O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi Olmazor Tibbiyot Kolleji «Umumiy gigiena va ekologiya»




Yüklə 355.34 Kb.
səhifə3/8
tarix22.02.2016
ölçüsü355.34 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Adabiyotlar

Ismoilov M. N bolalar o'smirlar gigienasi.

Azizov S. S Raning R. S Salohiddinov R. D

Qambarov Sh. K gigiena Toshkent o'qtuvchi 2003.




5 Mavzu: Tuproq gigienasi: Aholi yashaydigan joylarni tozalash va kanalizasiya qurish. Suv havzalarini sanitariya jihatdan muhofaza qilish.

Tuproqning gigiyenik ahamiyati.

Reja:


- Tuproqning gigienik va epidemiologik ahamiyati

- Tuproqning ifloslanishi va o'z-o'zini tozalash

Tuptoq -bu juda po'p miqdordagi mikroorganizmlar yashaydigan mineral hamda organic zarachalar kompleksidan iborat yer qobig'I g'ovak yuzi qatlamining unumdor qizmidir. Tashqi muhitning asosiy elementlaridan biri bo'lgan tuproq va unga yoyilib ketgan tog' jinslari zamin yer kishilar sog'ligiga va ular hayotining sanitariya sharoitlariga katta ta'sir ko'rsatadi. Tuproqning muhim ahamiyati shundan iboratki, undan aholi yashaydigan punktlarida hosil bo'ladigan suyuq va qattiq chiqindilarni zararsizlantirish uchun foydalaniladi. Chiqindilar organik Moddalariga boy bo'lib patogen mikroorgonizimlar va gijja tuhumlarini saqlashi mumkun . Axoli yashaydigan joylar yaxshi obodonlashtrilmaganda yoki tozalash ishlari ko'ngildagidek tashkil etilmaganda chiqindilar va iflos narsalar tuproqni ifloslantiradi.

Ilmiy-texnika taraqqiyoti, ximya va atom energetikasi rivojlanishi tufayli tuproqning zararli ximiyaviy va radioaktiv moddalar bilan ifloslanish ehtimoli o'sib bormoqda. Tuproq atmosferadan tushadigan har xil narsalar, qattiq chiqindilar bilan, shuningdek, sanoatdan dalalarga zararsizlantirish uchun filtiratsiya qilishga yoki sug'orishga chiqarib yuboriladigan oqova suvlar bilan ifloslanishi mumkin.

Tuproq orqali infeksion va infazion kasalliklar tarqalishining oldini olishda maqsadga muvofiq ishlarni to'g'ri tashkil etish, kanalizatsiyalar qurish, tosh yotkazish, ko'kalamzorlashtirish, ko'chalar va hovlilarni muntazam ravishda tozalash, suv sepib turish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Intoksikatsiyaning oldini olish maqsadida hozirgi vaqtda ximyaviy moddalarning tuproqda yo'l qo'yilishi mumkin bo'lgan konsentratsiyasi ishlab chiqilmoqda.

Masalan, geksaxloran pestisidning yo'l qo'yish mumkin bo'lgan konsentratsiyasi 1,0 mg/kg, polixlorpinenniki 0,5 mg/kg , seviniki 0,05 mg/kg.Yo'l qo'yish mumkin bo'lgan konsentratsiya 1 ga yerga qancha pestitsit,mineral og'itlar masalan tarki bizda azot bo'lgan og'itlar, solish,sug'orishda sanoatdan chiqadigan oqava suvlardan qancha ishlatish mumkin, degan masalani hal qilishda mezon bo'lib hizmat qiladi


Aholi yashaydigan punkitlarda tuproq mikroflorasi asosan zararsiz saprofiklardan tashkil topadi.Natogen mikroplar tuproqqa asosan najas, siydik ahlat go'ng, oqova suvlar o'limtiklar va boshqalar bilan birga tushadi.

Mikroplar rivojlanishi uchun tuproqda qulay sharoit topmaydi va ertami kechmi o'lib ketadi yoki o'zgarib, bazan, verulentligini yo'qotadi. Ular tuproqda qurib qolish, noqulay temperatura sharoitlari, quyosh nurining bakterisit ta'siri, to'yimliy material yo'qligi tuproq mikroflorasi va bakterifaglarning antagonistic ta'siri natijasida o'lib ketadi.

Saprofit mikroorganizmlarning asosiy massasi lOsmgacha chuqurlikda bo'ladi: ular soni lg tuproqda necha necha yuz ming va million mikrobga yetadi. Chuqurlashib borgani sari mikroblar soni tez kamayib keta boshlaydi, 25sm chuqurlikdayoq mikroblar soni 2sm chuqurlikka qaraganda 10-20 baravar kam bo'ladi. 4-7 m chuqurlikda esa toza qatlam strukturasi buzilmaganda ko'p hollarda deyarli steril bo'ladi.

Sporalar hosil qilmaydigan patogen mikroorganizmlar, yani ichak infeksiyalari, tulyaremiya , tovun, olat, bruselyoz , liptosperozning qo'zg'atuvchilari, shuningdek viruslar poliomelit virusi. Tuproqda rivojlana va ko'paya olmaydi va odatda bir necha kun yoki haftadan keyin o'lib ketadi.

Biroq bu qo'zg'atuvchilar nobut bo'lmasidan oldin tuproq bilan yer yuzasi yer stidagi suvlarga savzavot va mevalar ustiga hamda kishilar qo'liga o'tib qolishi mumkin. Natogen mikroorganizmlarning tuproqda uzoq vaqt yashab , spora hosil qiluvchi gruppasigga kuydirgi, botlizm va gazli gangrenaning qo'zg'atuvchilari kiradi.

6-jadval. Patogen mikroblarning tuproqda yashash mudati.



Kasalik qo'zg'atuvchi

O'rtacha

muddati

Maksimal oy




(hafta)







Tif -paratifoz gruppa

2-3

12 dan ortiq

Dizatiriya gruppasi

1.5-5

9 ga yaqin

Vabo vibriona

1-2

4 gacha

Brusilyoz tayoqchasi

0.5-3

2-"-

Tulyaremiya-"-

1-2

2.5-"-

Toun-"-

0.5ga yaqin

1-"-

Sil mikrobakteriyalari

13 dan ortiq

7-:-

Viruslar :poleiomielit,koksaki




3-6-"-

ECHO







Qoqshol va gazli gangrene kasaliklari o'q tegib yarador bo'lib va jarohatlanib, keyin shu kasaliklarning qo'zg'atuvchilari bo'lgan tuproq bilan ifloslanish oqibatida vujudga keladi. Shuning uchun shikaslanib iflos tuproq tekkan barcha kishilarga majburiy tartibda qoqsholga qarshi zardob yuborish, o't o'chiruvchilar, yer qazuvchilar ,harbiylar va bolalarni esa qoqsholga qarshi umumlizatsiya qilish zarur .Kuydirgi tayoqchalari tuproqqa shu kasalik bilan og'rigan hayvonlarning ajratmalari, ularning o'limtiklari, shuningdek, teri -ko'n zavodlari hamda jun yuvadigan joylarda chiqaradigan oqova suvlar bilan tushishi mumkin. Kuydirgi bakteriyalarning sporalari tuproqda o'n yillab yashaydi. Qoramol spora yuqqan o'tlarni yeganda kuydirgi yuqib qoladi.

Tuproqning o'z o'zidan tozalanishi murakkab va nisbatan uzoq mudatli prosesdir ; tuproqqa tushgan organic moddalar va proses davomida mikroorganizmlar ta'sirida parchalanib suv karbon IV-oqsil mineral tuzlar va gumusga aylanadi. Patogen mikroorganizmlar esa o'lib ketadi.

Gumus asta sekin parchalanib o'simliklarga ular uchun zarur bo'lgan oziq moddalarni berib boradi. Sanitariya jihatidan shu narsa muhimki gumus organic moddalar bo'lishiga qaramay chirimaydi sasiq gaz chiqarmaydi, pashalar qo'nmaydi va tarkibida natogen mikroblar bo'lmaydi, spora tashuvchi patogen mikroblar bundan mustasno. Tuproq ko'pgina toksikli birikmalardan ham o'z-o'zidan tozalanish hususiyatiga ega.

Toksikli birikmalar tuproqqa singib, ko'pi mikroorganizm va havodagi kislarod ta'sirida oksidlanadi va zaharsiz birikmalargacha parchalanadi.

Odamning hayot faoliyati jarayonida har hil suyuq va qattiq chiqindilar hosil bo'ladi. Suyuq chiqindilarga iflos narsalar najas , siydik yuvindi ovqat tayyorlash yuvinib taranish, kir yuvishda chiqqan iflos suvlar , hammom kirhona va sanoat korhonalaridan chiqqan oqova suvlar, qor yomg'ir, qattiq chiqindilarga uydan chiqqan axlat, oshhona chiqindilari ko'chadan chiqqan axlat go'ng ishlab chiqarish chiqindilari, hayvonlarning o'limtiklari qushhona chiqindilari va boshqalar kiradi.

Aholi yashaydigan joylarni tozalash va noratsiyonal tashkil etsa , bu o'sha joylarning sanitariya va epidalogik holatiga salbiy tasir ko'rsatadi. Qattiq chiqindilar , binolar hovlilar va uylarni iflos qiladi , shamolda changidi chang esa uy ro'zg'opr buyumlariga va ovqat mahsulotlariga o'tiradi. Najas , go'ng , siydik ,ahlat chiqarib , sasiq gaz chiqadi. Qator infeksiyalar va gijja invaziyalarining tarqalishida chiqindilar roli juda katta , chunki chiqindida gijjalar tuhumi, ichak infeksiyalari, sil, poliomielit va boshqa ko'pgina kasaliklarning qo'zgatuvchilari bo'lishi mumkin.

Shuynday qilib aholi yashaydigan joylarni chiqindilardan ratsional tozalash tuproqni , shuningdek, suv va havoni sanitariya jihatdan muhofaza qilishda eng muhim tadbirlaridandir. U aholi yashaydigan joylarni obodonlashtirishning ajralmas elementi hamda ichak infeksiyalari va gijja invaziyalarining oldini olish hamda ularga qarshi kurash bo'yicha asosiy chora tadbirl;ardan bin hisoblanadi.

Chiqindilarni yoqatish sistemasi ularning harakteriga bog'liq . Suyuq chiqindilarni yo'qotish uchun ikkita sistema: tashib ketish va oqizib yuborish kanalizatsiya sistemasi qo'llaniladi.Birinchi holda suyuq chiqindilar aholi yashaydigan punktlarda tashqariga transport yordamida olib chiqib to'kiladi. Ikkinchi holda trubalar orqali oqiziladi.Oqizish sistemasi faqat texnika iqtisodiy jihatdan emas, balki gigiyenik hamda epidemiyaga qarshi nuqtaiy nazardan ham ancha mukammaldir. Qattiq chiqindilar odatda maxsus ajratilgan joylarga olib chiqib to'kiladi, bu yerda ular zararsizlantiriladi. Chiqindilarni tashib ketish yo'qotish sistemasi.Suyuq chiqindilarni tashib ketish yo'qotish sistemasi quyidagi elementlarni o'z ichiga oladi. Chiqindilar yig'iladigan joyga hojathonalar, idish tovoqlar yuviladigan joylar; II Tashib ketish uchun transport; III chiqindilarni zararsizlantirish va utilizatsiya qilish uchun inshoatlar. Har bir uyda, jamoat yoki ishlab chiqarish binolarida, shuningdek kishilar vaqtincha yashash yoki ishlash uchun kelgan joylarda albatta qulay issiq va yorug' hojathonalar bo'lishi kerak. Ularni havo, tuproq yer osti suvlari ifloslanmaydigan qilib, shuningdek axlatga pashalar kira olmaydigan qilib qurish lozim. Hojathonalarni ozoda tutish zarur. Hovlilardagi hojathonalar turar joy binolardan kamida 20ming narhga quriladi. Hojathona o'rtasining hajmi unga tashaladigan axlat normasi har bir odamdan sutkada 1.5 1 atrofida hojathonaga kirib chiqadigan axoli soni va axlat qancha vaqtida olib ketishga qarab olinadi. O'rta suv o'tkazmaydigan narsalargina quriladi hojathonaning devoir va tomi teshik tirqishziz eshigi esa zich va o'z-o'zidan yopiladigan purjina qoqilgan, ilgakli bo'lishi kerak hojathona teshigi qopqoqlik bo'lishi kerak. O'ra havo tortadigan truba bilan ventilyatsiya qilib turiladi.

Qattiq axlatdan tozalash. Bir sutkada yig'iladigan axlat 1-1.51 ni tashkil etadi. Bir yilda esa 0.5m trofida massali boyicha 200kg atrofida bo'ladi. Namlik yuqori va organik moddalar bo'lishi axlarda mikroorganizmlar kopayishiga imkon berib, pashalar va kemiruvchilarni o'ziga tortadi. Uydan chiqiladigan axlat o'g'it sifatida malum qimatga ega.Chunki tarkibida 20-25 % gacha organik moddalar azot va fosfor bo'ladi. Axlatning bazi qisimlari lattalar oshhona chiqindilari, qog'oz va boshqalar utilizatsiya qilish mumkin. Qattiq axlatni yig'ish uchun kvartiralar, hovlilar va ko'chalarda axlar tashlanadigan idishlar yetarli bo'lishi lozim. Kvartirada axlat qopqoli chelakka tashlanadi. Kvartiradagi axlat hovlida qo'yilgan axlat idishga olib chib tashlanadi.

Planli ravishda hovlima-hovli yurilganda axlat hovlidagi idishlardan axlat tashidigan mashinalarga agdarib olinadi. Savollar.



  1. Tuproq orqali qanday yuqumli kasalliklar tarqaladi.

  2. Tuproq orqali qanday invezion kasaliklar tarqaladi.

  3. Tuproqning o'z-o'zidan tozalanish qaysi yo'llar bilan boradi.

  4. Qattiq chiqindilarga tozalash usullari qanday bo'ladi.

Tuproq orqali qanday spora hosil qiluvchi mikroorganizmlar yuqadi.

Tayanch iboralari.

Gdmus -biottermik usul yordamida qattiq chiqindilarni zararsizlantirish natijasida hosil bo'ladi o'g'it.

Septik-qishloq sharoitida ovqatni mexanik usulda tozalash uchun qo'yiladigan chiritish rezervuali.


  1. Aerotenk- oqavani biologic usulda tozalash va erigan holdagi organik birikmalarni minerallashtirish maqsadida qo'laniladigan havo yuborib turiladigan hovuz


Adabiyotlar

Ismoilov M. N bolalar o'smirlar gigienasi.

Azizov S. S Raning R. S Salohiddinov R. D

Qambarov Sh. K gigiena Toshkent o'qtuvchi 2003.



Mavzu: 6 Aholi yashaydigan joylarni tozalash.

Reja:

  1. Chiqindi turlari va ularning zararlantirish.

  2. Suyuq va qattiq chiqindilarning atrof muhitga tarqalishi.

  3. Ularni yig'ish va zararlantirish.

  4. Tuproq holatining mikroarganizimga bog'liqligi.

Aholi yashaydigan joylarda chiqindi manbalari ham turli ham xilma xilligidir. Chiqindining qattiq va suyuq turlari farqlanadi. Qattiq chiqindilarga turar joy va jamoat binolaridan chiqadigan axlat sanoat va oziq ovqat korhonalarining chiqindilari, qozonxonalardan chiqadigan shlak kul, xovli va ko'chadan chiqadigan axlatlar kiradi. Kanalizatsiyadan o'tkazilmagan joylarda suyuq chiqindi - mag'zava va yuvindidir.

Axlatxonalardagi uy-ro'zg'or chiqindilari kemiruvchilar va zashoratlarning ko'payishiga yoqimsiz hid chiqishiga sabab bo'ladi. Gigienik nuqtai nazardan organik moddalar saqlagan chiqindilarga ko'proq ahamiyat beriladi. Ular aholi yashagan goylarda o'z vaqtida tashib ketilmasa , xavoli amiyak, vodorod sulfat merkantan va boshqa moddalarning parchalanishi maxsulotlari bilan ifloslanishi mumkin.

Odamning xayot faoliyati jarayonida har hil suyuq va qattiq chiqindilar hosil hosil bo'ladi. Suyuq chiqindilarga iflos narsalar (pakas, siydik) yuvindi, ovqat tayorlash, yuvinib taranish, kir yuvishda chiqan iflos suvlar, hamon kir hona va sanoat korhonalardan chiqqan oqova suvlar, qor-yomg'ir, qattiq chiqindilarga uydan chiqqan axlat, go'ng, ishlab chiqarish chiqindilari, hayvonlarning o'lim tiklari, qush hona chiqindilari va boshqalar kiradi.

Aholi yashaydigan joy laming tozalash yomon va noratsional tashkil etilsa, bu o'sha joylarningsanetiriya va epitemiologik holatiga salbiy tasir ko'rsatadi. Qattiq chiqndilar, binolar, hovlilari va uylarni iflas qiladi, shamolda chagidi, chang esa uy ro'zg'or buyumlariga va ovqat mahsulatlariga ortiradi. Najas, go'ng, siydik va axlat chiqib, sasiq gaz chiqadi. Qator infeksiyalar va gijja invaziyalarining tarqalishida chiqindilar ro'li juda katta, chunki chiqindilarda gijjalar tuxumi, ichak infeksiyalari sil, poliomielit va boshqa ko'pgina kasalliklarni qo'zg'atuvchilari bo'lish mumkin. Shu narsa ham muhimki chiqindilardagi qo'zg'atuvchilar hafta va oy davomida hayoti hamda verulentligini saqlab qoladi.

Shunday qilib, axoli yashaydigan joylarni chiqindilardan ratsional tozalash tuproqni, shuningdek suv va havoni sanetariya jihitdan muhofaza qilishda eng muhim tadbirlardandir. U aholi yashaydigan joylarni obodonlashtirishning ajralmas elementi hamda ichak infeksiyalari va gijja invaziyalarining oldini olish hamda ularga qarshi kurash bo'yicha asosiy chora tadbirlardan biri hisoblanadi.

Chiqindilarni yo'qotish sistemasi ularning harakteriga bog'liq. Suyuq chiqindilarni yoqotish uchun ikkita sistema: tashib ketish va oqizib yuborish (kanalizatsiya) sistemasi qo'llaniladi. Birinchi holda suyuq chiqindilar axoli yashaydigan punktlardan tashqari transport yordamida olib chiqib to'kiladi, ikkinchi holda turbalar orqali oqiziladi. Oqizish sistemasi faqat tehnika- iqtisodiy jihatdan emas, balki gigienik hamda epidemiyaga qarshi nuqtai nazardan ham

ancha mukammal. Qattiq chiqindilar odatda maxsus ajratilgan joylarga olib chiqib to'kiladi, bu yerda ular zararsizlantiriladi.

Chiqindilarni tashi ketish sistemasi. Suyuq chiqindilarni tashab ketib yoqotish sistemasi quyidagi elementlarni o'z ichiga oladi: 1. (chiqindilar yig'iladigan joylar ) hojathonalar, idish tovoqlarni yuviladigan joylar. 2. (tashib ketish uchun transport.) 3. ( chiqindilarni zararsizlantirish va utilizatsiya qilsh uchun inshoatlar).

Har bir uyda, jamoat yoki ishlab chiqarish binolarda shuningdek kishlar vaqttinch yashashi yoki ishlash uchun kelgan joylarda albatta qulay va issiq yorug' hojatxonalar bo'lishi kerak. Ularni havo, tuproq, yer osti suvlari ifloslanmaydigan qilib, shuningdek axlatga pashshalar kira olmaydigan qilib qurish lozim. Hojat honalarni ozoda tutish zarur

Hovlilardagi hojat honalar turar joy binolardan kanida 20 m nariga quriladi. Hojat hona orasining hajmi unga tushadigan axlat no'rmasi (har bir odamdan sutkada 1.5 litr atrofida), hojat honaga kirib chiqadigan aholi soni va ahlat qancha vaqtda olib ketishiga qarab olinadi. O'ra suv o'tkazmaydigan narsalardangina quriladi. Hojat honaning devoir va tomi teshik tirqishsiz, eshigi esa zich o'z o'zidan yopiladigan ( purjina qoqilgan ilgakli) bo'lishi kerak. O'ra havo tortadigan turba bilan ventelyatsiya qilib turiladi. Qattiq ahlatdan tozalash. Bir sutkada yig'iladigan axlat bir kishiga 1-1.5 litrni tashkil etadi, 1 yilda esa 0. 5 m 3 atrofida (massasi bo'yicha 200 kg atrofida) bo'ladi. Namlik yuqori va organic matolar bo'lish axlatda mikro' organizmlar ko'payishga imkon berib, pashshalar va kemiruvchilarni o'ziga tortadi. Uydan chiqadigan axlat o'g'it sifatida ma'lum qimmatga ega, chunki tarkibida 20 25 prosentgacha arganik moddalar, azotlar va fosforlar bo'ladi. Axlatning bazi qismlari (lataler, oshxona chiqindilari, qog'oz va boshqalar) utilizatsiya qilinishi mumkun. Qattiq axlatni yig'ish uchun kvartiralar, hovlilar va ko'chalar axlat tashlanadigan idishlar yetarli bo'lishi lozim. Kvartirada axlat qoplari chelakka tashlanadi. Kvartiradagi axlat hovli hovliga qo'yilgan axlat idishga olib chiqib tashlanadi. Planli ravishta hovlima yurganda axlat hovlidagi idishlardan axlat tashiydigan mashinalarga ag'darib olinadi.



Bu ish ikki yo'l bilan olib boriladi.

  1. Kanalizatsiya orqali. Bunda suyuq chiqindilar mahsus quvirlar

(oqizish va tozalash ) orqali maxsus joylarda to'planadi u yerdan tozalaniladi, zararsizlantiriladi.

  1. Suyuq chiqindilar axoli yashaydigan joylardan transport vositalari yordamida olib kelinib maxsus ajratilgan joyga to'kiladi va u yerda zararsizlantiriladi. Suyuq chiqindilarni tashib olib kelab yo'qotish quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi.

1 Chiqindilar yig'iladigan joylar ( xojat honalar, yuvindi to'kiladigan o'ralar).

2 Tashib ketish uchun transport.

3 Chiqindilarni zararsizlantirish va qayta ishlash inshoatlari.

Patagen mikro organizmlar yuvindida axlatga qaraganda kam bo'ladi, biroq u chirib sassiq hid chiqarishi mumkin. Hozirgi vaqtda suyuq chindilar zararsizlantirish 2 usulda olib boriladi.



  1. Assenilezilatsiya dalalari.

  2. Haydaladigan dalalar.

Assenilizatsiya tuproq tashlangan suyuq chiqindilarni zararsizlantirib qolmay uni tabiiy o'g'itga aylantiradi. Haydaladigan dalalarda iflos chiqindilar zararsizlantiriladi. Haydashga ajratilgan maydon ikkiga bo'linadi, bir qismiga shu yilda iflos suyuq chiqindilar tashlansa, ikkinchi yarmiga organic birikmalar yashirilatsiyaga uchraydi. Qattiq axlatdan tozalash usullari.

Qattiq axlat tarkibida 25% gacha organik moddalar ( azot 1,0; fasfor-0,7%) bo'ladi shu sababli chiqindilardan maxalliy o'g'it sifatida foydalanish mumkin. Bir yilda kishi boshiga yig'iladigan qattiq axlat miqdori o'rta xisobda 0.5m 3 ga yaqin ( 200 kg atrofida ). Qattiq axlatlar: a) yillardan b ) mavzelardan yig'ilish usulida olib ketiladi.

Birinchi usulda xonadonlardan chiqadigan qattiq axlat hovliga o'rnatilgan maxsus konteynerlarga solinadi va vaqti- vaqtida shaxardan tashqariga olib borib tashlanadi. Ikkinchi usulda ko'p qavatli turar joylar qurilgan tumanlarga uy qavatlariga chiqadigan zinapoyalar chetiga maxsus keng diametrli quvrlar har qavati uchun qattiq axlat tashlashga mo'ljallangan eshikli moslama qilinadi.

Nazorot savollar.


  1. Yerning qaysi qismida mikroblar eng ko'p miqdorda bo'ladi.

  2. Oqavani tozalash va zararsizlantirish qaysi usullarda olib boriladi.

  3. Suyuq chiqindilar qanday zararsizlantiriladi.

  4. Qattiq chiqindilar qanday tozalanadi.

  5. Axlat qandqy kompisda qilinadi.

Tayanch iboralar. Sitiya - biometrik usul yordamida qattiq chiqindilarni zararsizlantirish natijasida hosil bo'lgan.

O'g'it sertik - qishloq sharoitida oqavani mehanik usulda tozalash uchun qo'llaniladigan gippertik rezervara.

Adabiyotlar.

Ismoilov M.N bolalar o'smirlar gigienasi. Azizov S.S Raning R. S Salohiddinov R. D Qambarov Sh.. K gigiena Toshkent o'qtuvchi 2003.




Mavzu: 7 Turar joylar gigienasi.

Reja:

  1. Turar joyga qo'yiladigan talablar.

  2. Turar joylarni ko'kalamzorlashtirish ekologik ahamiyati.

Gigiena talablariga ko'ra turar joy uchun ajratilgan maydon hududi shunday taqsimlanishi kerak. Uning beshdan bir yoki to'rtdan biri qiyomiga turar joy binolari ko'rilib qolgan qismi daraxtzor bolalar va sport maydonlari, dam olish joylari uchun ajratiladi. Gigiena va epidemiologiya, giorologiyaga ko'ra har bir oilaga axolida xonadon bo'lib uy-joy ko'rishiga bolalarni tarbiyalash, ovqat tayyorlash gioksil gigiena muvofiq ming dam olish va uhlash uchun tegishli shart- sharoitlarning nazarga tushishi kerak

Tibbiy yoritishga qo'yiladigan gigienik talablar.

1 Derazalari dunyo tomonlari bo'yiga joylashtirish. Gigienik nuqtai nazardan derazaning janubga va sharqqa ochiladigan bo'lishi maqsadga muvofiqdir. Manlakatning shimoliy va janubiy kengliklari turar joy xonalarning derazalari janubga qo'shimcha xonalarini esa shimolga qaratib joylashtirish, o'rin esa g'arbdan sharqqa joylashtirish tafsiya etiladi.

2 Derazalarning o'lchami joylashtirishga derazaning yuqori tomoni shiftga qo'yilsa xonaga yorug'lik ko'proq tushadi. Derazalar ko'zining kattaligi va soni panjarasining qanday ishlanganligini binoning bo'lishida muhum ahamiyatga ega. To'g'ri burchakli deraza shakli eng yaxshi deraza hisoblanadi.

1 Xonalarning bo'yi derazaning tepsidan poligacha bo'lgan masofadan ikki barobardan ortiq bo'masligi lozim. (ko'pi bilan 65 sm ):

1 Binolar oraliq binolar qarama -qarshi tushgan baland bino oraliq kamida ikki barobar ortiq bo'lishi kerak. Quruqlik koefisenti derazalardagi oyna solingan satxning binodagi pol maydoniga nisbati.

Yorug'lik yetarli bo'lmasa ko'ruv o'rganiga zo'r kelib, keyin toliqib qoladi. Yorug'lik uch turga yani tik yorug'lik beradigan taraluvchi yorug'lik beradigan va aks yorug'lik beradigan turlarga bo'linadi. Cho'g'lanuvch lampalaeda issiqlik energiyasi yolug'lik energiyasiga qo'llanadi. Isitiladigan jism isitilganda jism yorug'lik bera boshlaydi.

Alyumiksid lampa ishchi yuzasi yorug'li bera oladigan modda bilin bog'langan. Istalgan qo'yiladigan gigienik talablar. Isitish turlari 2 xil va mahalliy isitgichlar. Mahalliy isitish asboblarning qanday tuzilishiga qarab issiqlik sistemasi katta va kichik pechkalar farqlaydi. Issiqlik sistemasi katta pechkaga goloncha pechka va g'ishtdan devorli qalin qilib ishlangan boshqa pechkalar kiradi. Ular sokin qiziydi lekin issiqlikni uzoq saqlab turadi. Shunday temperaturani uzoq muddatgacha bir xil ushaydi.

Markaziy isitish mahalliy isitishga qaraganda bir qancha avfzalliklarga ega. Havo temperaturasini doim bir xil darajada saqlab turadi, havoning sofligiga putur yetkazmaydi. Uy joy binolari ventiliatsiya qo'yiladigan gigienik talablar. Kishilarning hayot faoliyati natijasida uy joy va jamoat binolarining karbanat angidrid gazi suv bug'I miqdori ko'payadi havo tenperaturasi ko'tariladi. Ventiliatsiya deganda binodagi ifloslangan havoning tashqariga sof havo bilan tutashishi yoki qisman almashinishi tushuniladi.

Shaharlar ichki pas yo'lkalar va qishloqlar axolisini shinam va qulay turar joy bilan taminlash eng muhum satsiol - gigienik problema hisoblanadi. Kishilar o'zlarining aqliy omillari (issiq, sovuq shamol yog'in sochin) ning tasiridan saqlash shuningdek aqliy ish bilan shug'illanish bolalarni tarbiyalash, uy ishlarini balarish dam olish, uxlash, kuch quvvatni tiklash va shahsiy gigiena sog'lom sharoit yaratish maqsadida, turar joylar ko'radilar. Odam turar joyda umrining ko'p qismini o'tqazadi. Shunga ko'ra joyining ro'li uning uchun benihoyat kattadia. Yaxshi turar joy odamning sihat salomatligiga, uning emotsial holatiga, qobiliyatiga ijobiy ta'sir qiladi. Turar joy yetarlich keng quyosh nurayaxshi tushib turadigan, ko'proq qishda issiq yozda iliji boricha tinch va dam olishni taminlaydigan osoyishta, zarur sanitariya tehnika qurilmalari jihozlangan va tashqi tomondan ham ichki tomondan ham chiroyli qilib bezatilgan bo'lishi kerak.

1 Axoli yashaydigan joydagi gigienik sharoitlarga jumladan uni ko'rish va obodanlashtirish usuliga.

2 Yer uchaskasi turar joy tipiga.

3 Kvartiraning tuzilishi honaning tarkibi va ularning katta - kichikligiga.

4 Ishlatiladigan qurilish materiallari va binolarning ayrim qisimlari konstruksiyalariga.

5 Yoritish, isitish, ventilizatsiya.

6 Turar joyni sanitariya jihatdan yaxshi tutishga bog'liq.

Xozirgi vaqtda yangi yangi turar joy binolari loyihalashda har bir oilaga aholida kvartira printipi amalgam oshirilmoqda, bunda bitta xonada istiqomad qilish zichligi ikki kishidan oshmaydi. Shunga ko'ra ko'pchilik kvartiralarining 18dan 45 sm 2 gacha loyihalanadi. Bu maydon 2-5 kishilik oila uchun kifoya qiladi. Chunki tadqiqotlarning ko'rsatishicha bir kishi uchun 9 m 2 turar joy maydoni minimal no'rma dep xisoblash mumkin. Xususan balandligi 2,5 -3,2 m bo'lgan bunday maydon odam uchun yetarli. Kvartira va turar joy havosining sofligini zarur mebelni joylashtiririshni bo'sh qo'yadigan kvadratiga honalarni kattalar uchun yotoqhona, bolalar uchun xona va ovqat xona qilib gigienik ajratishni taminlaydi. Hozirgi vaqtda turar joy maydonini taqsimlashda bir kishiga 13, 5m2ga umumiy maydon 20 m 2 o'tish amalgam oshirmoqda, shunda bitta xonada bir kishidan ortiq odam yashamaydigan bo'ladi. Turar joy xonalarni tabiy va suniy yoritish eng muhum gigienik taraflarida hisoblanadi. Turar joyni national yoritish ko'z-ko'ruv funksiyasini yaxshilaydi. Odamning hayotiy xonasi ish qobiliyatihi oshiradi xonalarisanitariya jihatdan yaxshi tushishiga imkon beradi. Yoritish degandayoritiladigan yuzaga tushadigan nur oqimining zichligi tushiniladi. Yoritish birligi qilib luks qabul qilingan. Tatqiqotlarning ko'rsatishich oq va bir oz sarg'imtir yorug'likda ishlatiladigan ko'zga zo'r kelmaydi.

Ko'zning zo'riqib ishlashi yoki ranglarni bir biridan ajratish talab etiladigan honalarda oq hilan yorulish savzilligi katak. Tur juv zonoladda ytarli libbiyyoruglk bilan tamosha joylar gigienasining asosiy vazifasidir. "quyosh tushmaydigan xonadonga vrach keladi" degan qadimgi maqoldan malumki quyosh nurini salomatlik uchun xalq allaqachon payppan. Quyosh kuchli yorug'lik manbayin xisoblanadi. Xavo ochiq kunlasrda cgoiq atmasferada arqalgan quyosh nuri bilian yoritilishi 25000- 500000 km ga yetadi. Xatto havoda butun bo'lgan qish kunlari ham tortilish 700- 15001kdan pastga tushmaydi. To'g'ri ko'rilgan binolarda xonalarning yoritilganligi tashqi yoritilganning qarab 1 % ni tashkil etadi. Yozda u 230 - 500 lkga yetadi. Kunduzgi yorug'likning yaxshi tashishi uchun derazalar maydoni xonalar hos bo'lishi kerak. Shuning uchun honalarning yoritilishga baho berishda usul eng tarqalgan usul xisoblanadi. Bunda yorug'lik koifisenti yani derazalar solingan maydoni pol maydoniga nisbatan xisobga chiqariladi. Yorug'lik koifisenti qasrda ifodalanib surati derazalar oyna solingan may donning, maxraji esa pol maydonining kattaligidir. Yorug'lik koifisenti nechog'lik katta bo'lsa yoritish shunchalik yaxshi bo'ladi. Turar joy oynalari uchun yorug'lik koifisenti 1/6-1/8 dan sinf va kasalhona palatalari uchun 1/5-1/ 6 operatsiya xonalari uchun 1/2-1/ 3, kaledorlar, zinapoyalar yo'laklar uchun 1 /12- 1 / 15 dan kan bo'lmasligi kerak. Biroq yorug'lik koifisenti yana jonining iqlimi xonaning ichkariligi deraza orqali ko'rinib turadigan osmon gumbazi qismining kattaligi devorlarning qanday rangga bo'yalganligi derazalarning xonaning qaysi tomonidan qo'yilganligiga ham bog'liqligi tufayli yorug'lik to'g'risida faqat taxminiy tasavur beradi.

Turar joining tabiy yoritishga yorug'lik koifisenti bo'yicha baho berishda bu sharoitlarni qo'shincha ravishda hisobga olish kerak. Shulardan bazilarini ko'rib chiqamiz. Yaxshi yoritilish uchun osmon gumbazidan yorug'lik tushib turishi Tajriba shuni ko'rsatadiki agar kuzatuvchi deraza qarshisidagi devordan lm masofada stulda o'tirilsa u loqal osmon gumbazining kichik bir qismini vertical bo'yicha 30 smni ko'rishi kerak. Yorug'likni bir tekisligi derazalarning qanday joylashganligi va ular o'rtasidagi oraliqning katta kichikligiga bog'liq. Turar joy xonalarida o'rtacha yoritilganlik 30- 50 lkdan kam bo'lmasligi o'qish yoki ish joyidagi yoritilganlik yorug'lik esa 150- 300 lkdan ( sinf audito'riya) kam bo'lmasligi kerak. Yoritish bundan oshirilganda ko'rish o'tkirligi nisbatan kam yaxshilanadi, lekin ko'zning toliqish darajasi ancha pasayadi va hayotiy tonus oshadi. Yoritilganlik maxsus asbob lyuksmetr bilan aniqlanadi. Lyuksmetr bo'maganda yoritilishni taxminan hisoblab chiqish mumkin. Buning uchun shu xonani yoritib turgan hamma lampalardan jami quvvati vaqtlarda aniqlab 1 m 2 maydoniga qanchq vaqt to'g'ri kelishini topiladi. Bu kattalikni 3 ga ko'paytirrish choyalampa lampa bilan yoritilganda lyukslarda taxminiy yoritilganlik topiladi, lyuminestent lampalar bilan yoritilganda esa 10 ga ko'paytiriladi. Turar joylarning suniy mikro iqlimi odam organizmi issiqlik almashinuvi va salomatligi uchun sharoitlarni taminlash kerak. Bu sharoitlar asosan devorlar va binodagi boshqa elimentlarning konstruktiv xususiyatlariga isitish va ventilatsiyaga bog'liq. Havo tenperaturasi turar joy xonalari mikroiqlimning eng muhum omili hisoblanadi.

Tekshiruvchilarning ko'rsatishicha (xonaning o'rtasi poldan 1,5 m balandlikda O'rtacha va iliq sharoitiga qarshi 19-20 C sovuq iqlimda 20-22 C ( sinfda , auditoriyada 16-18 C)eng qulay temperatura hisoblanadi. Haroratning o'zgarishiga 2-3 C dan oshmasa, odam xonada yurganida temperature farqini sezmaydi. Vertical yo'nalishda temperaturaning poldan 0,1-0,5 m balandlikda o'lchanganda 2-3 dan ortiq bo;lmaslik. Poldagi past temperature oyoqlarning qotishiga axvol yomonlashuviga va shamollashga , ayniqsa bolalarning shamollashiga sabab bbo'ladi .X onadagi xavo temperaturasining sutkalik almashinuvi xam ahamiyatga ega. Markaziy isitishda u 2-3C atrofida pechka isitishda 4-6 C atrofida bo'lishi mumkin. Devorlar va polning ichki satxidagi temperature xonadagi xavo temperaturasiga imkon bo'yicha yaqin bo'lishi lozim. Agar tashqi devorlar temperaturasi xona xavosi temperaturasidan 5-6 C past bu xolda nur chiqarib issiqlik yoqotish shunchalik ko'payadiki xavo temperaturasi normal bo'lishiga qaramay devorlarning yaqinida odam sovuqqotadi. Temperature farqi 6 C dan ortiq bo'lsa xona xavosidagi suv bug'lari devorga o'tirib qolishi natijasida u namiqadi ko'proq issiqlik o'tkazuvchi bo'ladi va yana soviydi. Xonadagi xavoning optimal nisbiy namligi 30-60 % ga hisoblanadi. Isitish xonada qulay miqdorni vujudga keltirishdan tashqari quyidagi gigiynik talablarga javob berishi lozim. U xonalar havosini yoqilg'I yonganda hosil bo'ladigan hid, tutun , kukun, uglerod oksid, sulfide angidrid va boshqa mahsulotlar bilan ifloslanadigan manba bo'lib xizmat qilmasligi lozim.xonalar xavosi isitgich asboblariga o'tirib qolganidan organic chang quyganda va quruq haydalganda hosil bo'ladigan gazlar bilan ifloslanmasligl kerak. Bu gazlar xonalarning havosini buzadi. Burun va tomoq shilliq pardasini tasirlantiradi. Tomoqni qurib qolishiga va bosh og'rishiga sabab bo'ladi. Isitgich xonani kul bilan ifloslantirmasligi yong'in chiqish va kuyish tug'dirmaydigan bo'lishi kerak. Isitishning 2 nuri mahalliy va markaziy isitish farq qiladi. Mahalliy isitishga pechka va gaz bilan isitish kiradi. Bunda yoqilg'I solinadigan moslama va isitgich asbobi bir qurimada bo'ladi va isitiladigan xonaga o'rnatiladi. Pechka bilan isitishning quyidagi kamchiliklari bor. 1) Isitiladigan xonada temperature bir xilda tarqalmaydi va sutka mobaynida ancha o'zgaradi. 2) Turar joy yorug'lik bilan ifloslanishi mumkin. Yong'in chiqish xavfi konstruksiyalar qo'llanilganda va to'gxavosi gazlari jumladan uglerod oksid

xonalar xavosi esa kun va 'ri ishlatilganda sanab o'tilganda kamchiliklar deyarli bartaraf etilishi mumkin. Markaziy isitishda o'txonani xonalardagi isitish asbiblaridan alohida joyga qo'yiladi. O'txona kvartiraga bino yoki binolar gruppachasiga bitta bo'lishi mumkin. (Rayonda isitish issiqlik elektrotetlari). Yopiq xonalar xavosi kishilarning nafas olishi terlashi va badan terisidagi va kiyim boshdagi organic changdan ifloslanadi. Shu sababdan havoda kislorod miqdori bir muncha kamayadi. Havo temperaturasi ko'tariladi u "antropatsin" bilan ifloslanib badbo'y bo'lib qoladi. Havo tarkibi va fizikaviy kasallarning shu kabi barcha o'zgarishlari kishilarning kayfiyatiga va salomatligiga salbiy ta'sir qiladi. Qadimdan ma'lumki yahshi shamollatilmaydigan xonalarda ko'p kishi yig'ilganda ular xonaning dimligidan nafas olish qiyinlashgandan boshdagi og'irlik sezgisidan bosh og'rishidan , terlashdan, mudroq kelayotganidan va ish qobiliyati pasayishidan nolishadi. Shunday qilib turar joy va ayniqsa jamoat binolarida havoning rang g'borlardan darajasining epidemiologic yopiq xonalar xam bor. Yopiq xonalar xavosi orqali sil, gripp, yuqori nafas yo'llarining mavsumiy qatorlari qizilcha, qizamiq, ko'k yo'tal , bo'g'ma, suvchechak serebronspenal, epidemic meminsit va boshqa bir qancha kasalliklar o'tadi. Turar joy xonalari kasalxonalar va sinflar tomosha zallari kishilar ko'p to'planadigan boshqa joylar xavosidagi C 02 ning miqdori ventilatsiya sifatining va havo sofligining sanitariya ko'rsatkichi hisoblanadi. C-02 viqdori havoning buzilishiga parallel oshib boradi. Xonalar hovosidan C02-0,07/ dan oshmasa odatda undan havoning buzilishi belgilari bo'lmaydi. Havo C02miqdorning 0,1/ dan yuqori bo'lishiodam organizimiga o'zicha salbiy tasir ko'rsatadi hona ventilatsiyasini yetarlicha emasligidan adolat beradi. Hovodagi uglirod oksid miqdorining chegarasiga asoslanib ventilatsiyasining zarur hajmi hisoblanadi. Ventilatsiya hajmi bir kishi uchun soatga 30-35m3 dan kam bo'lmasligi kerak. Havo almashinuvi sooni-xona hisobiga 1 soat ichidan tashqi havo bilan necha martta almashinuvini ko'rsatadigan sondir. Necha marta havo almashinuvi zarurligini havo kubiga ( 1 kishi uchun xona kubaturasiga) bo'lingan vetilyatsiya hajmining ko'rsatkichi bo'yicha aniqlanadi.


1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə