O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi Olmazor Tibbiyot Kolleji «Umumiy gigiena va ekologiya»




Yüklə 355.34 Kb.
səhifə5/8
tarix22.02.2016
ölçüsü355.34 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Profilaktikasi. Cl.perfringens qo'zg'atgan oksikoinfeksiyalaming| oldini olish quyidagilardan iborat:

l.Go'shtni qayta ishlaydigan korxonalarda sanitariya qoidalariga| rioya qilinishi ustidan nazorat o'rnatish (mahsulotlarning zararlanmaslik tadbirlari).

2.Go'sht va boshqa mahsulotlami past haroratda saqlash. 3.Yaxshilab pishirish, ya'ni kolbasa va boshqa go'shtli mahsulotlami tayyorlash uchun ajratilgan mahsulot va ziravorlarni sterillash.

4.So'nggi yillarda qator mamlakatlarda qo'zg'atuvchisi B.cereum bo'lgan ovqat

toksikoinfeksiyalari avj olmoqda. Bu tashqi muhilda keng tarqalgan spora hosil qiladigan aerob hisoblanadi. B.cereiun go'sht qiymasida, ichak-chavoqdan tayyorlangan kolbasada, sutda, baliqda, ayniqsa, tez ko'payadi.


  1. Toksikoinfeksiyalar 1 g mahsulotda 106-109 tagacha mikroblar bo'lgan oziq- ovqat mahsulotlarini iste'mol qilganda vujudga kelishi mumkin.

13. Klinikasi. Kasallikning yashirin davri (4-16 soat) o'tgandan keyin qorin sanchib og'riydi, ko'ngil ayniydi (sutkasiga 10-15 marta). Bemor qusmasligi mumkin, harorati o'zgarmaydi, kasallik qisqa muddat (12-48 soat) davom etadigan va sog'ayish bilan tugallanadigan yengil toksikoz ko'rinishida kechadi.

  1. Zararlangan kolbasa yeyilgandan 2 soat o'tgach, kasallik boshlangandan

  2. 14 soat keyin esa bemor qon aralash qusgan va o'lgan. Jasad yorib ko'rilganda toksik enterit aniqlangan.

Profilaktikasi. B.cereum qo'zg'atgan ovqat toksikoinfeksiyalarining oldini olish bo'yicha ushbu tadbirlar amalga oshirilishi lozim:

9.1.Mahsulotni saqlashda sifati ustidan tegishli nazorat o'rnatish. 1 g mahsulotda 100 dan ortiq B.cereum bo'lgan qaynatilgan kolbasalarni, albatta, takror qaynatib yoki qovurib iste'mol qilish.

10.2. Masalliqlar va tayyor taomlar ustidan sanitariya nazorati olib borish kerak.

Bakterial toksikozlar og'ir kechadigan kasallik bo'lib, iste'mol qilingan ovqat mahsuloti tarkibidagi mikroblar yashash davrida ajratgan inaxsus zahari ta'sirida ro'y beradi. Bunday zaharlanishga botulizm liamda stafilokokkli zaharlanishlar kiradi. Stafilokokklar orqali ovqatdan zaharlanish bakteriyalar toksinlaridan /.aharlanishga xos kasallik hisoblanadi. Stafilokokk intoksikatsiyalari orqali ovqatdan zaharlanish umumiy ovqatdan zaharlanishning taxminan 1/3 qismini tashkil qiladi.

Stafilokokk intoksikatsiyalari bilan ovqatdan zaharlanish 1899-yilda birinchi bo'lib P.N. Leshchenkov tomonidan kashf etilgan. /aharlanish birinchi bor yong'oqli- kremli tort yegan odamlarda qayd qilingan va undan Stafilokokk bakteriyasi topilgan.

Stafilokokkli intoksikatsiyalar ajralgan enterotoksinning ovqat hazm qilish a'zolarining shilliq qavatiga ta'siri bilan xarakterlanadi. Bunda shilliq qavatda yallig'lanish alomatlari kuzatiladi. Zaharlanish davrida kuzatiladigan iollapsga o'xshash o'zgarishlar zaharning organizmga umumiy ta'sir ko'rsatishi bilan birga buyrak osti bezi ishining susayganini bildiradi.

Stafilokokklardan kelib chiqadigan ovqat intoksikatsiyalari stafilokokk enterotoksini bo'lgan ovqatni iste'mol qilish natijasida vujudga keladigan og'ir kasallik hisoblanadi. Intoksikatsiya qo'zg'atish xususiyatiga ega bo'lgan mikrob shtammlari eterotoksin shtammlari deyiladi. Patogen stafilokokklar plazmnani koagulatsiya qilib, gemolitik xossalarga ega bo'ladi, biroq ovqatdan zaharlanishni enterotoksin ajratadigan stafilokokklar keltirib chiqaradi. Klinikasi. Kasallanish alomatlari yashirin davrdan keyin tarkibida slafilokokklarning enterotoksin shtammlari bo'lgan ovqat mahsulotlarini iste'mol qilgandan so'ng 2-4 soat o'tgach paydo bo'ladi. Stafilokokk intoksikatsiyashling yetakchi belgilari gastroenterit hisoblanadi. Kasallik shiddat bilan boshlanadi, bemor to'satdan tez-tez qusa boshlaydi, qorinffl qattiq achishtiradigan og'riq (to'sh osti sohasida) bezovta qiladi, ich ketishi kuzatiladi, ayrim hollarda ich ketmasligi mumkin.

Bemorlar darmonsizlikdan, bosh og'rig'i, bosh aylanishdan noliydilar. Tomir tez uradi, to'liqligi sust bo'ladi. Tana harorati odatda o'zgarmaydi, sovuq ter chiqadi. Kamdan-kam hollarda yurak faoliyati susayadi.

Talvasa tutadi. Kasallik qisqa vaqt kechadi, odatda ikkinchi kuni sog'ayish boshlanadi. O'lim bilan tugash hollari qayd qilinmagan.

Epidemiologiyasi. Stafilokokk intoksikatsiyalari turli xildagi oziq-ovqat mahsulotlariga bog'liq bo'lishi mumkin, biroq aksari sut va sut mahsulotlari iste'mol qilingandan keyin paydo bo'ladi. Mahsulotlarda enterotoksin 18-20°C da rivojlanadi. Bunda mahsulotning organoleptik xossalari - rangi, hidi, ta'mi o'zgarmaydi.

Stafilokokk enterotoksini issiqlikka g'oyat chidamli. U 30 minut davomida qaynatishga bardosh beradi. Shu sababli, stafilokokk tushgan bo'lsa, qaynatilgan va pasterizatsiya qilingan sut ichilgandan keyin ham intoksikatsiya ro'y berishi mumkin. Qulog'ida, ko'zida yiringli kasalliklari bor sut sog'uvchilar, sut zavodlari hamda qandolat sexlarining ishchilari, shuningdek, oshpazlar stafilokokk tashuvchilar hisoblanadi. Angina va yuqori nafas yo'llari katariga uchragan bemorlar ham katta xavf tug'diradi, chunki bunda oziq-ovqat mahsulotlari aerogen yo'l bilan o'tishi, zararlanish sigir va echkilar mastitidan ham sodir bo'lishi mumkin.

Oziq-ovqat korxonalari sanitariya holatining qoniqarsizligi ham stafilokokkning tarqalishiga sabab bo'ladi.

Profilaktikasi.

1. Oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishlashga aloqador shaxslarning sog'lig'i ustidan nazorat olib borish. Teri qatlamlarida, qulog'ida, ko'zida, tomog'ida yiringli kasalliklar va yuqori nafas yo'llarida yallig'lanishi bor shaxslar oziq-ovqat mahsulotlari bilan aloqador ishga qo'yilmaydi.

2 Mastit bo'lgan hayvonlar sutini ichish mumkin emas.

3 .Oziq-ovqat korxonalari xodimlari shaxsiy gigiyena tartibiga rioya qilishlari, burun-halqum kasalliklari va chirigan tishlarini o'z vaqtida davolatishlari kerak.

4 Sut, sut mahsulotlari, kremli qandolatlar, shuningdek, tez buziladigan boshqa mahsulotlarni sovitiladigan xonalarda saqlash shart.

5 Stafilokokk enterotoksini issiqqa juda chidamli bo'lgani tufayli, mahsulotni 2-2,5 soat qaynatib zararsizlantirish kerak.

6 Botulizm lotincha botulus so'zidan olingan bo'lib, kolbasa ma'nosini anglatadi. Chunki kasallik ko'pincha kolbasa iste'mol qilish natijasida paydo bo'ladi. Botulizm

kasalligini keltirib chiqaruvchi bakteriya



7 ('l.botulinum 1896-yilda GoUandiyada cho'chqa go'shtidan tayyorlangan Inlhasani iste'mol qilish natijasida bu og'ir kasallik keng tarqalgan Vuqtda E.van Ermengem tomonidan kashf etilgan.
8Botulizm (Clastridium botulinum) zahari bilan zaharlangan ovqatni i Ite'mol qilish natijasida paydo bo'lgan, og'ir kechadigan o'tkir kasallik.

  1. Cl.botulinum zahari qaynatilganda bir necha minut ichida parcha-jgltadi, 80 °C gacha qizdirilganda 30 min, 58 °C da 3 soatdan so'ng I'.uchalanadi. Botulotoksinning asosiy xossasi proteolitik fermentlar ipepsin,tripsin) ta'siriga, kislotalarga, past haroratga chidamliligi yuqoriligi hisoblanadi. Ayni vaqtda, toksin ishqorlaridan inaktivlanadi I .i qizdirishda ham chidamliligi bilan farq qiladi. Klastridiumlarning o'zi i|i/.dirishga kam chidamli, sporalar qizdirishga juda chidamliligi bilan niialib turadi. 100 °C da 5 soat o'tgach, 105 °C da 2 soat o'tgach, I'() °C da 10-20 daqiqa o'tgach parchalanadi. Sporalar past haroratga bundan ham chidamli: ular hatto 253 °C da ham halok bo'lmaydi.

  2. Botulizm qo.'zg'atuvchisi aniq anaerob. U havo kirmaydigan joyda luliq, yog'li cho'chqa go'shtida, yo'g'on kolbasa bo'laklari ichida \nki germetik berk konserva bankalarida hosil bo'ladi.

11 Klinikasi. Botulizm belgilari organizmga tushgan zahar miqdoriga ko'ra 2 soatdan 36 soatgacha davom etadigan yashirin davrdan keyin Vlizaga chiqadi. Kasallikning dastlabki alomatlari: «ko'z simptomlari» linyumlarning qo'shaloq bo'lib ko'rinishi, ko'rishning xiralashuvida Human yoki to'r tutilganga o'xshab) namoyon bo'ladi. Bemorlar ko'pincha bosh og'rishidan nolishadi, yurish muvozanati buziladi, bularga tovushning butunlay chiqmay qolishi (afoniya) qo'shiladi. Kasallik zo'rayganda alomatlar yanada kuchayadi, ko'z simptomlarida Uo'z mushaklari faoliyati buzilishi, qovoqlar va ko'z soqqasi harakati I .ihijlanishi kuzatiladi. Qorachiqlar yorug'likdan uncha ta'sirlanmaydi, akkomodatsiya pasaygan, ko'z soqqalarining o'ynab turishi (nistagm), i|niachiqlarning notengligi (anizokariya) kuzatiladi. Yuz mushaklari lezgirligi chegaralanib, hatto yo'qoladi (amimiya). Ba'zi chaynov nuishaklarining taranglashib qolishi sababli og'izni ochish qiyinlashadi. Yumshoq tanglay falajlanadi, yutish buziladi, hiqildoqqa ovqat tushib, Dattiq yo'tal tutadi. Nutq buziladi. Tana harorati o'zgarmaydi, lekin buniiiar urishi tezlashadi.

12 Nafas olishning buzilishi kasallik og'irlashganini bildiradi. |tida maxsus zardob yuborilmasa, 70% hollarda fojea yuz beradi.

13 Nafas markazining zararlanishi oqibatida diafragma falajlanishi sodir bo'ladi.

14 Epidemiologiyasi. Mamlakatimizda so'nggi yillarda botulizm turlari aksari xonadonlarda konservalangan mahsulotlarni iste'mol qilish bilan bog'liq. Sanoat yo'li bilan tayyorlangan mahsulotlar iste'mol qilingandan so'ng bu kasallik kamdan-kam uchraydigan bo'lib qoldi, chunki konservalarni sterilizatsiyalash rejimi vegetativ jarayonlarnigina emas. balki CI. botulinum sporalarining ham halok bo'lishini ta'minlaydi. Uy sharoitida termik ishlov berish yetarlicha bo'Imagan holda



konservalarni germitizatsiya qilishning keng qo'llanishi aksari kasalliklar paydo bo'lishiga olib kelmoqda. Bu germetik bankalarga solib tayyorlangan qo'ziqorinlarni iste'mol qilganda, ayniqsa. ko'p uchraydi. Zamburug'larni Cl.botulinum sporalaridan tozalash deyarli mumkin emas, shuning uchun germetik yopilgan bankada sporalar ko'pincha o'sa boshlaydi va zaharni ko'p ajratadi. Botulizm zaharining hosil bo'lishi uchun 20-25 °C, ya'ni uy harorati qulay harorat hisoblanadi. Ayniqsa, yirik, sirti seryog' baliqni iste'mol qilishda botulizm bilan kasallanish hollari uchrab turadi. Baliq to'r, qarmoq, ilmoqlarda uzoq vaqt qolib ketgan hollarda zaharlanadi.

15 Profilaktikasi. Dudlangan mahsulotlarni (baliqlar) tayyorlash uchun baliqni sovutish asosiy shart hisoblanadi. Baliq zavodlarida osyotr baliqlarini tiriklayin, ichini shikastlantirmay tozalab, tuz qo'yib dudlash tavsiya etiladi.

  1. Konserva sanoatida xomashyo sifatini va konservalarni sterilizatsiyalash rejimini qattiq nazorat qilish botulizmdan profilaktika qilishning muhim chorasi hisoblanadi. Xomashyo Cl.botulinum sporalari bilan zararlangan, yetarlicha sterilizatsiya qilinmagan konservalar intoksikatsiyaning yuz berishi ehtimoli jihatidan katta xavf tug'diradi, chunki sporalar qulay haroratda o'sadi. Anaerob sharoitlar va tegishli haroratning birgalikda yuzaga kelishi zahar hosil bo'lishiga zarnin yaratadi. Qopqog'i ko'tarilgan konservalarni savdo tannog'iga chiqarish man qilinadi.

  2. onservalangan mahsulotlarni uyda sovitgichda saqlash imkoniyati bo'lmasa, uy sharoitida (ayniqsa, qo'ziqorinlarni) germetik yopiq bankalarda tayyorlamaslik lozim. Uyda konservalashda sirka kislotani yetarlicha solishning ahamiyati katta. Cl.botulinum pH>4,0 (3,5) clan pastda ko'paymaydi. Buning uchun marinadlarda sirka kislotaning hamda sut kislotali reaksiyada miqdori 2% dan yuqori bo'lishi kerak. Sut kislotali reaksiyada (pH=4,5-5,5) Cl.botulinum ko'payadi va zahar hosil qiladi. Bunday mahsulotlar iste'mol qilishga yaramaydi.

  3. Alimentar toksik aleykiya yoki septik angina qishda qor tagida qolib ketgan g'allani iste'mol qilish natijasida paydo bo'ladi. Erta bahorda qorlar eriganda oftob ta'sirida dalalardagi g'allada nam va issiq muhit hosil bo'lib, bu Fusarium sporotrichiella vur, sporotrichioides turkumidagi zamburug'ning ko'payishiga imkon bei.idi.

  4. Zamburug'larning hayot faoliyati natijasida g'allalarda zaharli moddalar yig'iladi, bular issiqqa g'oyat chidamli, 120°C haroratda 2 soat mobaynida ham parchalanmaydi. Zaharli moddalar odamlar, hayvonlar va parrandalarga zaharli ta'sir ko'rsatadi.

20 Kasallikning tarqalishi bahor faslining oxiri va yozning boshlarida zaharlangan g'alla mahsulotlarini iste'mol qUgandan 1-3 hafta o'tgandan keyin kuzatiladi. Ba'zi vaqtlarda, kasallik belgisi (noxushlik, og'izning burishishi, yutishning qiyinligi, kam bo'lsada, ko'ngil aynish, qusish, ich ketish alomatlari) kuzatiladi. Zamburug' toksinlari bilan zararlangan g'alla mahsulotlaridan tayyorlangan non iste'mol qilingandan bir necha soat o'tgandan keyin ham bu alomatlar kuzatiladi. Aleykiya kasalligining boshlanishi qon paydo qilish a'zolari faoliyatining buzilishi bilan ifodalanadi. Kasallikning rivojlanishida qonda leykopeniya hamda qon tanachalarining hosil bo'lishida depressiya (trombopeniya, gipoxrom anemiya) alomatlari kuzatiladi. Leykotsitlarning miqdori 1:1071 kamayishi (1 mm3 da 1000 va undan ham kam) eritrotsitlarning soni esa 1,8:10I2/1 (1800.000) gacha kamayishi mumkin.

21.Kasallik asta-sekin rivojlanadi. Avvaliga tomoqning yallig'lanishi va yengil gastrit paydo bo'lib, umumiy holat biroz o'zgaradi, so'ngra qonda leykotsitlar miqdori 3000-4000 gacha, hatto 800 va undan ham kamayadi. Bu leykopeniya bosqichi deyiladi. Keyinchalik qon tarkibida o'zgarishlar kuchaya boradi: leykotsitlar miqdori 1 mm3 da 400-200 gacha pasayadi. Gemoglobin miqdori ham keskin pasayadi.

g'alladan texnik qayta ishlash (xususan spirtga) maqsadida foydalanish mumkin, xolos. qovurga ostida qatiqlashib va katalashgan jigar osilib turadi va u ogriydi . Bunday bemorning umumiy ahvoli ogirlashadi ishqobliyati pasayadi.

Chekish eng zararli odatlardan biri hisoblanadi . Tamaki tutuni tarkibidagi nikotin ammiak korbonot angidrid benzolkabizaharli moddalar og'iz boshligidanboshlab odam organizimining barcha to'qima va organizmalariga zararli ta'sir ko'rsatadi. Chekish ko'pincha og'iz bo'sglig'i tomoqda har xil o'smalar paydo bolishiga olib keladi. Tamaki tutuni tarkibidagi kimyoviy moddalar me'daning shilliq qavatini yallig'lantirib' surunkali gastrit kasalligini kallltirib chiqaradi . tamaki tutuni ta'sirida og'iz bo'shlig'idagi sezuvchi nerv tolalari ya'ni retseptorlaming sezuvchanlik xususiyati pasayadi. Respublikamizda keyingi yillarda yoshlar o'rtasida nos chekish kabi zararli odat keng tarqalmoqda. Bu odatning tarafdorlari tushuntirishicha go'yo nosdan atrof - muhitga zararli tutun ajralmaydi va chekuvchi o'pkasiga tutun kirmaydi. Shuning uchun nos chekish ning atrovdagilar uchun ham, chekuvchilar uchun ham zarari yo'q emush nosdan atrof - muhitga tutun tarqalmasa ham nos chekuvchi tuflab ifloslantiradi nosning tutuni bolmaganligi uchun u chekuvchi o'pkasiga kirmagan bilan, uning zaharli moddalari til ostidagi qon tomirlariga so'rilib qon orqali miya yurak jigar kabi hayotiy muhim o'rganlarni zararlaydi. Nosning erigan qismi oziq bo'shlig'idan solak bilan yutib yuboriladi va u me'da - ichaka tushib, ularni zararlaydi nos tamakining eng kuchli (zaharli ) turlaridan tayorlanadi . tamaki tutuni tarkibidagi 3mingdan ortiq zaharli moddalarda ozg'iz bo'shlig'ida erib so'lak bilan qo'shlib qizilo'ngach orqali oshqozonga tushadi shuning uchun nos chekuvchilarda og'iz bo'shlig'i, qizilo'ngach va me'daraki ko'p uchraydi.



Savol.

l.Ovqat maxsulotlarini himyaviy konservali qilishda qanaqa suli bor?

2.0vqat ratsional qanday ovqat maxsulotlari bo'lishi shart?

3.Iod mineralining tabiatdagi manbalari nimalar?

4.0vqat mahsulotlarining konservali qilishning qanday usullari bor?

Adabiyotlar.

1 .S.S Azizov. 4.Qambarov SH.K "Gigena".



  1. R.S. Ranin 5.Robovich R.D-"Gigena".

  2. R.D. Salohiddinov . 6.Ismoilov M.N "Bola va o'smirlar gigena"


Mavzu 11. SHAXSIY GIGIYENA.

Reja: 1. zararlanish, turlari, ularni oldini olish chora tadbirlari. 2.Chiniqsh turlari shaxsiy gigiyenasi vazifasi, inson salomatligida shaxsiy gig iyenasi vazifasi inson salomatligiga shahsiy gigiyenani ro’li. 3. Kiym bosh va poyafzal gigiyenasi.

Ozodalik kishi mehnati va vaqtini tejaydi. Pokiza tutilgan barcha buyumlar: kiyim- kechak, poyabzal, shuningdek, turar joylar uzoq vaqt xizmat qiladi. Ozodalik bilan turli ortiqcha xarajatlar tejaladi.

Ozodalikka rioya qiladigan va chiniqqan odam sog'lom bo'ladi. Ozodalik - terini toza tutishning birinchi qoidasidir. Nihoyat, har bir odam, dastavval o'z badanini ozoda tutishga e'tibor berishi zarur. Bularning barchasi kishi shaxsiy gigiyenasi deyiladi.

Teri gigiyenasi terini parvarish qilish, teri faoliyatini me'yorida saqlash va kasalliklardan muhofaza qilish uchun zarur. Odam badanini qoplab turgan teri organizmni tashqi zararli ta'sirlardan: sovuq qotish, qizib ketish, namlik, mexanik va kimyoviy shikastlanishlardan himoyi qiladi, modda almashinuvida faol ishtirok etadi. U mikroblardan saqlaydi Teri sirti undan ajraladigan lizotsim birikmasi muhofaza vazifasini o'taydi. Teriga tushadigan ko'pgina bakteriyalar lizotsim ta'sirida nobud bo'ladi, shuningdek, teri organizmning asosiy issiqlik muvozanatini saqlaydi. Tana harorati ko'pincha atrof-muhit haroratidan yuqori bo'ladi. Shu sababli organizm issiqlikni to'xtovsiz ravishda ajratib turish bilan birga, ayni vaqtda, tana haroratini muayyan darajada saqlash uchun sarflangan issiqlik o'rnini to'ldirib turadi.

Odam terlaganda teri orqali ter bilan birga organizm uchun keraksiz va zararli moddalar bilan birga organizm uchun muhim ahamiyatga ega bo'lgan osh tuzi va C vitamini ham ajralib chiqadi. Terlash faqat organizm holatigagina emas, balki uni o'rab turgan tashqi muhitga ham bevosita bog'liq.

Terming yog' bezlari orqali ajratiladigan yog1 terini yumshatib, uni qurib qolishidan va shikastlanishdan saqlaydi.

Quyosh yog'dusi ta'sirida teri sathida D vitamini sintezlanadi. Bu o'z vaqtida K va Ca tuzlari almashinuvini yaxshilab, suyaklarning to'g'ri rivojlanishini ta'minlaydi.

Terining kasallanishi butun organizmga ta'sir qiladi. Shuningdek, ayrim sistemalar, chunonchi, asab, ichki bezlar, yurak-tomir va ovqat!

hazm qilish sistemalari faoliyatining buzilishi tgri faoliyatiga ta'sir ko'rsatmay qolmaydi.

Tashqi muhit - iqlim sharoitlari, ovqatlanish ham terining ishiga katta ta'sir qilishini unutmaslik lozim. Teri, ayniqsa, uning ochiq qismlari kun bo'yi ozmi-ko'pmi kerak. Shuningdek ovqat bilan almashinuv protesslarining optimal ketishi uchun zarur bo'lgan moddalar-vitaminlar va mineral tuzlarni ham oladi. Bundan tashqari ovqat tarkibida hazm yo'llari normal funksiyasi uchun zarur kletchatka, hushboy va tan beradigan moddalar bo'lib ularga go'sht va baliqnng ekstraktiv, dafna daraxtining bargi, ukrop, sirka va boshqalar qo'shiladi. Zirovorlar va hushtam qiladigan boshqa qo'shimchalar ishtahani ochadi va ovqat hazm bo'lishiga imkon yaratadi. Odam ovqatga bo'lgan ehtiyojni odatda oziq ovqat moddalari aralashmasi:oqsillar yerlar uglevodlar vitaminlar mineral tuzdan va suvdan tashkil topgan ovqat mahsulotlari hisobiga qoldiriladi. Bekami ko'st ovqatlanish uchun quyidagi shartlarga l)ovqat ratsioning tegishlicha energetik qimmatiga 2)ovqat ratsioning sifat jihatidan to'la qimmatli bo'lishiga yani unda barcha oziq ovqat moddalaning bo'lishiga 3)ratsional ovqatlanish rejimiga 4)oziq ovqat moddalarining maksimal saqlanishva hazm bo'lishiga imkon beradigan moddalarga (bu ovqatni pishirishga uni hushtam hushbo'y qilishga ko'rinishiga xilma xil va tez singadigan bo'lishiga bog'liq) 5) Oziq ovqat mahsulotlarini potegent organizmalrdan zaralanishdan va zaharli moddalar tushishidan saqlah uchun ularni ishlab chiqarish tashish, saqlash va pishirishga tayyorlashga sanitariya qoidalariga ami qilish lozim.

Ovqat ratsioning energetic qimmati. Ovqat ratsioning kaloriyaligi ovqatga baho beri boshlashda muhim miqdoriy ko'rsatkich hisoblanadi. Ovqatning kaloriyaligi organizmning umumiy energetic sarfiga muvofiq kelishi kerak. Katta yoshdagi kishilarning erkalik energiya sarflari 200-300 kkaldan katta ekanligi isbotlangan. Fizkultura bilan shug'ullanuvchi enegiya sarfi 200-300 kkal ga tubdir. 70 yoshgacha bo'lgan shahslaming Energetik ehtiyoji 2600 kkal, bundan katta yoshda esa 2400 kkaldir. Odatda bo'sh vaqtining ancha qismini fizkultura va sport bialn shug'ullanadigan studentlarning o'rtacha energetik ehtiyoji 3300 kkalni tashkil etadi. Trenerovkalar keskin tus olgan davrlarda sportchilarning energiya sarflari 4500-5000 kkalga yetadi. Almashinuv protessalarining sust o'tishi va tana og'irligining kam bo'lishi munosabati bialn ayollarda energiya ehtiyoji shu gruppadagi erkaklarga qaraganda o'rta hisobda 15 % ga past bo'ladi. Xomilador ayollarning ehtiyoji sutkasiga qariyb 3200 kkal, bola emizadigan ayollarniki 3500 kkalgachadir.

Ovqat ratsioning tarkibk Ovqat ratsioning tarkibiga oqsillar yog'lar uglevodlar mineral tuzlar vitaminlar kiradi. Ratsionda ayrim ovqat moddalarning yetishmasligi yoki ularning turi nisbatda bo'lishining qo'pol ravishda buzilishi ovqatmining kaloriyaliligi hatto yetarli bo'lganda ham sog'liqning buzilishiga olib keladi.

Oqsillar-aminakislatalarda tashkil topgan murakkab birikmalardir. 25 dan ortiq aminakislatalar ma" him. Aminakislotalar tarkibiga uglerod, kisloro va vadoroddan tashqari, azot kiradi, azot yog'larda uglevodlarda ham, bo'lmaydi. Ayrim aminakislotalar fosfor va oltingugurt tutadi. Turli hil oziq ovqat mahsulotlarning oqsillari miqdori bo'yicha bir xil bo'lmagan aminokislatalar sostaviga ega. Oksidalar ovqatning tarkibiy qismi hisoblanadi. Oziq ovqat oqsillari hazm yollarida ichakda suriladigan aminokislotalarga parchalanadi. Tukmalarda bu aminokislotalardan odam organizmi uchun spesefik bo'lgan yangi oqsillar hosil bo'ladi. Tukni oqsillari tarkibiga kiradigan aminpkislatalarning bir qismi organizmda boshqa aminokislotalardan yoki ularning paechalanish mahsulotlaridan sintez qilinishi mumkin, Aminokislatalarning bir qismi esa sintez qilinmaydi. O'rnin qoplab bo'lmaydigan bu aminokislotalar ovqat bilan birga kiritilishi lozim. Hayvonot mahsulotlaridagi ( go'sht,blik,sut,tuhum) oqsillar tarkibidagi o'rnini alishtirib bo'lmaydigan aminakislotalar miqdoriga qara o'simlik oqsillaridan bir muncha qimmatli va ular yengil hazm qiladi. Ovqatda oqsillar yoki hatto alishtirib bo'lmaydigan ayrim aminokislatalarning yetishmasligi markaziy nerv sistemasi, jigar va endokrin bezlar yoshi va organizmning individual xususitalari hisobga olinadi. Sutkali ratsinni ovqalanish mahaliga qarab taqsimlashda quyidagi mulohazalarga asoslanish kerak. Nonushta organizmda bo'lajak mehnat faoliyati uchun zarur moddalar zapasini vujudga keltirishi kerak. Unga sutkalik ovqat kaloraining 20-35 5 tog'ri keladi. Ikkinchi nonushta (4 mahal ovqatlanishda)fosfolipidlar (o'z fosfor kislota va azot asoslarini saqlaydi) birlashadi. Organizmdagi yog'laming bir qismi oqsillar bilan nabarqaror birikkan xolda tukma xujayralarining struktura elementlariga kiradi bir qismi esa yog" to'qimasida zapas yog" sifatida to'planib turadi.

Yog'laming fiziologik qimmati yana shu bilan belgilanadiki ulaming ayrimlari yog"da eruvchi A, D.E.K vitaminlari tashuvchi hisoblanadi, sut va boliq moyi -A.D.K vitaminlari o'simlik moylari E vitamini tashuvchidir. Yog'lar ovqatni medadi uzoq vaqt saqlab turaqi va odam uzoq vaqtgacha o'zini tetik his hiladi. Katta yoshdagi kishilar ratsionadagi yog'laming optimal miqdori sutkalik kalorajining taxminan 25-30% tog'ri kelishi va 1kg tana massasi l,3-l,5g (minimum lg)ni tashkil qilishi kerak.

Uglevodlar-uglerod, kislorod va vadarodlar tashkil topgan. Uglevodlar manasahadidlarga 9 glyukoza, fruktoza va boshqalar, disaharidlarga 9 lavlagi shakari, sut laktozasi va polosaharidlarga (krahmal, glikogen, klretchatka) bo'linadi. Mpnosaharidlar suvdayaxshi eriydi va tez suriladi. Disahoridlar va krahmal ichaklarda oldindan monosaharidlarga parchalanadi bular esa qonga suriladi. Shu munosabat bilan xilma xil ovqat yeganda monosaharidlaming qonga asta sekin va uzoq mudat tushishi ta'minlanadi. Odam ichaklarida kletchatka amalda hazmbo'lmaydi.

Uglevodlaming asosiy manbalari g'allaning qayta ishlangan mahsulotlarni dukkaklilar sabzavotlar mevalar va danakli mevalar hisoblanadi. Uglerod asosan energiya manbayi hisoblanadi. Ratsionall uglerodlarning sutkalik kaloriyalikning tahminan 56 % ni tamirlashi lozim.

Ovqatning mineral tarkibi 60 dan ortiq kimyoviy elementlarini o'z ichiga oladi. Bu kimyoviy elementlardan tashqari odam organizmi tukmalarida doim boshqa elementalar ham bo'ladi. Masalan: Kaliy, magniy, fosfor, oltingugurt, natriy, xlor tukmalarda nisbatan ko'p miqdorda boshqalari kamroq miqdorda bo'ladi. Ular tukmalarda 1 mg/kg va bundan kam (yod, mis, maranets, rux, kobalt va boshqalar) bo'lsa, ular mikroelementlar deyiladi.

funksiyasiga salbiy ta'sir qiladi. O'sish va jinsiy rivojlanishni kechiktiradi. Qon ishlatilishini yomonlashtiradi. Ovqatda oqsil ancha Ko'p yetishmagan odamda shish va boshqa kasallik faoliyatlari yuz beradi.

Yog'lar (lipitlar) kimyoviy tarkibi har xil moddalar gruppasi bo'lib suvda erimaydi, Biroq organic erituvchilarda xususiyatiga ega. Yog'larga triletiritlar (glitserin va yog" kislotalar bulaming struktura elementlari hisoblanadi.

Kaliy tayanch tukmalari tarkibiga ko'p miqdorda kiradi. Nerv muskul qo'zg'aluvchanligi va qon ivishiga ta'sir qiladi va boshqa fiziologik protessalar uchun zarur.

Suyak muskul va nerv to'qimalarida fosfor ko'p bo'ladi. Chunki u hujayra yadrolari oqsillarining tarkibiga kitadi va tukmalardagi almashinuv protessalarida katta ro'l o'ynaydi. Katta yoshdagi odamning sutkalik ratsionida tahminan 1,6 g, bolanikida 1,5-2 homilador ratsionida 3 g fosfor bo'lishi kerak.

Temir qon gemoglabini tarkibiga kiradi. Katta yoshdagi odamning temirga bo'lgan sutkalik ehtiyoji 1-1,5 mgga teng biroq oziq ovqat mahsulotlaridagi temir moddasi o'rta hisobda 10 5 o'zlashtirilishi tufayli haqiqiy ehtiyoj 15-20 mg homilador ayollar uchun 20-25 mg, 2 yoshgacha bolalar ratsioni 1 kg tana massasiga 0, 5 mg temir tushish kerak.

Vitaminlar-fiziologikaktiv organizmga ovqat kam miqdorda tushadigan moddalar almashinuvida katta ro'l o'yriaydigan kimyoviy tabiati bo'yicha xilma xil organic birikmar gruppasidir. Garchi organizmning vitaminlarga bo'lgan ehtiyoji unchalik katta bo'lmasada biroq qator hollarda unga bo'lgan talabni qondirish unchaalik oson emas. Organizmga vitaminlar tushshi mavsumiy o'zgarishlarga moyil. Bu qish va bahor oylarida sabzavotlar, mevalar va danakli mevalar istemol qilishning cheklanishi bilan bog'liq. Ovqatlanishning vitaminlik qiymayi ko'p jihatdan aholining sanitariya bo'limlariga bog'liq. Umumiy ovqatlanish ustidan meditsina nazoratini amalgam oshirishda bu hususiyatlarning hammasi nazarda tutilgan.

Ovqatlanish rejimi. Ovqat hazm qilish organlarining normal ishlashi va oziq ovqat moddalarining maksimal singishi uchun to'g'ri ovqatlanish rejimini belgilash zarur. Ovqatlanish rejimi egada sutkalik ovqat ratsionini belgilangan vaqtda muntazam qabul qilish va uni kun mobaynida necha marta qabul qilinishini maqsadga muvofiq tushuniladi. Ovqatlanish rejimini ishklab chiqishda odamning kasbi kundalik rejimi, Imkoni bo'yicha hayvon va o'simlik mahsulotlaridan iborat bo'lgan ovqatlanganda organizmga mineral moddalr tushishi, osh tuzidan tashqari yetarli bo'ladi. Katta yoshdagi odamlarning osh tuziga ehtiyoji sutkasiga 6-12 g dir. Qattiq terlashda unga ehtiyoj ancha oshadi (2.5-30 g gacha).


Nazorat savollari

  1. Shaxsiy gigiyenaning vazifalari nimalardan iborat?

  2. Kundalik rejimning inson salomatligiga ta'siri nimalardan iborat?

  3. Og'iz bo'shlig'ini parvarishlashning ahamiyatini ayting?

  4. Chiniqish deganda nimani tushunasiz?

  5. Oyoq kiyimlariga qanday gigiyenik talablar qo'yiladi?

  6. Sanitariya maorifining asosiy vazifalari nimalardan iborat?

  7. Savol-javob kechalari qanday uyushtiriladi?

Chiniqtirish - organizmning iqlim sharoitlarining keskin o'zgarishlariga chidamliligini oshirishga qaratilgan tadbirlar tizimi.

Kundalik rejim - insonning kun davomidagi turli-tuman ish faoliyatini muayyan tartibda bajarish.
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə