План: Birbaşa marketinqin mahiyyəti, kommunikasiya sistemində onun yeri və rolu




Yüklə 108.93 Kb.
tarix20.04.2016
ölçüsü108.93 Kb.
MÖVZU 6. BIRBAŞA MARKETINQ

План:

1.Birbaşa marketinqin mahiyyəti, kommunikasiya sistemində onun yeri və rolu.

2. Birbaşa marketinqin istifadə vasitələri


1. Birbaşa marketinqin mahiyyəti, kommunikasiya sistemində onun yeri və rolu.

Son illərdə əmtəə bazarlarında rəqabət mübarizəsi­nin kəskinləşdiyi bir şəraitdə ənənəvi marketinq konsep­siyasın­dan, onun hamı tərəfindən qəbul olunmuş metod­larından istifadə edən firmalar bu gün birbaşa marke­tinqə daha çox meyl göstərirlər və ondan əmtəənin irəli­lədilməsi tədbirlərinin əsas istiqamətlərindən biri kimi is­tifadə edirlər. Əksər firmalar birbaşa marketinqdən isti­fadə etməklə məqsədli auditoriya ilə daha səmərəli, fərdi əlaqə yaratmaq imkanı əldə edirlər.

Birbaşa marketinq – kommunikasiyanın müxtəlif vasitə­lərindən istifadə etməklə alıcılarla birbaşa əlaqə yaradıl­masını, onlardan əks reaksiya əldə edilməsini, onlara məhsul satışını təmin etməyə yönəldilmiş marke­tinq fəaliyyətidir.

Televiziya kanallarının sayının həddindən artıq ço­xal­ması, onlarda yayımlanan reklamların sayının art­ması, onla­rın uzunmüddətli olması və tez-tez təkrarlan­ması, eyni zaman­da internetin meydana gəlməsi reklamın bu növünə marağı xeyli azaltmış, firmaları potensial alı­cılarla birbaşa əlaqə yaratmağa sövq etmişdir. Birbaşa marketinqin tətbiq edilməsi firmalara konkret marketinq təklifləri ilə fərdi alıcılara birbaşa müraciət etmək, onla­rın həmin təkliflərə cavab reaksiyasını çox qısa müddətdə bilmək, təkliflərin alıcıların tələbinə uyğun gəlməsini müəyyənləşdirmək, bununla da daha çox məhsul satmaq imkanı verir.

Birbaşa marketinqin tətbiqinin ilk mərhələsində fir­malar potensial alıcıların siyahısını müəyyənləşdirib, on­lara poçt xidmətindən və telefondan istifadə etməklə məhsul satışını həyata keçirirdilərsə, artıq indi kompü­terlərin son nailiy­yətlərindən, faksdan, elektron poçtdan, İnternet xidmət­lə­rin­dən, eyni zamanda interaktiv marke­tinqdən istifadə etməklə məhsul satışını çox səmərəli şə­kildə həyata keçirmək imkanı yaranmışdır. Birbaşa mar­ketinqin müasir imkanları getdikcə daha da genişlənir və əmtəənin irəlilədilməsinin bu forma­sından istifadə edən firmaların sayı sürətlə artır. Bütün bunlar birbaşa marke­tinqi kommunikasiya sisteminin əsas ele­ment­lərindən bi­rinə çevirmişdir.

Birbaşa marketinqin əsas xüsusiyyətlərindən və üstün­lüklərindən biri də onun alıcılar üçün maraqlı və cəlbedici olmasıdır. Birbaşa marketinqin xidmətlərindən istifadə etmək­lə alıcılar həm vaxta qənaət edirlər, həm də geniş çeşiddə məhsullardan seçim etmək imkanı əldə edirlər. Kommu­nikasiya sisteminin bu elementindən isti­fadə etmək marketinq xidməti üçün də olduqca sərfəlidir. Çünki bu zaman onlar alıcılar barədə müxtəlif xarakterli, geniş informasiya əldə etmək imkanı qazanırlar. Son dövrlərdə birbaşa marketinqin müxtəlif kanallarından istifadə edilməklə satışın həcminin artırılması yüksək sürətlə baş verir. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, interaktiv marketinqdən istifadə məhsul satışının daha yüksək sürətlə artırılmasına səbəb olur. Son illərdə firmalar birbaşa və interaktiv marketinqin tətbiq edilmə­sinə kommunikasiya sisteminin digər istiqamətlərinə nis­bətən daha çox üstünlük verirlər. Əğər, birbaşa marketinq kommunikasiya sisteminin digər elementlərinə nisbətən sürətlə inkişaf edirsə, interaktiv marketinq daha sürətlə inkişaf edir. Bu gün əksər firma­lar interaktiv marketinq sisteminə qoşulmuşlar və onun xidmətindən, həmçinin elektron poçt xidmətindən geniş istifadə edirlər. ABŞ – da internet vasitəsilə sifariş edilən əmtəələrin satışının artım tempi birbaşa marketinqin digər üsullarına nisbətən daha yüksəkdir:- hər həftə şəbəkədə 785 mln. doll. məbləğində 6,8 mln.sifariş rəsmiləşdirilir .

İşküzar alıcılar birbaşa marketinqi tətbiq etkəklə ticarət nümayəndələrinin xidmətindən istifadə etmədən, onlara xərc və vaxt sərf etmədən əmtəə haqqında geniş məlumat əldə etmək və satınalmanı həyata kfşirmək imkanı əldə edirlər.

Birbaşa marketinq üzrə mütəxəssislər potensial alıcı ilə qarşılıqlı əlaqə qurmağın ən yaxşı vaxtını seçmək və onların xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq, hər bir alıcı üçün fərdi ticarət təklifləri vermək imkanına malik olurlar. Bu zaman istehlakçıların müxtəlif irəlilədilmə kampaniyalarına reak­siya­larını qiymətlən-dirmək də nisbətən asan olur.

Birbaşa marketinqin sürətli inkişafını əsaslandıran bir sıra səbəblər mövcuddur. Birincisi, birbaşa marketinq potensial alıcıların real alıcılara çevril-məsini təmin et­məyə və onların konkret tələblərini daha yaxşı ödəməyə imkan verir. İkincisi, televiziya reklamının effektliyinin azal­ma­ğa doğru meyl etməsi, ona çəkilən xərclərin get­dikcə art­ması, televiziya proqramlarının auditoriyasının getdikcə kiçilməsi birbaşa marketinqə marağı artırır. Üçüncüsü, avtomobildən istifadə xərclərinin durmadan artması, nəqliyyat vasitələrinin istifadəsində yaranan gə­r­ginliklər, vaxt çatışmazlığı və s. bu kimi amillər, evdən çıxmadan arzu olunan malı almaq imkanın olması bir­başa maar­ketinqin cazibədarlığını artırır. Nəhayət, birbaşa marketinqin tətbiqi sayəsində istehlakçıların müxtəlif irəlilədilmə tədbirlərinə reaksiyalarını müəyyənləşdirmək mümkün olur.

Birbaşa marketinqin müvəffəqiyyətlə tətbiq edilməsi üçün potensial alıcılar barədə ətraflı, dolğun informasiya bazasının yaradılması olduqca vacibdir. Bir çox firmalar məh­sullarının fərdi qaydada satışını həyata keçirmək, is­teh­lak­çılarla təsirli marketinq əlaqələri yaratmaq məqsə­dilə alıcılar haqqında geniş informasiya toplayırlar. On­ların bazasını yaradıb, birbaşa marketinqin müxtəlif üsullarını tətbiq et­məklə fərdi qaydada məhsul satışını həyata keçirirlər. Birbaşa marketinq üzrə informasiya bazasının genişləndirilməsində və təkmilləşdirilməsində kompüter texnologiyasından istifadə olduqca geniş im­kanlar yaradır. Məhz kompüter texno­logiyaları alıcılar haqqında çox böyük həcmdə və mürəkkəb xarakterli məlumatları təhlil etməyə imkan verir.

Birbaşa marketinqin həyata keçirilməsinin müxtəlif üsulları mövcuddur. Onlara-şəxsi satışı, birbaşa poçt göndə­riş­lərini, firma mağazaları, kataloq üzrə satışı, telemarketinqi, dərhal reaksiya yaradan televiziya marketinqini, interak­tiv mar­ketinqi aid etmək olar.

Şəxsi satış. Birbaşa marketinqin ən qədim və ilkin forması olmaqla səxsi satış firmanın ticarət agentlərinin səyləri və alıcılarla vərdi görüşləri əsasında həyata keçirilən satış üsuludur. Bu barədə əvvəlki paraqrafda kifayət qədər ətraflı danışılmışdır. Şəxsi satışın birbaşa marketinq prin­siplərinə uyğun olaraq həyata keçirilməsinə baxmayaraq bu üsula iqtisadi ədəbiyyatlarda kommunikasiya sistemi­nin ayrıca bir elementi kimi baxılır.

Birbaşa poçt göndərişləri - məktubların, reklam mate­rial­larının, əmtəə nümunələrinin, bukletlərin, müxtəlif xarakterli ticarət təkliflərinin və digər bu kimi materialların siyahı üzrə potensial alıcılara poçtla gön­də­rilməsini nəzərdə tutur. Poçt göndərişləri siyahısı­nın hazır­lan­ması potensial alıcıların ümumi siyahısı əsa­sında həyata keçirilir. Bu metod alıcılarla birbaşa, fərdi əlaqələr yaradıl­masında olduqca dəyərlidir və şəxsi, dəy­iş­kən xarakterə malik olmaqla, tez bir zamanda lazımı nəticə əldə etməyə imkan verir. Kommunikasiyanın digər elementləri, həmçinin, birbaşa marketinqin digər metod­ları ilə müqayisədə birbaşa poçt göndərişləri nisbətən daha çox xərc tutumludur (bir alıcıya çəkilən xərc baxı­mından). Lakin onun həm səmərəliliyi yüksək olur, həm də bu zaman poçtla göndəriş alan potensial alıcıların real alıcılara çevrilməsi imkanları daha yüksək olur. Firmalar birbaşa poçt göndərişləri prosesini daima təkmil­ləş­dir­məyə, onun həyata keçirilməsi metodlarının və üsulları­nın yeni formalarını tətbiq etməyə çalışırlar.

Birbaşa poçt göndərişlərinin ilk mərhələsində fir­malar əsasən poçta və teleqraf müəssisələrinin xidmətlə­rindən istifadə edirdilərsə, hal-hazırda onun bir sıra yeni formalarından istifadə edilir. Belə üsullara faksla poçt göndərişlərini, elektron poçtu, səslə poçt göndərilməsini misal göstərə bilərik. Faks aparatlarından istifadə et­məklə sənədlərin, məktub və müraciətlərin, təkliflərin, məhsul satışı ilə bağlı məlumatların faks aparatı olan alı­cılara göndə­rilməsi olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Birbaşa poçt göndərişlərinin yeni üsullarının əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar məlumatları çox sürətlə, ani olaraq nəzərdə tutulmuş ünvana çatdırırlar.

Bu üsulun üstünlükləri ilə yanaşı müəyyən çatış­mazlığı da mövcuddur. Belə ki, faks aparatından istifadə edən alıcılar bəzən onlara həddindən artıq lazımsız mə­lumatların göndə­rilməsindən şikayətlənirlər.

Elektron poçt məlumatların və yaxud faylların bir kompüterdən digər kompüterə ötürülməsini nəzərdə tu­tur. Göndərilən məlumatlar ünvana ani olaraq çatır və kompüterin yaddaşında o vaxta qədər qalır ki, məlumat ünvanlanan şəxs onu qəbul etsin. Alıcılara elektron poçt vasitəsilə çoxlu sayda məlu­matlar daxil olur və onları seçmək və sistemləşdirmək la­zım gəlir.

Səslə poçt göndərilməsi sistemi telefonla məlumatla­rın şifahi formada alıcı-lara çatdırılmasından ibarətdir. Bu zaman da ixtisaslaşmış rabitə müəssisələrinin xidmətin­dən istifadə olunur.

Birbaşa poçt göndərişlərinin yeni üsullarının əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar məlumatları çox sürətlə, ani olaraq nəzərdə tutulmuş ünvana çatdırırlar.

Birbaşa göndərişlər üzrə tədbirlərın işlənib hazırlanması özündə beş mərhələni birləşdirir (5):

1. Məqsədlərin qoyulması Kampaniyanın nəticələrini ölçməyə imkan verən məqsədlərin müəyyən edilməsi, məsələn, perspektiv istehlakçılardan qəbul olunan sifarişlərin sayı, pers­pektiv istiqamətlərin işlənib hazırlanması, müştərilərlə qarşılıqlı əlaqələrin gücləndirilməsi və istehlakçıların növbəti təkliflər haqqında məlu­matlandırılması və ha­zırlanması. Əmtəələrin əksəriyyəti üçün isteh­lak­çılar­dan gəiən cavabların qənaətbəx miqdarının müəyyənləşdirilməsi və s.

2. Məqsədli bazarların və perspektiv müştərilərin müəyyən edilməsi. Ən yaxşı məqsədli bazar əmtəəni almış, tez-tez bazarlıq edən və bazarlığa əhəmiyyətli dərəcədə pul sərf edən istehlakçılardır. Perspektiv müştəriləri yaş, cins, gəlir, təhsil səviyyəsi, poçt sifarişləri vasitəsilə əvvəlki alışlar, müxtəlif səbəblərdən olan alışlar və həyat tərzi kimi dəyişənlərə əsaslanaraq da müəyyənləşdirmək olar. İşgüzar bazarın perspektiv istehlakçıları onların alış və ya başqa qruplardakı roluna görə müəyyən oluna bilər. Məqsədli bazar müəyyən edildikdən sonra kom­pa­niyanın marketinq üzrə mütəxəssisləri göndərişlər üçün istehlakçı siyahısını əldə etməli və perspektivli konkret isteh­lakçıların adlarını müəyyən etməlidirlər.

3. Təklifin işlənib hazırlanması. Bu proses yaradıcı yanaşma tələb edir. Təklifin strategiyasının yaradılması özündə beş ardıcıl elementi birləşdirir: - məhsul, təklifin özü, onun ötü­rül­məsi vasitəsi, bölüşdürmə metodu və kreativ (yaradıcı) strategiya. Bütün bu elementləri testdən keçirmək lazım gəlir. Bunlardan başqa, marketinq üzrə mütəxəssis həmçinin birbaşa poçt göndərişləırinin beş komponenti üzrə də qərar qəbul etməlidir: zərf (xarici qablaşdırma), təklif-məktubun mətni, reklam materialı, cavab üçün blank və ya forma və əks ünvan göstərilən zərf.

4. Elementlərin testdən keçirilməsi. Birbaşa marketinq real bazar şəraitində təklif stra­tegiyasının müxtəlif elementlərinin aktivliyinin (əm­təə­nin xüsusiyyətləri və keyfiyyəti, təklif variantları, qiy­mət, bölüşdürmə kanalları və ya göndərilmə siyahısı) sınaqdan keçirilməsinə imkan verir.

5. Tədbirin nəticələrinin qiymətləndirilməsi. Tədbirin keçirilməsinə çəkilən məsrəfləri hesablayaraq qaytarılmış və ya ödənilməmiş alışlardan «təmiz­lən­miş» və firma üçün zərərsizliyi təmin edə biləcək satışın səviyyəsini və mənfəətliliyi müəyyən etmək mümkündür. Bəzən mənfəət əldə edilməyə də bilər. Mənfəətin olmaması hələ o demək de­yildir ki, birbaşa poçt göndərişləri üzrə tədbir qeyri - effektiv olmuşdur. Belə tədbirlər istehlakçının dəyərliliyi, alıcıların məlumatlılıq səviy­yə­sinin artırılması və alış etmək niyyətinə təsir göstərilməsi, birbaşa göndərişlərə istehlakçıların reaksiya səviyyəsi baxımından mənfəətli sayıla bilər. İsteh­lak­çının dəyərliliyi, birbaşa poçt göndərişinə cavab olaraq əmtəənin tək-tək alınması ilə deyil, alıcıların cəlb edilməsi və əldə saxlanılması strategiyasına uyğun olaraq, gələcək alışlardan gözlənilən mənfəətlə müəyyən olunur.

Kataloq üzrə satış. Bu üsulun tətbiqi zamanı satılan məhsulların kataloqu tutulur. Həmin kataloq ya poçt vasitəsilə, yaxud da mağazada işləyən satıcıların iştirakı ilə alıcılara çatdırılır. Adətən kataloq üzrə seçilmiş məh­sullar alıcılara poçt vasitəsilə göndərilir. Bir çox alıcıların kataloq əldə etmək və kataloqdan mal seçib almaq xoşla­rına gəlir. Ona görə də bəzi hallarda kataloqlar pula satı­lır. Kata­loqlardan istifadənin müxtəlif formaları möv­cuddur. Bəzən kataloqlar reklam elementlərini özündə birləşdirməklə çap şək­lində hazırlanırlar, bəzən isə kom­püterlərdə yer­ləş­di­rilirlər. Hər iki halda kataloqdan isti­fadə məhsul satışında müsbət nəticələr əldə etməyə im­kan verir.

Firmalar dövrü olaraq, seçdiyi potensial alıcılara müxtəlif əmtəə kataloqlarını, o cümlədən, çap, kompakt - disk, videokasset formasında və ya onların elektron variantında əmtəələrin tam çeşidi, əmtəə qrupları üzrə ixtisaslaşmış və işgüzar kataloqları göndərmək imkanına malikdirlər. Birbaşa marketinq assosiasiyasının hesablamalarına görə hər il poçt vasitəsilə 10 minə qədər müxtəlif kataloq göndərilir. Kataloqlar vasitəsilə ticarət İnternetdən geniş reklam və dəstək almışdır. Kataloq marketinqi üzrə ixtisaslaşmış firmaların təxminən dörddə üçü öz məhsullarının nümayişini və sifarişlərin qəbulunu onlayn rejimdə həyata keçirirlər

Kataloqlar üzrə satışların müvəffəqiyyəti kompaniyanın alıcıların siyahısı ilə düzgün işləməsi bacarığından, təkrar müraciətlərin və ödənilməmiş alışların ixtisar edilməsindən, əmtəə - material ehtiyatlarına nəzarət edilməsindən, ancaq key­fiyyətli məhsulların təqdim edilməsindən, geri qaytarışların sayının azal­dılmasından və istehlakçıların alışın faydalılığına inandırılmasından asılıdır. Bir sıra firmaların kataloqları onlara ədəbi və informativ bölmələrin, material nümunələrinin, suallara cavab vermək üçün «qaynar» xətlərin təqdim edilməsi, ən yaxşı alıcılara hədiyyələrin göndərilməsi və xeyriyyəçilik məqsədləri üçün kompaniyanın mənfəətinin müəyyən faizinin hesablanması üzrə nəşrlərin əlavə olunması ilə daha da gücləndirilir. Digər firmalar alıcılara onların web-sayt­larındakı kataloqları ziyarət etməyi və oradan daha müfəssəl informa­si­yaların alınmasını və ya əmtəələrin xarakteristikalarını dəqiqləşdirməyi təklif edirlər.

Asiya və Avropanın iri istehlakçıları da kataloqlar üzrə marketinqin üstünlüklərini qiymətləndirirlər. Bir neçə il ərzində əcnəbi kataloqlar – əsas etibarı ilə Birləşmiş Ştatların və Avropanın – 20 mlrd. dollarlıq, yapon bağlama bazarının isə 5%-ini ələ keçirə bilmişlər. Məsələn, L.L.Bean kompaniyasının xarici bazarlardakı reallaşdırma həcminin 90 % - i yapon bazarında təmin edilir. Amerika kompaniyalarının xarici bazarlarda çiçəklənməsinin səbəblərindən biri məqsədli istehlakçı qruplara yüksək keyfiyyətli məhsulların təklif edil­məsidir. Amerika kataloqları üzrə satın alınmış məhsula bütün istismar müddəti ərzində zəmanətin verilməsi və kataloqlarda top-modellərin rəsm­lə­rin­dən istifadə olunması kimi qeyri-adi xüsusiyyətlər yaponlar üçün maraqlıdır. Şüb­həsiz ki, kataloqların, xüsusilə, Eddie Bauer kataloqlarının internetdə yerləşdirilməsi, qlobal istehlakçıları əhatə etməyə, çap və göndərmə məsrəflərini ixtisar etməyə və unikal xidmətləri təqdim etməyə imkan verir.


2. Birbaşa marketinqin istifadə vasitələri

Telemarketinq. Bu marketinq forması məhsulların alı­cı­lara satılmasında telefondan istifadə edilməsini nə­zərdə tutur. Firmalar telemarketinqdən birbaşa marke­tinqin əsas üsul­la­rın­dan biri kimi istifadə edirlər. Ayrı-ayrı alıcılara birbaşa məh­sul satışını həyata keçirmək, tədqiqatlar aparmaq, sor­ğular keçirmək, məlumat baza­sını yaratmaq, alıcılarla görüş təyin etmək, onlarla yarat­dıqları əlaqənin nəticələrini qiymət­lən­dirmək və s. bu kimi əməliyyatların yerinə yetiril­məsində telefondan isti­fadə edilir. Alıcılar elan edilmiş pulsuz telefon xətti ilə almaq istədikləri məhsullar üzrə öz sifarişlərini verir­lər. Sifariş zəngləri radio və ya televiziyada, dövrü mətbu­atda, birbaşa poçt göndərişlərində, kataloqlarda verilən reklam elanlarına uyğun olaraq həyata keçirilir. Telemar­ke­tinq məh­sul haqqında alıcılara daha düzgün, ətraflı məlumat çatdı­rıl­ma­sını da təmin edir. Ümumiyyətlə, bu üsul birbaşa mar­ketinqin həyata keçirilməsində özünə­məxsus xüsusi yer tutur.

F. Kotlerin qeyd etdiyi kimi, telemarketinq - telefon operatorlarının yeni alıcıların cəlb edilməsinə və müştərilərin təmin olunma dərəcəsini müəyyən etmək məqsədilə onlarla əlaqələrin həyata keçirilməsinə və ya sifarişlərin qəbul olunmasına istiqamətlənmiş fəaliyyətdir. Sifarişlərin emalı üzrə telefon mərkəzləri yaradılır və onlardan, həm giriş telemarketinqi (müştərilərdən zənglərin qəbul olunması), həm də çıxış telemarketinqi (potensial və mövcud müştərilərə zəng edilməsi) üçün istifadə olunur.

Telefon vasitəsilə marketinq ABŞ-da istehlak mallarının və işgüzar xid­mət­lərin 482 mlrd. doll. həcmində satışını təmin edərək birbaşa marketinqin əsas alətlərindən birinə çevrilmişdir. Telemarketinq işgüzar mallar bazarında da bö­yük müvəffəqiyyət qazanmışdır. Məsələn, Raleigh Bicycles kompaniyasında diler­lərlə əlaqəyə girən personalın ixtisar eldilməsi və telemarketinqin tətbiq olunmasının birinci ili ticarət nümayəndələrinin səyahət xərcləri 50% azalmış, rüb ərzində satışın həcmi isə 34% artmışdır.

Telemarketinqin effektliyi bu işi həyata keçirən mütəxəssislərin peşəkarlıq dərəcəsindən, onların düzgün hazırlanması və stimullaşdı- rılmasından çox asılıdır. Telemarketinq müəyyən mənada şəxsi həyata zorla girmə kimi qiymətləndirilsə də, əlaqələrin dəyərinin yüksək olmaması və potensial müştərilərin siyahısındakı məlumatların dəqiqliyi bu zaman böyük əhəmiyyət kəsb edir.



Dərhal reaksiya yaradan televiziya marketinqi. Bir­başa marketinqin bu forması televiziyada əks əlaqə ya­radılmasını təmin edən pulsuz telefon xəttinə malik olan reklamların yayılmasını nəzərdə tutur. Belə ki, televiziy­ada məhsul haqqında reklam verilir. Reklamda satıcının telefon nömrəsi göstərilir. Həmin nömrəyə zəng etməklə əmtəəni sifariş edirlər və ya məhsul haqqında zəruri mə­lumatlar əldə edirlər. Fir­malar bu marketinq formasına çox tez-tez mü­ra­ciət edirlər və onun populyarlığı get­dikcə artır. Bəzən hər hansı bir tele­viziya kanalında məh­sulların satışı üzrə ixti­sas­laş­mış televiziya proqramı fəa­liyyət göstərir. Belə proq­ramlar telemaqazin kimi xarak­terizə olunurlar və məhsul satışında çox güclü rola ma­likdirlər.

Son illərdə televiziya marketinqindən istifadə sürətlə inkişaf etməyə başlanmışdır. Telemarketinqdən stifadə əsasən iki formada təşkil olunur:- sənədli film prinsipi ilə hazırlanmış infoçarxlar və telemağazalar.

Bir sıra firmalar telemarketinqi sənədli film prinsipi ilə xüsusi hazırlanmış tematik, 30 və 60-dəqiqəlik infoçarxlar şəklində (siqaret çəkmə, saçların tökülməsi və ya artıq çəki problemi) uğurla həyata keçirirlər. Bu filmlər özündə hər hansı məşhur bir şəxsin tövsiyyə və göstərişlərini, əmtəəni sifariş etmək və ya əlavə məlumat almaq üçün pulsuz əlaqə telefonlarını əks etdirir. Bu forma mürəkkəb və bahalı əmtəə və xidmətlərin satışı üçün daha uyğundur. Ona görə də infoçarxlardan Philips, Humana, Healthcare, Bose və s. kimi kompaniyalar da istifadə edirlər .

Telemağazaların fəaliyyəti müstəsna olaraq əmtəə və xidmətlərin satı­şına istiqamətlənmiş xüsusi proqramlar və ya telekanallardır. Məsələn, sutka ərzində işlə­yən Home Shopping Network (HSN) telemağaza şəbəkəsinin rəhbərləri uyğun qiymətlərlə geniş çeşiddə əmtəələr təqdim edirlər:- zərgərlik məmulatları, işıqlandırıcı lampalar, kolleksiya gəlincikləri, elektroalətlər və s. Tamaşaçıya ekranda göstərilən pulsuz nömrədən zəng edib bəyən­dikləri əmtəəni sifariş etmək yetərlidir və kompaniyanın nümayəndələri həmin məhsulu 48 saat ərzində ona çatdıracaqlar(5).



İnteraktiv marketinq. Müasir dövrdə birbaşa marke­tin­qin ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən biri elektron kommunikasiyalardan, kom­pü­ter şəbəkəsindən, internetdən istifadə etməklə həyata keçirilən inte­rak­tiv marketinqdir. Birbaşa marketinqin bü forması sa­tıcı ilə alıcı arasında ikitərəfli qarşılıqlı əlaqəni təmin edir. Bu əlaqə olduqca sürətlə baş verir və iki istiqamətdə həy­a­ta keçirilir: operativ kommersiya xidməti və İnternet. Bi­rinci halda alıcılar kompüter vasitəsilə xüsusi xidmət göstərən təşkilatların xidmətindən istifadə edirlər. Belə xidmətlərə kataloq üzrə mal almaq, bilet sifariş vermək, idman məlumatları əldə etmək, turizm səyahəti ilə bağlı sifarişlər vermək, müxtəlif bank əməliyyatlarını həyata keçirmək, mehmanxanalarda yer sifariş vermək, müvəq­qəti istifadə üsün avtomobil sifariş etmək, müxtəlif əylən­cəli proqramlarda iştirak etmək, hava haqqında məlumat əldə etmək, elektron poçt vasitəsilə informasiya mübadi­ləsini həyata keçirmək və s. bu kimi xidmətləri aid etmək olur. Bu cür xidmətlərdən istifadə aylıq ödənişlər edil­məklə həyata keçirilir.

İqtisadiyyatda, eləcədə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarında baş verən mütərəqqi dəyişikliklər interaktiv marketinqə öz ciddi təsirini göstərmiş, onun yeni sahələrinin yaranmasına və sürətli inkişafına səbəb olmuşdur. Son dövrdə marketinqə həsr olunmuş ədəbiyyatlarda interaktiv marketinqin yeni istiqamətləri kimi elektron marketinq, elektron biznes və elektron ticarət terminlərinə tez – tez rast gəlinir və onların kifayət qədər izahı verilmişdir.

Elektron marketinq.. Bu birbaşa marketinqin ən yeni kana­llarından biridir. Bu gün internet informasiya və əyləncə mənbəyi, kommunikasiya kanalı, transaksiyaların həyata keçirildiyi kanal və hətta distribyuter kanalı kimi fəaliyyət göstərir. E–marketinqin əsas texnikası istehlakçılar tərəfindən icazə verilən marketinqdir. Bu termini təklif edən Seth Gordinin yazdığına görə, Ümum­dünya şəbəkəsində tələbin stimullaşdırılması çox vaxt «zorla soxulan maar­ketinq» kimi xarkterizə edilir. Bu metodun effektivliyi zəifləyir, belə ki, get­dikcə daha çox kompaniya daha çox diqqət cəlb etməyə çalışaraq, Şəbəkədə «reklam basırığı» yaradırlar ki, bu da daha az istifadəçini əhatə etməklə nəticələnərək tərsinə effekt yaradır.

Gordinin dediyinə görə, «Zorla soxulma reklamından» fərqli olaraq, e-poçtu vasitəsilə marketinq modeli istifadəçidən onun elektron poçtuna hər hansı məlumatın göndərilməsi üçün icazə alınmasını nəzərdə tutur. Gordin icazələr marketinqini görüş təyin etməklə müqayisə edir; əgər kompaniya özünü ədəblə aparırsa və ilk əlaqələrdən etibar qazanırsa, müştərilər növbəti əlaqələr üçün də etiraz etməyəcəklər. Nəticədə isə istehlakçıların icazəsi ilə aparılan marketinq gözlənilən olur. Kommunikasiya üçün icazəsi olan satıcı təklifinə olan reaksiyaların səviyyəsi internet-bannerlərinə olan reaksiyaların səviy­yə­sin­dən 10 dəfə çoxdur .

Elektron poçtundan istifadə üzrə həyata keçirilən mar­ketinq kampaniyası müştərilərlə qarşılıqlı münasibətlərin gücləndirilməsinə və satışın artırılmasına kömək edir. E-poçtu üzrə xərclər birbaşa poçt göndərişlərinə çəkilən xərclərlə müqayisədə çox azdır.

Elektron biznes. E-biznes firmaların biznes fəaliyyətinin elektron vasitələrdən və texnologiyalardan, xüsusəndə internetdən istifadə etməklə aparılmasını nəzərdə tutur. İnternet firmalara biznes fəaliyyətini tez bir zamanda, daha dəqiq və az məsrəf­lərlə həyata keçirməyə imkan verir. Firmalar bu məqsədlə özlərinin web-saytlarını yaradırlar və onların vasitəsilə informasiyaların yayılmasını, əmtəə və xidmətlə­rin irəlilədilməsini həyata keşirirlər. İntra­net­­dən istifadə malgöndə­rənlərlə, vasitəçilərlə və istehlakçılarla daha səmərəli əlaqələr qurmağa imkan verir, firmadaxili kommunikasiyaları, sifarişlərin işlənməsini və ödənişlərin həyata keçirilməsini asanlaşdırır. Bu gün firmaların əksəriyyəti firmadaxili və firmadan kənar əməliyyatlarda kağızdan demək olar ki, çox az istifadə edirlər. Əksər əməliyyatlar elektron vasitələrdən və internetdən istifadə etməklə həyata keçirilir.

Elektron ticarət. İnternetdən istifadə edilməklə məhsul satışının və ya xidmət göstərilməsinin həyata keçirilməsi elektron tica­rəti adlandırılır. Bu zaman satıcılar ticarət zalında müxtəlif elektron-texnologiyadan istifadə etməklə öz məhsullarını və xidmətlərini təklif edirlər. Alıcılar isə onlara lazım olan in­formasiyanı əldə edirlər, əmtəəni və ya xidməti seçirlər, elektron ödəniş katrlarından istifadə etməklə öz sifarişlərini verirlər. İnternetə daxil olan alı­cılar mal alışını həyata keçi­rərkən özlərinə məxsus spesi­fik xüsusiyyətlərə malik olur­lar və bu işə müxtəlif cür yanaşırlar. Ümumiyyətlə interak­tiv marketinqdən isti­fadə edərkən alıcılar daha çox üstünlüyə malik olurlar. Alıcılara vaxt itirmək, harasa ma­şın sürmək lazım gəlmir. Onlar evdən çıxmadan sadəcə in­ternet xidmətindən isti­fadə etməklə özlərinə lazım olan malı seçirlər və onu al­maq imkanına malik olurlar. İnternet alı­cılara firma və onun məhsulları haqqında, həmçinin fir­manın rəqibləri haqqında geniş və hərtərəfli məlumat əldə etməyə imkan verir. Firmalar internetdə özlərinin web-saytlarını yerləşdirməklə siyasətləri, məhsulları və xidmıtləri haqqında geniş informasiya yaymaq, onlayn rejimdə məhsul və xidmətləri satmaq, transaksiyaları həyata keçirmək imkanı qazanırlar və bunun sayəsində e - ticarətini genişləndirməyə, onun səmırıliliyini yüksəltməyə çalışırlar.

F. Kotlerin qeyd etdiyi kimi, E-biznes və e-ticarət dörd əsas istiqamət üzrə həyata keçirilir: B2C (firma isteh­lakçıya), B2B (firma firmaya), C2C (istehlakçı istehlakçıya), C2B (isteh­lak­çı firmaya). Bundan başqa, e-biznes təmiz onlayn və ya qarışıq ənənəvi-onlayn fəaliyyət formasını da ala bilər.



İnternetdə biznes: B2C (firma istehlakçıya). Bu gün dünyanın əksər ölkələrində, xüsusən də inkişaf etmiş ölkəlıədə milyonlarla istehlakçılar internet - şəbəkəyə daxil olurlar, firmalar, məhsullar, xidmətlər, hava və idman xəbərləri haqqında və digər sahələr üzrə məlumatlar əldə edirlər, məhsul və xidmətlərin alışını həyata keçirirlər.

İnternet – biznesin B2C istiqaməti digər istiqamətlərə nisbətən həm alıcılar, həm də satıcılar üçün daha əhəmiyyətlidir. Çünki, məhz bu zaman istehlakçı əldə etmək istədiyi əmtəəni sifa­riş etmək və almaq üçün məsrəfləri azaltmaq və vaxta qənaət etmək imkanına malik olur. Mal alışı üçün əlverişli şəraitin seçilməsi, məhsulun xüsusiyyətləri və qiyməti haqqında ətraflı məlumat əldə etmək imkanının olması da İnternet – biznesin bu sahəsinə istehlakçıların marağını artırır. Bir çox istehlak mallarının alışında e-ticarətin bu forması olduqca maraqlıdır və son dövrlərdə sürətlə inkişaf edir. Lakin elə məhsullar var ki, onları istismar şəraitində yoxlamaq, əvvəlcədən seçmək, onlara toxun­maq lazım gəlir. Belə məhsulların internet – şəbəkə vasitəsilə alınması üçün istehlakçılar o qədər də maraq göstərmirlər. Bununla belə istehlakçılar bu tip məhsulları da İnternet - şəbəkədə sifariş et­mək və almaq imkanına malikdirlər. B2C qaydasında məhsul satışı satıcılar üçün də maraqlıdır. Bu zaman onlar istehlakçılarla birbaşa qarşılıqlı əlaqədə olurlar, məhsul, onun istehlak xüsusiyyətləri, qiyməti haqqında onların fikirlərini öyrənirlər, daha çox məhsul satmaq və mənfəət əldə etmək imkanı qazanırlar.



İnternetdə biznes: B2B (firma firmaya). B2B saytları B2C saytlarına nisbətən daha fəal işləyirlər. B2B saytları ba­zarı daha effektiv şəklə salır və «malgöndərən-müştəri» qar­şılıqlı münasi­bət­lərini kökündən dəyişir

Şəkil 4.1





Şəkil 4.1. Ənənəvi və yeni iqtisadiyyatda «malgöndərən

və müştərinin» qarşılıqlı əlaqəsi (5).


Aparıcı tədqiqat fir­malarının qiymətlən­dirmə­lərinə görə, B2B onlayn ticarətinin həcmi B2C ticarətinin anoloji müqa­vilə­lərindən 10-15 dəfə çoxdur. Alıcı-təşkilatlar B2B-hərrac saytlarından, valyu­ta­ların cari mübadilə kursları haqqıda informasiyalardan, əmtəələrin onlayn ka­ta­loqlarından, ixtisaslaşdırılmış barter saytlarından və başqa mənbələrdən istifadə edərək, çox vaxt qiymətlərin daha əlverişli səviyyəsinə nail olurlar. Bir çox iri kompaniy­alar, o cümlədən Ford, General Electric və Merck, İnternet-tə­minat sistemlərinin yaradılması üçün milyonlarla dollar sərmayə qoymuşlar. Nə­ticədə emalın dəyəri 100 doll.-dan 20 doll.-a düşmüşdür. Malgöndə­rənlərdən daha yüksək güzəştlərin alınmasına çalışaraq, kompaniyalar da onlayn alış al­yans­ları formalaşdırırlar. GM, Ford və Daimler Chrysler korporasiyaları Covisint birliyi təşkil etmişlər ki, bu da onların fikrinə görə, elektronikanın birgə alışı sayəsində hər bir avtomobil vahidi üzrə 1200 doll. qənaət etməyə imkan verəcəkdir. Bundan başqa, işgüzar bazar alıcılarının iri həcmdə informasiya əldə etmə­k və onu işləmək imkanları da genişdir.

İnternetdə biznes: C2C (istehlakçı istehlakçıya). E-Ticarəti qaydasında mal alan istehlakçılar təkcə əmtəələri istehlak etmirlər, həm də onlar haqqında İnternetə müxtəlif xarakterli informasiyalar ötürürlər. Onlar internet-şəbəkədə digər şəxslərlə informasiya mübadiləsi ilə məşğul olurlar. Şəbəkə danışıqları alışa təsir gös­tə­rən amil kimi çıxış edir. Firmalar və əmtəələr haq­qındakı yaxşı məlumat-lara nisbətən pis məlumatlar daha sürətlə yayılır. C2C biznesilə məşğul olan istehlakçılar bəzən məhsulu şəxsi istifadə üçün deyil, digər şəxsə satmaq üçün də alırlar. Müasir dövrdə əsas fəaliyyəti internet biznesi olan bəzi kompa­niya­lar mövcuddurlar ki, onlar mil­yonlarla istifadə­çinin abunə olduğu onlayn ticarət əməkdaşlığını həyata keçirirlər.

İnternetdə biznes: C2B (istehlakçı firmaya) İstehlakçıların İnternet vasitəsilə firmalarla birbaşa əlaqə saxlamaq və onlar haqqında geniş informasiya əldə etmək imkanın olması onlarda böyük maraq doğurur. Real və potensial müştərilər elektron poçtu vasitəsilə onlara suallarla, təkliflər və şi­kayətlərlə müraciət edə bilirlər. Bir sıra onlayn şirkətlərin saytları elə qurulmuşdur ki, müştərilər çox asanlıqla şirkətin nümayəndəsilə əlaqəyə girə bilir və ya saytın müvafiq bölməsinə öz təkliflərini göndərə bilir. Bəzi onlayn şirkətləri müştərilərin müraciətlərinə cavab verməyə tələsmirlər. Lakin əksər satıcılar müraciətlərə vaxt itirmədən cavab verməklə yanaşı, həm də müraciət edən şəxslərə əlavə olaraq xəbər bülletenləri, xüsusi tək­liflər haq­qında məlumatlar, xidmət şərtləri və zəmanətin yeniləşməsi barəsində xəbərdarlıqlar və xüsusi tədbirlər haqqında elanlar göndərirlər. Bu da istehlakçılarda satıcı firmaya qarşı xoş münasibətlər formalaşdırır.

İnternet-biznes fəaliyyətini həyata keçirən firmaları əsasən iki yerə bölmək olar: - web-sayt açaraq müstəsna olaraq internetdə işləyən firmalar və öz web-saytında informasiya yayılmasınl, məhsul satışını həyata keçirən istehsalçı firmalar. Bu tip firmaları onlaynənənəvi-onlayn kompaniyaları adlandırırlar. F. Kotler onların geniş izahını vermişdir:


Onlayn kompaniyalar. Bu kompaniyalara axtarış sistemləri, İnternet xid­mət­ləri təchizatçıları, ticarət saytları, transaksiya saytları, assosiativ xidmət sayt­ları və proqram məhsullarına giriş saytları aiddir. Axtarış sistemləri və por­tal­ları (məsələn, Yahoo!) məlumatların axtarılması va­sitəsi kimi yaradılmışdır. Tədricən onlar istifadəçinin İnternetə çıxışı zamanı ev (start) səhifəsi olmaq ümidi ilə xəbərlər, hava proqnozu, pulsuz poçt yeşikləri kimi servislərlə dol­dular. İnternet xidmətlərinin provayderləri, xüsusilə AOL, müəyyən ödənişlə İnternet və e-mail ilə əlaqəni təmin edir. Amazon.com kimi kommersiya saytları ki­tablar, mu­siqi yazıları və s. satırlar. eBay kimi transaksiya saytları isə onların vasi­təçiliyi ilə həyata keçirilən müqavilələr üçün komisyon mükafatlar gö­türürlər. Assosiativ xidmət saytları, məsələn, WSJ.com (Wall Street journal), ma­liyyə və digər informasiyalar təqdim edir. Proqram məh­sullarına girişi təmin edən saytlar İnternetdə kommunikasiya yarat­mağa və ticarət aparmağa imkan verən texniki və proqram təminatı tə­qdim edirlər.

Müstəsna olaraq şəbəkədə fəaliyyət göstərən firmalar bir neçə səbəbdən uğursuzluqla üzləşirlər (müflisləşirlər): onlardan çoxları qabaqcadan heç bir tədqiqat və ya planlaşdırma aparmadan «qarasına» bazara girirlər; web-sayt­ların uğursuz dizaynına görə; əmtəələrin vaxtlı-vaxtında çatdırılmaması və se­vis xidmətinin aşağı səviyyədə olmasına görə və s. İnternet-firmalar hədəfli mar­­ketinq əvəzinə, şayiələrə uya­raq, çox vaxt kütləvi marketinqə və şəbə­kədənkənar reklama böyük məbləğdə vəsaitlər sərf edirlər və daimi, sadiq istifa­dəçilər bazasının for­malaşdırılması üçün qarşılıqlı əlaqələrin qurulması yerinə, diqqətlərini müştərilərin əldə edilməsi üzərində cəmləşdirirlər. Bununla belə, bir çox İn­ternet-firmalar stabil mənfəət gətirə biləcək, asan anlaşılan biznes mo­deli qura bilmirlər.



Qarışıq ənənəvi-onlayn kompaniyalar. Bir çox sanballı firmalar müasir meyllərə tez bir zamanda reaksiya verərək kompaniya haq­qında informa­siyaları açdıqları web-saytlarda əks etdirmişlər. Amma, bunula belə, onlar baş­qa­larının onların şəbəkədənkənar pərakəndə sa­tıcıların və agentlərin vasi­təçiliyindən imtina etmək istədiyini düşünəcəklərindən ehtiyat edərək, on­layn biznesə başlamağa tələs­mirlər. Məsələn, Merrill Lynch, E*TRADE və baş­qa broker İnternet-fir­malarla rəqabət aparmaq istəyirdi, amma onun brokerlərinin müqavi­mət göstərəcəklərindən qorxaraq, onlayn aksiya ticarətinin açılmasının məqsədəuyğun olmasına şübhə ilə yanaşırdı. Hətta, kitab ticarətçisi olan Barnes & Noble kompaniyası, Amazon.com tərəfindən təklif olunmasına bax­mayaraq, İnternet-mağaza açılmasının onun adi mağa­zalarındakı satışa mənfi təsir göstərəcəyini düşünərək təklifdən imtina etmişdi.

Liberty Mutual kompaniyası bu problemi özünün onlayn müştərilə­rinin sor­ğu­lanması vasitəsilə həll etmişdi. Müştərilərdən onların hansı tip alışa – birbaşa, yoxsa maliyyə məsləhətçisinin köməyilə, üstünlük verdiklərini söy­ləmək xahiş olunmuşdu. İstifadəçilər məsləhətçi­nin xeyrinə səs verdikdə, Liberty Mutual onların təlabatları haqqındakı informasiyaları məsləhətçilərin şəxsi müzakirəsinə verdi. Başqa bir nümunə: Avon kompaniyasının tədqiqatı göstərdi ki, onun mövcud və potensial onlayn müştəriləri arasında demək olar ki, kə­sişmə yoxdur və buna görə də kompaniya cəsarətlə Şə­bə­kədə ticarət etməyə başladı, bundan başqa, öz ticarət nümayəndələrinə şəxsi web-saytlar açmalarını təklif etdi və bu işdə onlara yardım edəcəyini bil­dirdi (5).

Qarışıq kompaniyalar bölüşdürmə kanallarındakı münaqişələrlə əlaqədar prob­lemlərlə üzləşirlər, amma onlardan bir çoxu xalis onlayn firmalarına nis­bə­tən daha böyük uğur qazanırlar. Hər şeydən əvvəl, Merrill Lynch və Wall Mart kimi kompaniyalar öz məşhur marka adları hesabına udurlar; onlar üçün yeni müştərinin əldə edilməsi xalis onlayn firmalarda olduğu kimi 82 doll.-ra yox, 12 doll.-ra başa gəlir. İkincisi, onların daha böyük maliyyə və pul ehtiyatlarından istifadə etmək im­kanları vardır. Üçüncüsü, onların daha çox bilik və təcrübələri, malgön­dərənlərlə daha yaxşı münasibətləri və böyük müştəri bazaları mövc­uddur. Dördüncüsü, onlar sutka ərzində və istirahət günləri də daxil olmaqla işləyirlər, onların pərakəndə mağazaları isə əmtəəni istənilən zaman geri götürməyə hazırdırlar. Nəhayət, beşincisi, İnternet onlara mağazaların yer­ləşdiyi yerdən uzaqda yaşayan çoxsaylı müştərilərə xidmət göstərmək üçün imkan yaradır.

Müasir dövrdə firmalar üçün e-marketinqi, e-biznesi və e-ticarəti mənimsəmək olduqca vacibdir. Bu məqsədlə web-saytın yaradılması, müştərilərin cəlb edil­məsi və əldə saxlanılması, internet-şəbəkədə reklam yerləşdirilməsi, bölüşdürmə və satış kanalı iştirakçıları ilə qarşılıqlı münasibətlərin yaxşılaşdırılması, saytın vaxtında yeniləşdirilməsi və onun mənfəətli sayta çevirilməsi məsələlərini həll etmək lazım gəlir. Hər şeydən əvvəl cəlbedici, yüksək maraq doğuran web-saytın yaradılması vacibdir. Bu zaman məzmun və tərkib amillərinə, eləcə də əks əlaqənin təmin edilməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

İnteraktiv marketinq istehsalçı müəssisələrlə yanaşı satı­cılar üçün də əhəmiyyətlidir. Marketinqin bu forması sa­tıcılarla alıcılar arasında birbaşa əlaqələr və uzun­müd­dətli, etibarlı müna­sibətlər formalaşdırmağa imkan verir. Sa­tıcılar bu zaman alıcıların arzu və istəklə­rini, tələbat­la­rını daha dərin­dən öyrənmək, onlar haq­qında daha dol­ğun və geniş məlumat əldə etmək, məlu­matlar bazasını ya­ratmaq imkanı əldə edirlər. İnteraktiv marketinq satı­cıya öz fəaliyyətində sürətlə dəyişiklik et­mək, məhsul çeşidində, məhsulun qiymətində operativ qaydada düzə­lişlər etmək imkanı da verir.

İnternet xidmətlərindən istifadə, eyni zamanda alı­cılara istənilən anda, məsafəsindən asılı olmayaraq, lazımı şəhərdə satış firmasının məhsul satışı kataloquna bax­maq, istənilən məlumatı əldə etmək imkanı da verir. Bütün bunlara bax­mayaraq interaktiv marketinqin tət­biqi hərtərəfli düşünülməli, onun hansı məhsullar üzrə həyata keçirilməsinin daha səmərəli olması barədə qərar qəbul edilməlidir.



İnteraktiv marketinqin özünəməxsus çatışmazlıqlarıda mövcuddur. Onun kommunikasiya sisteminin yeni bir istiqaməti olmasına baxmayaraq, tətbiqi prose­sində bir sıra problemlər meydana çıxır. Belə problemlərə – alıcıların sayının və məhsul satışının həcminin məhdud olmasını, infor­masiyanın çoxluğu və qarışıqlığını, alıcıla­rın kredit kartların­dan istifadə olunmaqla apardıqları əməliy-yatlara kənar şəxslə­rin daxil olma imkanlarını, alı­cılara onların imkanlarından asılı olaraq müxtəlif müna­sibətlərin bəslənməsini və s. misal göstərmək olar. Bü­tün bunlara baxmayaraq hal - hazırda interaktiv mar­ke­tinq birbaşa marketinqin ən vacib və daha sürətlə inkişaf edən sahəsinə çevrilmiş, onun kommunikasiya sisteminin əsas element­lərindən biri kimi əhəmiyyətini və rolunu xeyli artırmışdır. Yaxın gələcəkdə daha çox firmalar marketinqin bu formasından geniş isti­fadə etməyə çalışacaqlar.





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə