Plan antik fəlsəfənin meydana gəlməsi və mərhələləri Klassik dövrün filosofları (Georgi, Protaqor, Sokrat,Pifaqor,Aristotel) Sokratın fəlsəfi düşüncələri Aristotel fəlsəfəsinin ən böyük xidmətləri. A




Yüklə 60.24 Kb.
tarix26.04.2016
ölçüsü60.24 Kb.
PLAN

  1. Antik fəlsəfənin meydana gəlməsi və mərhələləri

  2. Klassik dövrün filosofları (Georgi, Protaqor, Sokrat,Pifaqor,Aristotel)

  3. Sokratın fəlsəfi düşüncələri

  4. Aristotel fəlsəfəsinin ən böyük xidmətləri.


Antik fəlsəfə eramizdan əvvəl VII-VI əsrlərdə Elladanın Kiçik Asiya hissəsinda,daha dəqiq desək İyoniyada-Milet şəhərində meydana gəlmiş, eramizin V-VI əsrinə qədər davam edib.Bu fəlsəfədə gələcək dünyagörüşün bütün tipləri rüşeym halında mövcud olub.Antik dövrün fəlsəfi fikrinin meydana gəlməsi və inkişafına şərq fəlsəfəsinin xüsusilə, Misir, Babilistan və İran filosoflarının böyük təsiri olub.Şərq ölkələrindəki riyaziyyat,həndəsə, astronomiya, kosmologiya, coğrafiya kimi təbiət elmləri də antik dövrün elminin və fəlsəfəsinin inkişafında az rol oynamamışdır.

Antik dövrün fəlsəfəsi, xüsusilə, idealist təlimləri əsatirlər, din və insanların antimistik təsəvvürləri ilə bağlı olub.Ona görə də təsadüfi deyildir ki, antik cəmiyyətin filosofları birinici növbədə dünyanın yaranması,kosmologizm problemləri ilə məşğul olmuş,mövcudatın ilkin başlanğıcı və onun vəhdəti məsələlərina xüsusi diqqət yetirmişlər.Bu dövrün filosofları obyektiv idealizm,sadəlövh materializm və kortəbii dialektika mövqelərindən çıxış etmişlər.İlk yunan filosoflarının sələfləri əfsanəvi şair Orfey, Homer, Hesiod, Ferikid və başqaları olmuşlar.

Antik fəlsəfənin inkişafı aşağıdakı dörd mərhələdən keçmişdir:


  1. Sokrata qədərki mərhələ.Bu mərhələ yunan fəlsəfəsinin formalaşdığı dövrdən onun inkişafında kəskin dönüş əmələ gələnə qədərki (e.ə VII-V) dövrü əhatə edir.Birinci mərhələdə Milet məktəbi, Heraklit,Eley məktəbi, Pifaqor,Empodokl, Anaksaqor və Yunan atomistləri fealiyyət göstərmişlər.

  2. Klassik mərhələ.Bu məhələ e.ə V əsrin yarısından başlanaraq e.ə IV əsrə qədər davam edib. Bu dövr əsasən Sokrat, Aristotel, və Platonun adı ilə bağlıdır.

  3. Ellinizm mərhələsi. Makedoniyalı İskəndərin (e.ə 334-324) dövründə Asiya və Qara dəniz sahillərindəki mədəniyyət şərti olaraq “Ellinizm” mədəniyyəti adlanırdı.Bu mərhələ eramızdan əvvəl VI əsrin axırından II əsrə qədər olan dövrü əhatə edir.Bu dövrdə klassik mərhələdən fərqli olaraq xeyli fəlsəfi sistemlər və məktəblər meydana gəlmişdir.Bunlar əlbəttə ki, Platon və Aristotel fəlsəfəsinin təsiri altında yaranmışdır.

  4. Roma mərhələsi.Bu antik fəlsəfənin inkişafında sonuncu mərhələdir. Bu dövr eramızdan əvvəl I əsrdən başlamış eramızın V-VI əsrlərinə qədər davam edib.

Klassik Dövrün Fəlsəfəsi

Qədim yunan fəlsəfəsi eramızdan əvvəl V əsrin II yarısından,IV əsrin axırına qədər olan dövrdə özünün yeni inkişaf zirvəsinə qalxdı.Ona görə də Yunanıstan quldqrlıq demokratiyasının çiçəkləndiyi bu dövr “Klassik dövr” adlanır.Bu dövrdə fəlsəfənin, təbiət elmlərinin inkişafı üçün geniş imkanlar yarandı.professional müəllimlər meydana gəldi, elmin müxtəlif sahələri üzrə kadrlar hazırlanmağa başladı.Bu zamana təsiət elmlərini yaxşı bilən müdriklər-filosoflar yetişdi.Bu filosoflara “sofistlər”deyirdilər.Sofist yunanca sofos sözündən olub, mənası müdrik deməkdir.Sofistlər bütöv fəlsəfi sistem yaratmağa cəhd göstərir,mübahisələr zamanı əldə olunan biliklərə üstünlük verir, ona görə də natiqlik məharətina xüsusi diqqət yetirirdilər.Tarixən sofistlərin “yaşlı” və “cavan” nəsillərindən danışmaq olar.Onların “yaşlı” nəslindən Georgi, Protoqor və s-nin adını çəkmək olar.



Georgi (e.ə 483-373) Empedoklun tələbəsi olmuş,Eley məktəbi nümayəndələrinin, Demokritin təliminə xüsusi diqqət yetirmiş, relyativizm (relyativizm- insan idrakının nisbiliyini, şərtliyini, subyektivliyini təsdiq edən fəlsəfi konsepsiyadır) mövqelərindən çıxış edib.Georginin relyativizmi skeptisizm (skeptisizm –obyektiv gerçəkliyin dərk edilməsi imkanlarına şübhə edən fəlsəfi konsepsiyadır) ilə tamamlanır.Georgi fəlsəfi düşüncələrini izah etmək üçün üç tezis irəliyə sürüb:

  1. Heç bir şey mövcud deyildir.

  2. Nəsə bir şey mövcuddursa, onu dərk etmək olmaz.

  3. əgər o şeyi dərk etmək mümkün olsa belə, onu başqasının nəzərinə çatdırmaq və ya izah etmək mümkün deyildir.Georgi natiqlik mədəniyyətinə və onun nəzəriyyəsinə diqqət yetirir, nitqi insanın ən yaxşı silahı hesab edirdi.

Protaqor (e.ə 481-411) Demokritin tələbəsi olmuş, onun əsərlərində sofistlərin materialist ənənələri öz əksini tapmışdır. Protaqor deyirdi ki “materiya axıcıdır, o daim axır, ona görə də hər gedənin yerinə nə isə daim gəlir, anlayışlar yenidən yaranır və dəyişir.Bütün hadisələrin əsası materiyada gizlənir.”

Sofistlərin “cavan” nəslinin nümayəndələrindən Elkidam, Likafron və Polemonun adlarını çəkmək olar.Onların fəlsəfi görüşləri əksər hallarda materialist xarakter daşıyır,cəmiyyətin meydana gəlməsinə sadəlövh materializm mövqelərindən yanaşırdılar.Klassik dövrün ən görkəmli nümayəndələrindən biri Sokrat idi.



Sokrat (e.ə. 469-399) antik fəlsəfəsinin ikinci dövrünün banisi hesab olunur. Sokrat özü heç bir əsər yazmasa da, onun görüşlərini tələbələri və ardıcıllarının, xüsusilə Platonun və Aristotelin əsərlərində öyrənmək mümkündür.Bir şəxsiyyət kimi də Sokrat maraqlı insan olmuşdur. Atası Sofroniks kimi, o da gəncliyində heykəltaraşlıqla məşğul olmuşdur.Zahirən yöndəmsiz olan Sokrat küçə və meydançalarda öz ağıllı və məntiqli çıxışları ilə onu dinləyənləri mat qoyarmış. Dəfələrlə Afina vətənpərvəri kimi Spartaya qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. Çoxlu şagirdlər yetirmişdir. Onların içərisində məşhurları Aristipp, Evklid, Ksenofon, Alkiviad və Platon idi. Qoca yaşlarında dinsizlik və əxlaqsızlıqda təqsirləndirilib ölümə məhkum olunmuşdu.Zəhər içib intihar etmişdir.Ölümündən sonra onu məhkəmə edənlərin hamısı cəzalandırılmışdır.

Sokrat fəlsəfəsinin əsasını insan problemi – subyekt təşkil edirdi, onun mərkəzində isə insanın icmaya, cəmiyyətə, qanuna, Allaha və Allahlara münasibəti dururdu. Sokrat insan, onun təhsili və tərbiyəsi məsələsini fəlsəfəyə gətirən ilk filosofdur. Sokratın fikrincə fəlsəfə insanin dərk edilməsinə həsr olunmalıdır, bunun üçün birinci növbədə gərək “insan özü özünü dərk etsin”. Sokratın fikrincə, öz – özünü dərk etmə, birinci növbədə insanin öz daxili dünyasını dərk etməsi deməkdir. İnsan başa düşməlidir ki, dərk olunmuş həyat, mənəvi sağlamlıq, ən qiymətli neymətdir.Sokrat insana aid problemləri təbiətdə deyil, insanin özündən axtarır, onun, vicdanının “daxili səsinin” əhəmiyyətindən danışırdı. Sokrat deyirdi ki, əsl həqiqətə nail olmanın zəmanət vericisi “daymanion” olmalıdır (yunan dilində daymanion – ilahi qüvvə,Allah deməkdir ). Sokratın “Daymanionu”Allahın insana bəxş etdiyi vicdanın səsi, sağlam ilahi fikrin təzahürü idi.Əsasən etik xüsusiyyət daşıyan dünyagörüşündə Sokrat insanda dörd keyfiyyəti yüksək qiymətləndirirdi.Bunlar: müdriklik, cəsurluq, xeyirxaqlıq və ədalətlilikdir. Sokratın insan haqqındakı fəlsəfi düşüncələrində əsas məsələlərdən biri də xeyirxahlıq və onun nmahiyyəti haqqındakı fikirləridir.Böyük filosof biliklə xeyirxaqlığı eyniləşdirirdi.Onun nöqtəyi – nəzərincə, xeyirxahlıq çox yüksək əxlaqi keyfiyyətdir.Xeyirxah insan səbirli, qeyrətli və ədalətli olmalıdır.Xeyirxah olmayan insan bu keyfiyyətlərə malik ola bilməz.Xeyirxahlığın mahiyyətini dərk etmək, əxlaqi kamilliyə sahib olmağa, xeyirxahlığa nail olmağa hazırlıqdır. Sokratın fikrincə, həqiqi mənəvi kamillik xoşbəxtliyi, gözəlliyi, eyni zamanda, insan üçün xeyirli olanları bilmək deməkdir. Bunları dərk etmək insana öz xoşbəxliyinə nail olmaqda kömək edir. Sokrat belə hesab edirdi ki, xeyirxahlığa gerçəkliyi və öz – özünü dərk etmək qabilliyyətinə malik olan nəcib və alicənab insan nail ola bilər. İnduktiv metodu ilk dəfə elmə gətirən Sokrat ayrı –ayrı hadisələrdən ümumi nəticə çıxararaq deduktiv üsulla (sillogizimlə) əvvəllər qəbul edilməyən ayrıca mühakiməni əsaslandırmağa çalışırdı. İnduksiya və deduksiya məntiqi asılılıq münasibətlərinə əsaslanır.Sokrat metodunu maevtika – mamalıq sənəti adlandırmışdır.

Sokratın fikrincə dünyanın quruluşu ,şeylərin fiziki təbiəti dərkedilməzdir; biz yalnız özümüzü dərk edə bilərik. İdrakın predmetinin belə başa düşülməsini o, aşağıdakı formul ilə ifadə edib: “Öz özünü dərk et”.Biliyin ən yüksək vəzifəsə nəzəri vəzifə deyil,praktik vəzifədir. Bu da yaşamaq sənətindən , məharətindən ibarətdir.Sokrata görə bilik fikirdir, ümumi haqqında anlayışdır. Anlayışlar təriflərin vasitəsilə aşkara çıxır, induksiyanın vasitəsilə ümumiləşdirilir.Sokrat özü etik anlayışların (məs, şücaətin, ədalətin) müəyyənləşdirilməsinin ( tərif verilməsinin) və ümumiləşdirilməsinin nümunələrini vermişdir. Anlayışın müəyyənləşdirilməsindən əvvəl söhbət, müsahibə baş verir. Bu söhbətin gedişində həmsöhbət bir sıra ardıcıl sualların vasitəsilə ziddiyyətlikdə təqsirləndirilir. Ziddiyyətlərin aşkar olunması ilə yalançı bilik, xəyali bilik kənarlaşdırılır və bu halda ağlın düşmüş olduğu narahatlıq, fikiri həqiqi, əsl həqiqət axtarışlarına yönəldir.Tədqiqat üsullarını Sokrat “mamaçılıq sənətilə” müqayisə etmişdir; ehkamçı fikirlərə tənqidi münasibəti nəzərdə tutan suallar metodu “Sokrat kinayəsi” adını alıb.Sokratın etikası rasionalist etikadır: Ona görə pis davranışlar ancaq biliksizlikdən törəyir və heç kəs öz arzusu ilə qəddar olmur; ləyaqət bilik, yaxud müdriklikdir. Gələcək dövrlər üçün Sokrat müdriklik idealının təcəssümünə çevrildi.

Sokrat yaşadığı dövrün və mövcud hakimiyyətin qanınsuzluqlarına və ədalətsizliklərinə qarşı həmişə öz kəskin etirazını bildirirdi.Onu düşündürən başlıca məsələ qanunlara ciddi əməl edilməsi və dövlətin bacarıqla idarə olunması məsələsi idi.Sokrat belə hesab edirdi ki,dövlətə təcrübəli, səriştəli adamlar rəhbərlik etməlidir. O, dövlətin idarə formaları haqqında da maraqlı fikirlər söyləmişdir.Onun fikrincə bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:



  1. Monarxiya-bir nəfərin hakimiyyəti

  2. Tiraniya-zor,güc yolu ilə yaradılmış və bir nəfər tərəfindən idarə olunan dövlət hakimiyyəti

  3. Aristokratiya-bir qrup aristokratın hakimiyyəti

  4. Plutokratiya- varlıların hakimiyyəti

  5. Demokratiya- əksəriyyətin hakimiyyəti

Sokrat özü Aristokratiya dövlət hakimiyyəti formasının tərəfdarı idi.Qeyd etmək lazımdır ki, Sokratın fəaliyyəti nəticəsində Qədim Yunanıstanda etik məktəblər yaranıb inkişaf etməyə başladı. Bunlar gedonik kinik, yaxud sinik etik məktəbləri idi. Gedonik məktəbinin əsası Sokratın şagirdi Aristipp tərəfindən qoyulmuş və təxminən yüz il mövcud olub. Aristipp haqqında tarixçi filosof Layertli Diogen yazırdı: “ O, şən, qayğısız, sülhə birinci can atan, həzzi həyatın yeganə mənsı hesab edən adam idi” Kinik məktəbinin əsası Afinada Antisfen tərəfindən qoyulmuş, Sokratın ölümündən sonra yüz əlli il mövcud olub.

Platon (e.ə 427-347) Sokratın ən güclü tələbələrindən olmuş, onun fəlsəfi yaradıcılığının formalaşmasına pifaqorçular, Heraklit güclü təsir göstərib. Platonu Avropa fəlsəfəsinin banisi hesab edirlər. Zadəgan ailəsində anadan olan platon həyatının çox hissəsini Afinada keçirmiş, burada Akademiya adlanan məktəbi yaratmışdır. Son nəticədə bu məktəb antik idealizmin mərkəzinə çevrildi. Platon bizə məlum olan “Sokratın apologiyası” (təriflənməsi ), “Qanunlar” adlanan əsərini və eləcə də dialoq formasında otuz dörd əsər yazıb. O, Pir, Teetet, Fedon, Parmenid, Fedr, Meneksen, və s. kimi dialoqların müəllifidir.

Platon öz fəlsəfəsini üç hissəyə: dialektika, fizikaetikaya bölmüşdü.Dialek-tika varlıq haqqında, fizika təbiət haqqında, etika isə mənəviyyat haqqında təlim sayılırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim yunanların təsəvvürlərinə görə fizika təkcə təbiət haqqında deyil, eyni zamanda insanın təbiəti haqqında daha dəqiq desək, psixologiya haqqında bilikləri də əhatə edirdi. Platonun əsərlərində zəngin dialektik fikirlərə rast gəlirik. Onun dialektikası predmetləri ikiyə bölmək və anlayışları bib-birinə qarşı qoymaq metoduna əsaslanırdı. Bu metodun mahiyyəti belədir: hər hansı bir fəlsəfi problemi həll edərkən bib-birinə zidd olan fikirləri qarşı-qarşıya qoymaq lazımdır.məs, hərəkət var və hərəkət yoxdur-yəni onun fikrincə həqiqəti o zaman dərk etmək olar ki, nəyinsə eyni zamanda həm mövcudluğunu, həm də mövcud olmadığını qəbul edəsən. Platonun əsərlərində “dialektika” sözü iki mənada işlədilirdi. Birinci, təlimim hissələrindən biri kimi və ikincisi, anlayışların təhlininin üsulu kimi başa düşülürdü. Dialektika –danışmaq, hərfi mənada isə danışığa aid olan deməkdir. Öz fəlsəfəsini Platon niyə belə adlandırırdı? Görünür , Platona görə, təfəkkür ruhun, qəlbin özü-özülə söhbətidir. Bundan başqa, burada yəqin ki, Sokratın da böyük təsiri olmuşdur. Çünki Sokrat tələbələrini söhbətlərlə, danışıqlq, dialoqla öyrədirdi. Ona görə də Platon bütün əsərlərini dialoq formasında yazmışdır.

Ümumiyyətlə, Platonun “dialektika” təlimi eyni zamanda ideyalar nəzəriyyəsi adlanır. Platona görə, hər bir anlayışa varlıq uyğun gəlir. Nəinki,ayrı-ayrı insan fərdləri həmçinin xüsusi varlıqlar, xüsusi mahiyyətlər-insanın ümumi anlayışına uyğun olan mahiyyətlər də mövcuddur. Həmin mahiyyətləri Platon ideyalar (yaxud növlər) adlandırmışdır. Deməli, Platon fəlsəfəsinin mərkəzində qnoseologiya-idrak nəzəriyyəsi durur.Platona görə, ideyalar həqiqi varlıqdır, ideyaların heç biri yaranmır və məhv olmur, ideya öz-özü ilə eynidir. Ideya –hissi qavranılan predmetlərim mahiyyəti və səbəbidir. Ideya yoxdursa, haqqında olan şey də yoxdur. Daha dəqiq desək,gözəllik yoxdursa,gözəl şeylər də yoxdur;insan ideyası yoxdursa, konkret adamlar da yoxdur. Ideya müəyyən predmetlər sinfinin formasıdır. Predmetlər ideyaların olmasına şahidlik edirlər. Özü də ayrı-ayrı predmetlər yaranır və məhv olurlar-insanlar doğulur və ölürlər; amma sinif, nəsil qalır. Platon bu şeylərin saxlanılmasına bütün şeylərin saxlanılması səbəbləri kimi baxırdı. Hər bir ideya hər bir şey üçün bir növ ilk obrazdır(paradiqmadır) hər bir şey isə bu ideyaların bənzəridir.məs, “ədalət özü”, yaxud ədalət ideyası bütün ədalətli əməllərin ilk obrazıdır, hər bir ayrıca götürülmüş ədalətli hərəkət “ədalətin özünün” bənzəri kimi çıxış edir. Platonun dialektikası bir-birindən ayrılmış iki dünyanın etiraf edilməsidir. Bu varlıq dünyası ilə əbədi və dəyişməz ideyalar dünyasıdır.

Platonun fizika təlimi özünə insan haqqında təlimi də daxil edir. Çünki insan və onun mənəvi dünyası təbiətin hissəsi kimi başa düşülürdü. Fizika yunancada tərcümədə “təbiətə aid olan” deməkdir. Ona görə də təbiət haqqında bütün fəlsəfi təlimlər fizika adlanırdı. Platon “Timey” dialoqunu fizikaya həsr edib. Platonun qnoseologiyasına görə, təbiət ancaq varlıqdır. Ona görə də bilik predmeti ola bilməz. Onun başa düşülməsi üçün elmi forma, dialektika yox, mif lazımdır. Platonda dialektika elmi təfəkkürün üsullarıdır. Onun üçün bilik riyaziyyatdır, həmçinin metafizikadır. Metafizika – ideyalar, ruhlar haqqında təlimdir. Təbiət haqqında təlim rəylərə, mülahizələrə aiddir. Indiyə qədər,Platonun bu nöqtey-nəzəri daha çox tənqid edilir. Həqiqi biliyə ruh haqqında təlim aiddir. Ruh özünün təcəssüm olduğunu cismani təbiətindən əvvəl mövcud olur. O çox vaxt ideyalarla eyni cinslidir, bədənsiz mahiyyətdir,bölünməzdir, görünməzdir,hissedilməzdir, ölməzdir. Ruh haqqında təlimi ilə Platon ruhun ölməzliyi haqqında Sokratın fikirlərini inkişaf etdirir. Bilik haqqında Platon təlimi “Platonun xatirələr nəzəriyyəsi” və ya anadan gəlmə ümimi anlayışlar kimi təqdim olunur. Bu təlim Platonun “Fedon” əsərində öz əksini tapmışdır və elmi formada ölümsüzlüyün sübutu verilmişdir:1) ruh bədəndə təcəssüm olunana qədər yaşadığından onun mövcudluğu bədəndən asılı deyildir;2) kosmoloji qanun öyrədir ki, heç nə məhv olmur, yalnız özünün əksinə çevrilir; 3) saf mahiyyətlər məhv olmur;ruh sadə mahiyyətdir. Ona görə də o, tərkib hissələrinə parçalana bilməz. Məhvolma isə tərkib hissələrinə parçalanma vasitəsilə olur; 4) ruh həyat ideyasının təcəssümüdür, ona görə də ölümün ruha gücü çatmaz. Platon ruhun bədəndən bədənə keçməsinə (metampsixoz) inanmışdır. Heyvanların mövcudluğu faktını bununla əlaqələndirmiş və “heyvanlar ruhun günahlarını yumaq üçün yaradılmışdır” fikrini irəli sürmüşdür.

Platonun etika təlimi də maraqlı fikirlərlə zəngindir. Filosofun etikası bizim fəaliyyətimizin ali məqsədi kimi xeyir anlayışının başa düşülməsinə əsaslanmışdır. O, şəxsi xoşbəxtlik əldə edilməsilə ölçülmür, mükəmməl cəmiyyətin olması ilə əlaqəndirilir. Platon etikası fərdi deyil, sosialdır. O üzvi şəkildə dövlətin siyasi nəzəriyyəsi ilə əlaqədardır. Platon insanları öz tərkibinə görə hansı ruhun: əqli, affektiv (emosional ) və ya ehtiraslı (hissi) onlarda üstünlük təşkil etməsindən asılı olaraq üç tipə bölür. Əgər əqli cəhət üstünlük təşkil edirsə onda adamlara həqiqi biliyin, ideyalar biliyinin təzahür etdiyi müdriklik xas olur, bu isə hər şeyin xeyirxahlıq üçün olduğunu aydınlaşdırır. Bu tipə mənsub olan adamlar düzlüyə, ədalətliliyə və hissi həzzlərə mötədil münasibət bəsləyən olurlar. Ruhun affektiv hissəsinin üstünlük təşkil etdiyi adamlar isə igidlik, mərdlik, ehtirasları borca tabe etdirmək qabiliyyətləri ilə fərqlənirlər və bu keyfiyyətlər döyüşçülər yaxud dövləti mühafizə edənlərə xasdır. Ehtiraslı ruhun üstünlük təşkil etdiyi adamlar fiziki əməklə məşğul olmalıdır. Çünki onlar cismani- fiziki aləmə həddindən artıq bağlıdırlar. Bunlar: kəndlilər, sənətkarlardır ki, dövlətin maddi həyatını təmin edirlər.

Platonun əsərlərində gerçəkliyin dərk edilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilir. O, “Fedr” və “Menon” dialoqlarında bu məsələni ardıcıl idealizm mövqelərindən həll edir, hissi idrakı rasional idrakdan ayırır, hissinin əzəli, rasionalın isə ikinci olduğunu sübut etməyə çalışırdı. Platonun fikrincə, hissi idrakın predmeti onun qeyri-varlıq adlandırdığı maddi aləmdir. Əsl varlıq olan ruh haqqında məlumatı isə rasional idrak vasitəsilə əldə etmək mümkündür.



Platon fəlsəfəsində onun kosmoloji düşüncələri özünəməxsus yer tutur. O deyirdi ki, kosmos yalnız birdir. O əbədi deyil,ona görə ki yaradılmışdır. Kosmos sonludur şarabənzər formadadır, onun mərkəzi planetlər və hərəkətsiz ulduzlarla əhatə olunmuş yerdir. Göy cisimlərini Platon canlı varlıqlar, Allahlar adlandırırdı.o yazırdı: “Kosmos ruhu və əqli olan canlı varlıqdır, o, Allah tərəfindən yaradılmışdır”. Platonun təlimi idealist fəlsəfənin sonrakı təkamülündə mühüm rol oynamışdır.

Aristotel (e.ə 384- 322) Makedoniyanın Stakir şəhərində həkim ailəsində anadan olmuşdur. O, 17 yaşında ikən doğma şəhərini tərk edib Afinaya gedir və orada Platonun akademiyasına daxil olaraq ömrünün 20 ilini orada keçirmişdir.Platonun ideyalar haqqında təlimi Aristoteıə böyük təsir göstərmişdir. Lakin Akademiyaya daxil olduqdan on il sonra, Aristotel müstəqil fikirlər söyləməyə, öz müəlliminin təliminə qarşı çıxmağa başladı. Son nəticədə o, Akademiyanı tərk etdi və II Filippin dəvəti ilə Makedoniyya köçdü və çar sarayında onun oğlu Aleksandırın tərbiyəsi ilə məşğul olmağa başladı. Aleksandr hakimiyyətə gəldikdən sonra, Aristotellə onun arasında münaqişələr, ziddiyətlər başlananda. Aristotel Aleksandırın qəsibkarlıq siyasətini tənqid etdi, onunla yola getmədi, ona görədə çar sarayını tərk edib Afinaya qayıtdı. 337- ci ildə burada özünün “Liqey” adlanan xüsusi fəlsəfi məktəbini yaratdı. Aristotel 150- yə qədər elmi əsərin, və fəlsəfi traktatın müəllifidir. Ellinizim dövründə bu əsərlər Aristotelin davamçısı Rodoslu Andronik tərəfindən toplanmış və nəşr etdirilmişdir. Aristotelin ən böyük xidmətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, o, varlıq haqqında xüsusi bir təlim yaratmış, onu “birinci fəlsəfə”- metafizika” adlandırmışdır. Onun əsərlərini bir neçə tematik qrupa bölmək olar: Birinci qrupa daxil olan, Aristotelin antoloji xarakterli əsərləridir. ( Antalogiya yunanca ontos - varlıq və loqos təlim sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir ). Andronik bu qəbildən olan əsərləri bir traktada birləşdirərək onu “Metafizika” adlandırmışdır ( fizikadan – təbiət elimlərindən sonra ). Bunlardan başqa , Aristotel təbiətin və təbiət elimlərinin fəlsəfi məsələlərinə həsr olunmuş “Fizika”, “Səma haqqında”, “Meydana qəlmə və məhv olma haqqında”, “Meteorologiya”, “heyvanların meydana gəlməsi” haqqında və eləcə də ictimaiyyətşunaslıq problemlərinə dair “Siyasət”, “Ritorika”, “Poetika” adlı əsərlər yazmışdır. Daha sonra o, məntiqə, metologiyaya aid “Kateqoriyalar”, “Anlayış haqqında”, “Birinci analitiklər”, “İkinci analitiklər”, “Ümumi dəlillər” adlı traktatlar işləyib hazırlamış və onları “Orqanon” adlanan ümumi bir başlıq altında birləşdirmişdir. Aristotelin əsərlərində bir sıra dialektik fikirlərə rast gəlirik. O , “Metafizika” və “Fizika” əsərlərində hərəkət haqqında xüsusi bir təlim yaratmişdı. O, “Fizika” əsərində yazırdı ki, “hərəkət şeylərdən aslı olmayaraq mövcud deyilir”. O “Metafizika” da sübut etməyə çalışırdı ki, hərəkətin mənbəyi birinci hərəkətverici qüvvədir. Bu qüvvə isə Allahdır. Aristotel “Kateqoriyalar” əsərində hərəkətin meydana gəlmə, məhv olma, artma, azalma, dəyişmə və yerdəyişmə kimi növlərini göstərmişdir. Aristotelin əsərlərində səbəbiyyət haqqında təlim də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O, 4 əsas səbəbi bir – birindən fərqləndirir: maddi səbəb, formal səbəb , fəal səbəb, sonlu səbəb. Aristotelin idrak nəzəryyəsində hissi idrakı , idrakın əsas və tarixən birinci səviyəsi hesab edirdi. O, deyirdi ki, insan konkret varlığı – birinci mahiyyəti, ayrı – ayrı şeyləri hiss üzvləri vasitəsi ilə konkret gerçəkliyin ümumi qanunauyuğunluqlarını isə əql vasitəsi ilə dərk edir. Filosof idrakı inkişafda olan bir proses kimi xarakterizə edir, onun ən aşağı pillədən ən yüksək pilləyə doğru yüksəlməsini göstərirdi. Aristotel fəlsəfəsində idrakın bu inkişaf mərhələləri aşağıdakılardan ibarətdir: duyğu, təsəvvür, təcrübə, incəsənət. Elm – bu inkişafın ən yüksək zirvəsidir. Aristotel “ Kateqoriyalar haqqında” əsərin də kateqorialar haqqında təlimini irəli sürüb. Bu təlim Platonun ideyalar nəzəryəsinə və müxtəlif keyfiyyətli fikirlərinə əsaslanır. Aristotel, hər şeydən əvvəl, iki kateqoriyanı – mahiyyət və keyfiyyət kateqoriyalarını fərqləndirir. Mahiyyət başqasında deyil, özündə yaşayır. Aristotelə görə, xeyirxahlıq ideyası və xeyirxahlığın özü mahiyyət və keyfiyyətə aiddir. Keyfiyyət ( və kəmiyyət ) həmişə hansısa mahiyyətə uyğun gəlir. Keyfiyyət öz – özlüyündə mövcud deyildir. Mahiyyət – mübtədadır, keyfiyyət isə xəbərdir. Xeyir, məsələn keyfiyyət kateqoriyasıdır. Belə ki, öz – özlüyündə mövcud deyildir, nəyinsə xassəsidir ( xeyirxah adamlar, xeyirxah əməllər və s ). “Qırmızılıq” da keyfiyyət kateqoriyasıdır, özlüyündə mövcud ola bilməz, xassə kimi mövcud ola bilər – ( Qırmızı şeylər ). Aristotelin “Mahiyyət” və “keyfiyyət” ( yaxud “ mənsubiyyət” ) latın dilində tərcümədə “substansiyya” və “aksidensiya” kimi daşa düşülür ( hazırda fəlsəfi dildə həmin anlayışlar işlədilir ). Aristotelin , materiya və forma haqqında təlimi hər bir şeyin iki başlanğıcı təlimini ifadə edirdi. Filosofların içərisində Aristotel ilk dəfə olaraq materiya anlayışını dövriyyəyə gətirmişdir. Aristoteldə forma predmetin zahiri görünüşü deyil, materyanı müəyyən şey olmağa məcbur edən əməli başlanğıcdır. Materiya və forma probleminə Aristotel “Metafizika” əsərini həsr etmişdir. Fəlsəfəni ( yaxud “birinci fəlsəfəni”) Aristotel Metafizika adlandırmışdır. “Birinci fəlsəfə” nə deməkdir? Aristotelə görə, digər fəlsəfələr də mövcud olmuşdurmu? Doğurdan da Aristotelin tərifinə görə, birinci fəlsəfə əvvələn, daha dəqiq desək, ən ümumi səbəblər və yaxud başlanğıclar ( xüsusi səbəbləri və başlanğıcları öyrənən xüsusi elmlərdən fərqli olaraq ) haqqında təlimdir; ikincisi, bu fəaliyyəti yox, varlığı öyrənən nəzəri elimdir. Aristotelə görə, birinci fəlsəfə ümumiyyətlə varlığı öyrənir. “İkinci fəlsəfələr” ( məsələn, fizika və riyaziyyat ) isə varlığın ayrı – ayrı tərəflərini öyrənir. Aristotel belə hesab edirdi ki, varlığın öyrənilməsi yalnız məntiqin sayəsində mümkündür. O, məntiqi “üzvi” elm adlandırılırdı, çünki o, varlığın öyrənilməsi alətidir ( “orqanon”). Sonralar Aristotelin şagirdləri onun təliminin bu hissəsini “orqanon” adlandırmışlar.Aristotelə görə, məntiq idrak üçün metodoloji əhəmiyyətə malikdir. O ümumini xüsusidən, həqiqəti yalandan seçməyə kömək edir. Ümuminin çıxarılması və bununla da xüsusi amilləri izah etmək metodunu Aristotel induksiya ( xüsusi ilə ümumi nəticəyə gəlmək ) adlandırmışdır. Ümumi nəticələrdən xüsusinin alınmasını isə deduksiya hesab etmişdir.

Kosmologiyada Aristotel pifaqorçuların təlimini rədd etmiş və geosentrik sistemi işləyib hazırlamışdır, onun bu sistemi heliosentrik sistemin yaradıcısı Kopernikə qədər zehinlər üzərində öz hakimiyyətini saxlamışdır. Aristotel Evdoks Knidlinin planet nəzəriyyəsinə əsaslanmış,lakin planet sferasını real fiziki varlıq kimi izah edib: kainat müxtəlif sürətlə hərəkət edən və tərpənməz ulduzların kənar sferası ilə hərəkətə gətirilən bir sıra konsentrik sferadan ibarətdir. Ay orbiti ilə Yer mərkəzi arasındakı oblast nizamsız və qeyri-müntəzəm hərəkətlər oblastıdır. Bu oblastdakı cisimlər isə torpaq, su, hava və oddan ibarətdir. Torpaq ağır element kimi mərkəzi yer tutur, onun üstündə isə su, hava və od təbəqələri yerləşir. Ay orbiti ilə tərpənməz ulduzların kənar sferası arasındakı oblast müntəzəm hərəkətlər oblastıdır, həmin ulduzlar isə beşinci elementdən-efifdən ibarətdir. Bundan başqa o, belə hesab edirdi ki, göy cisimləri dəyişməzdir,lakin daimi dairəvi hərəkətdədir. Yer dəyişir,lakin o hərəkət etmir.

Materializm və idealizm arasında tərəddüd edən Aristotel fəlsəfəsində Platonun “ideyalar” təliminin tənqidi mühüm yür tutur. Platon ideyalarının Aristotel tərəfindən tənqidi i d e a l i z m i n ü m u m i y y ə t l ə b i r i d e a l i z m k i m i t ə n q i d i r. Aristotel göstərirdi ki, əbədi və dəyişilməz hesab edilən “ideyalar” real aləmdən, onun cisimlərindən əvvəl və öz-özünə mövcud ola bilməz. Öz-özünə və obyektiv şəkildə mövcud olan təbiətdir,ideyalar isə onun əsasında yaranır. Ideyaların mənbəyi təbiətdir. Ümumi yalnız təkcələrdən və ayrıcalardan ibarətdir. Ümumi elmin predmetidir və hissələrlə qavranılan təkcələr vasitəsi ilə dərk edilir,ümumini induksiyasız dərk etmək mümkün deyil, hissi qavrayışsız isə induksiya ola bilməz.

Aristotelin cəmiyyət və dövlət haqqındakı fikirləri “Siyasət” adlı traktatında şərh olunub. Xüsusi mülkiyyəti, ictimai bərabərsizliyi müdafiə edən Aristotel yaşadığı cəmiyyətin hahim və məhkum siniflərə bölünməsini təbii hal sayır, dövlətin əmələ gəlməsinin əsas səbəbini insanların ünsiyyətində görürdü. O dövətin altı formasını göstərmişdir ki, bunlardan üçü- monarxiya, aristokratiya politiya normal, digər üçü isə- istibdad, oliqarxiya və demokratiya qeyri-normaldır. Aristotel ən yaxşı dövlət forması kimi “politiya”-nı (orta sinfin hakimiyyəti) qəbul edirdi. Bir dövlət formasının digəri ilə əvəz olunmasının səbəbini cəmiyyətdəki mövcud ziddiyyətlər də, yəni varlı və yoxsullar arasındakı ziddiyyətlərdə görüb. Aristotel eləcə də əmtəə-pul münasibətlərini tənqid etmiş və natural təssərüfatla əmtəə istehsalı arasındakı fərqlərin anlaşılmasına lap yaxınlaşmışdır. Əmtəənin istehlak dəyərləri ilə dəyəri arasındakı fərqləri ilk dəfə Aristotel görmüşdür. Aristotel dövlətin vəzifəsini aşağıdakılardan ibarət hesab edirdi:



  1. Vətəndaşların həddindən artıq dərəcədə varlanmasının qarşısını almaq.

  2. Şəxsiyyətin siyasi hakimiyyətinin həddindən artıq güclənməsinə imkan verməmək.

  3. Qulları itaətdə saxlamaq.

Aristotel yaradıcılığı antik fəlsəfənin, həm də bütün qədim təfəkkürün yüksək zirvəsi oldu. Fəlsəfi fikrin sonrakı inkişafına güclü təsir göstərən Aristotel təlimi iki istiqamətdə davam etdirilərək,bir tərəfdən mistik idealizmin, digər tərəfdən isə materialist fəlsəfi fikirlərin inkişafı üçün mənəvi qida mənbəyi olub.


Ədəbiyyat siyahısı:

  1. Fərrux Ramazanov “ Fəlsəfə” (Bakı 1997)

  2. Ağayar Şükürov “ Fəlsəfə” (Bakı 2002)

  3. Fəlsəfə ensiklopedik lüğət (Bakı 1997)

  4. Serejnikov B. “Sokrat” ( 1937)

  5. Losev A. “Antik fəlsəfə tarixi” (1969)

  6. Coxadze D.B. “Aristotel dialektikası” ( 1971)

  7. Engels F. “Təbiətin dialektikası” (Bakı 1966)







Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə