdur. Təbii şəraiti həm insanları yaşayışı və həm də k/t-nın inkişafı üçün əlverişlidir.Ərazisi təpəli düzənliklərdən təşkil olunub. Torpaqları münbitdir , Yağıntının az düşməsi k/t inkişafını çətinləşdirir. Ərazisində çoxlu müalicə palçıqları olan göllər vardır. Məşhur Qafqaz mineral bulaqları onun ərazisində yerləşir. Az miqdarda neft və qaz ehtiyatları vardır .

Əhalisi. Təbii artımı çoxaz olsada qaçqınların axımı onun əhalisini artırır. Çeçenistanda baş verən milli etnik münaqişələr buraya çoxlu ruslar və qeyri ruslar köçmüşdürSon illər burada azərbaycanlıların, ermənilərin Şimali Qafqaz xalqlarının axımı artmışdır. Əhalinin 84%-i ruslar təşkil edir. Sənayesi qida , elektroenergetika, kimya, maşınqayırma və s təşkil olunubdur. Ən iri sənaye mərkəzləri Stavropoldur. Kurort şəhərləri –Kislovodsk,Pyatiqorsk,Yesuntiki və b.

Kənd təsərrüfatı. Kənd təsərrüfatı taxılçılıq və zərif yunlu qoyunçuluqüzrə ixtisaslaşmışdır. Böyük qoyun sürüləri var , yun qırxımına görə RF yüüksək yer tutur. Suvarma inkişaf etdirilir. Belə torpaqlara tərəvəz və bostan bitkiləri yetişdirilir. Otlaqlara su çıxarılır. Nəqliyyat şəbəkəsi seyrəkdir. Boru kəmər , avtomobil hava nəqliyyatı inkişaf etdirilibdir. Xüsusilə Minaloks Podi hava limanı Rusiyanın bir çox şəhərləri ilə və xariclə əlaqədədir.
Azərbaycanın Qafqaz regionunda iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyəti.

Azərbaycan Respublikası ikinci dəfə müstəqil bir dövlət kimi tanındıqdan sonra ona qarşı Ermənistanın təcavüzü başladı. Ermənilə xarici qüvvələrin köməkliyi ilə Azərbaycanın 11 inzibati rayonunu işğal etdi. Ölkənin keçmişdə mövcud olan iqitisadi əlaqələr kəsildi.

Vəziyyətdən çıxış yolu Heydər Əliyevi ölkə rəhbərliyinə gətirildi. Daha sonra Ermənilərlə müqavilə bağlandı və ən başlıcası Xəzər dənizinin neft-qaz ehtiyatlarının mənimsənilməsi üçün “Əsrin müqaviləsi” bağlandı. Ölkəyə xarici iri neft şirkətləri dəvət olundu. Həyatda keçirilən bu strategiya Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrini genişləndirdi, ölkədə tədricən kasıbşılığın aradan qaldırılmasında əsaslı dayaq rolunu oynadı.Xəzərin nefti xaricə çıxarıldı , dünyanın iri ölkələri ABŞ,Türkiyə və b . Azərbaycanın tərəfdaşına çevrildi. Xüsusilə Türkiyə ilə yaxınlıq əsas neft-qaz kəmərlərinin bu olkə ərazisindən keçməsi bizim iqtisadi inkişafı sabit aparmağa imkan verdi . Azərbaycan qərb şərq və şimal cənub əlaqələrini genişləndirmək üçün əlverişli mövqeyə malikdir. Elə buna görə TRASEKA və Şimal Cənub dəhlizləri məhz Azərbaycan ərazisindən keçir.

SSRİ dağıldıqdan sonra dünyanın qüvvələr balansı dəyişdi. Azərbaycan C.Qafqazda hegemon rol oynamağa başladı. Qafqaz nəqliiyat dəhlizi olmaqla Avropanı-Asiya ilə birləşdirir. İri neft-qaz ehtiyatları Azərbaycanın C.Qafqazda iqtisadi rolunu artırdı. Ölkəmiz Qafqaz və dünyanın bir cox təşkilatları ilə əlaqələr yaratdı. Onların bir çox bölmələri Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərir. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığı neft-qaz kəmərlərinin bu ölkələr arasında keçməsini təmin etdi .

2010-cu ildə TRASEKA ilə 51 mln. ton yüklər daşınıb və 322 mln. manat əldə olunub.
Adıgey Respublikası

Adıgey respublikasının sahəsi 7.6 min km2 , əhalisis 449 min nəfərdir . Paytaxtı Maykopdur. Maykopda 168 min nəfər əhali yaşayır. Etnik tərkibi adıgeylər 22.1%, ruslar 6.8%, ukraynalılar 3.2%, ermənilər 2.4%. Respublikanın ərazisi xəritədə boyuk göbələk şəklinin xatırladır. Ərazisi Kuban və onun qolu olan Laba çayları ilə şimaldan və şimal-şərqdən əhatələnir . Onun ərazisi əsasən düzəmlik və qisməndə Baş Qafqaz dağlarına doğru yüksələn dağətəui və dağlıq hissələrdən ibarətdir. Respublikanın şimalı mülayim isti və rütubətlidir .Maykopda illik yağıntının miqdarı 100 mm təşkil edir.

Adıgeyin ərazisinin 40%-i meşələr təşkil edir. Kuban vadisindən kiçik palıd, söyüd. Ağcaqayın meşələri yayılıb. Yüksəkliklərə getdikcə iynəyarpaqlı meşələr rast gəlinir.

Adıgey Respublikasının ərazisində bir çox faydalı qazıntı yataqları aşkar edilmişdir. Maykop rayonunda neft, qaz yataqları, mineral bulaqlar yayılmışdır. Adıgeylər qeyd etdiyimiz kimi Qafqaz ailəsinin abxaz-adıgey dil qrupuna aid olan adıgey dilində danışırlar. Dinləri islam dinidir.

Hazırda Adıgeyin əhalisi 449 min nəfərdir , orta sıxlığı hər km 2 60 nəfərdir. Əhalisinin 54%-i şəhərlərdə 46%-i kəndlərdə yaşayır.

Adıgey Respublikası aqrar-sənaye ölkəsidir. Burada müxtəlif dağ-mədən, meşə sənayesi, yeyinti və yüngül sənaye əassaən yerli faydalı qazıntılar, meşə materialları və kənd təsərrüfatı məhsulları əsasında yaradılmışdır. Adıgey, Xoytunay, Xapsk və Maykop iri şəhərləridir. Meyvə-tərəvəz konserv zavodları və ət-süd kombinatları fəaliyyət göstəriri.

Adigey Respublikasının sənaye müəssisələrinin yarıya qədəri onun paytaxtı olan Maykop şəhərində cəmlənib. Hazırda bu şəhərdə 168 min nəfər əhali yaşayır. Maykop meşə sənaye kombinatı, mebel-kibrit, şərab üçün çəllək və digər məhsullar istehsal olunur. Bu şəhərdə agac emal edən dəzgahlar, damkratlar və soba üçün prokatlar istehsal olunur. Şəhərdə 4 maşınqayırma zavodu, ət və süd kombinatı, konserv, şərab kombinatı və b. müəssisələr yerləşir.

Adıgey Respublikasının əhalisinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır. Əsasən düzənlik Kuban çayı boyunca və dağlıq hissədə yerləşir.

400min ha yəni, bütün yararlı torpaqların yarısına qədərini əkin yerləri otlaqlar, örüşlər, üzümlüklər və bağlar tutur.

Respublikada aşağıdakı kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal olunur: taxıl , şəkər çuğunduru, günəbaxan, tərəvəz, meyvə, giləmeyvə. Respublikada 100min baş iri buynuzlu malqara , 100min baş qoyun, keçi , xeyli quş və donuz var. Çoxlu heyvandarlıq məhsulları istesal olunur. Quşçuluq donuzçuluq inkişaf etdirilib.



Dağıstan Respublikası

Dağıstan resoublikasının sahəsi 50.3 min km2, əhalisi 2 mln nəfərdir. Şimal qonşumuzdur, 1390 km məsafədə bizim respublika ilə həmsərhəddir. Dağıstan adından göründüyü kimi dağlar diyarıdır, sonralar onun tərkibinə Naqay düzünün qatılması düzənliklərində sahəsini artırdı. Respublikanın ərazisinin cəmi 56%-ni dağlar tutur.

Respublikanın cənub rayonları Baş Qafqaz dağlarının şimal yamaclarında yerləşir. Dağlar respublikanın qərbində Andiyak, Salatay, Şamxaldağ, Meşəlidağlar və s. təşkil olunub. Dərin dərələr, sıldırımlı yamaclar və coşqun dağ çayları əmələ gətirirlər.

Dağıstanın təbiəti Şimali Qafqazın digər yerlərinin təbiətindən özünün daha kontinental olması ilə fərqlənir. Xüsusilə dağlıq və düzənlik ərazilər arasında iqlim təzadları çox böyükdür. Düzənliklərdə yanvarın orta temperaturu +10-dən -30 dərəcəyə qədər dağlarda isə -50-110 arasında dəyişir. Şimalın düzənliklərinə 200-300mm , dağlıq rayonlara isə 600-800mm yağıntı düşür. Dağlıq hissədə çay şəbəkəsi sıx, düzənliklərdə isə seyrəkdir. İri çayları Koysu, Sulak,Terek, Samur və onların qollarıdır. Dağlarda yay, düzənliklərdə qış otlaqları geniş yayılmışdır.

Dağıstanın ərazisində 2 mln nəfər əhali yaşayır. Əvvəlki bölmələrdə qeyd etdik ki, bu respublika dünyanın ən mürəkkəb etnik tərkibli respublikadır. 29 dil və 71 dil ailəsi və ləhçə mövcudur. Dağıstanda ən çox Qafqaz və qisməndə türk dil qruplarına aid olan xalqlar və etnik qruplar yaşayır. Respublika əhaıisinin 27.5%-ni avarlar, 15.6%-ni dargilər, 12.9%-ni kumıklar, 11.3%-ni jəzgilər, laklar 5.1% təşkil edir.

DƏrbənd və onun ətrafında yahudilər və azərbaycanlılar yaşayır. Ruslarında xüsusi çəkisi böyükdür.Əhalinin 44%-i şəhərlərdə, 56%-i kəndlərdə yaşayır. Onun çoxmillətli xalqaların həmrəyliyində şəhərləri müstəsna rol oynayır. Dağıstanın 9 şəhəri vardır. Ən iriləri Mahaçqala , Dərbənd və b.

Kəndləri elə dağlıq ərazidə də çoxluq təşkil edir. Onun dağlıq hissəsində əhalinin sıxlığı, ümumi respublika sıxlığından çoxdur. Hər km2-də 40nəfərdir. Bu Şimali Qafqazın dağlıq rayonları üçün ən böyük sıxlıqdır.

Dağıstan sənaye-aqrar ölkəsidir. Təsərrüfat komplekslərində yeyinti , yüngül və maşınqayırma sənaye sahələri aparıcı rol oynayır. Ümumi sənaye məhsulunda bu sahələrin xüsusi çəkisi 83% təşkil edir. Dağıstan ərazisində müxtəlif faydalı qazıntı yataqları aşkar Naft qaz ehtiyatları İzberbaşda, Terek-Kumekda aşkar edilimişdir. Özünün neft emalı zavodu olmadığından çıxardığı nefti Qroznı zavoduna verir. Respublikada 0.5 ton neft və 800 m3 qaz hasil edilmişdir.

Coşqun dağ çayları hidroenerji ehtiyatları ilə zəngindir. Ümumi hidroenerji ehtiyatları 4.5 mln kv.m hesab olunur. Şimali Qafqazın ümumi ehtiyatlarının 40% təşkil edir. Karanoysu,Sulan və b. çaylar üzərində Qeribil Çiryurd və Çirkay su elektrik stansiyaları tikilib. İldə 4.7 milyadr kvt saat elektrik enerjisi istehsal olunur. Dağıstan geotermal sulardan da istifadə edir.

Maşınqayırma və metal emalı zavodları gəmi müəssisələri , müxtəlif cihazlar, neft avadanlıqları istehsal olunur. Dağıstanın Oqni şəhəri yaxınlığında kvars qumları və elə oradaca təbii qazın olması güclü pəncərə şüşəsi istehsalını təşkil etməyə imkan vermişdir. Burada həmçinin konserv bankaları istehsal olunur.

Dağistanin təsərrüfat həyatında Xəzər dənizi müstəsna rol oynayır.Dənizdən qiymətli ağ balıq və başqa növləri ovlanır. Mahaçqala və Dərbəndə balıq emalı müəssisələri yerləşir. Mahaçqala iri limanlardan biridir. Respublika güclü meyvə-tərəvəz konserv və şərab sənaye istehsalına malikdir. Dağıstanda sənətkarlıq da güclü inkişaf etmişdir.(Qubaçi kəndi məşhurdur) Respuiblikanın təbii şəraitinin müxtəlifliyi kənd təsərrüfatının inkişafına əlverişli şərait yaradır.

Dağ rayonlarında qoyunçuluq güclü inkişaf etdirilmişdir. Yerli qış və yaya otlaqlarından istifadə olunur.

Dağlıq rayonlarda torpaqların azlıq təşkil etməsi əhalinin bir qismini düzənliklərə köçürülməsinə səbəb olmuşdur.Əkinçilik Dağıstanın xüsusilə düzənlik hissəsində başlıca rol oynayır. Burada əkinçilik əsasən suvarmaya əsaslanır.Sulak və Terek çaylarının aşağı axarlarında suvarma sistemləri yaradılıb. Ən geniş üzümlüklər Dərbənd və Kizaloy rayonlarındadır.

Respublikanın ən iri sənaye mərkəzi onun paytaxtı olan Mahaçqaladır. Şəhərin 340 min nəfər əhalisi vardır. Maşınqayırma yüngün və yeyinti sənayesi inkişaf etmişdir. İri nəqliyyat mərkəzidir. İkinci böyük şəhər Dərbənddir. Əhalisi 82 min nəfərdir. İri şərabçılıq mərkəzidir.Dərbən qədim Azərbaycan şəhəridir. Bunu onun adı da sübüt edir.

1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə