Orxan Pamuk Bəyaz Qala




Yüklə 1.55 Mb.
səhifə13/13
tarix27.04.2016
ölçüsü1.55 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

onlarla pis davrandığım üçün, bundan sonra zənn eləmirəm ki, mənim yanıma gələlər, amma o

qəribə jileti olan, əlində çətir olan yolçunu görən kimi başa düşdüm ki, mənim yanıma gəlir.

Otağıma girməmişdən əvvəl hiss eləmişdim. Onun qədər olmasa da, onun kimi səhv edə-edə

türkcə danışırdı, amma otağa girən kimi italyanca danışdı Üzümü turşutduğumu və cavab

vermədiyimi görəndə, zəif bildiyi türkcəsiylə, mənim az da olsa italyancanı bildiyimi dedi. Sonra

danışdı: Adımı, kim olduğumu ondan öyrənib. Ölkəsinə qayıdandan sonra o, türklərlə başına

gələn dəhşətli sərgüzəştləri haqqında, türklərin heyvanları xoşlayan axırıncı Padşahı və yuxuları

haqqında, türklər və vəba haqqında, saray və müharibə qaydalarımız haqqında kitab yazıb.

Aristokratlar və xüsusən də kübar xanımlar arasında yayılan o tilsimli Şərq marağına görə 70

yazdıqları maraqla qarşılanıb, kitabları çox oxunub, akademiyalar da dərs deyib, varlanıb. Hələ

bundan başqa, yazdıqlarının romantikasına aludə olan əvvəlki nişanlısı, yaşına məhəl

qoymayaraq ərindən ayrılıb, evləniblər, uçulub-dağılan və satılan ailəsinin əvvəlki evini alıb ora

köçüblər, evi, bağçanı, əvvəlki vəziyyətinə qaytarıblar. Qonağım bütün bunları bilirmiş, çünki

kitablarına heyran olduğuna görə onu evində ziyarət eləyib. O, çox kübar imiş, o, qonağıma

bütün gününü sərf edərək, suallarını cavablandırıb, kitablarda yazdığı sərgüzəştləri bir də

danışıb. Məndən də uzun-uzadı elə onda danışıb: “Yaxından tanıdığım bir türkdü” başlığıyla

mənim haqqımda bir kitab yazırmış: Ədirnədəki uşaqlığımdan, ta ordan ayrıldığım günə qədər,

mənim bütün həyatım, onun türklərin xüsusiyyətləri haqqında intellektuallıqla yazdığı subyektiv

fikirləriylə dəstəklənərək maraqlanan italyan oxucusuna təqdim edilmək üzrəymiş. “Özümüz

haqqında ona necə də çox danışmışıq”,- dedi qonağım. Sonra məni təəccübləndirmək üçün bəzi

səhifələrini oxuduğu kitabdan detalları xatırlatdı: Uşaq olanda, məhəllədəki dostlarımdan birini

döyəndən sonra, etdiyim hərəkətdən utanaraq kədərlənərək ağlamışdım, ağıllıyammış, onun

mənə öyrətdiyi bütün astronomik bilikləri altı aya qavramışdım, bacımı çox istəyirəmmiş, dinimə

vurğunammış, həmişə namaz qılırammış, gilas cemini çox xoşlayırammış, ögey atamın peşəsi

olan yorğançılığa xüsusi marağım varmış, bütün türklər kimi, insanları çox istəyirəmmiş və sair

və ilaxır. Mənə göstərdiyi bu qədər diqqətdən sonra, bu səfehə soyuq davranmayacağımı və

belələrinin maraqlandığını bildiyim üçün ona otaq-otaq evimizi göstərdim. Sonra bağçada

dostlarıyla oynayan balaca oğullarımın oyunları ilə maraqlandı, ancaq polad çomağın yox, onları

danışdırdığı üçün korebe (oyun növüdür, adətən, 10-12 yaşlı uşaqlar oynayır-F.H), ənzəli və çox

da xoşlamadığı eşşəyin qaydalarını bir dəftərə yazdı. Elə onda dedi ki, bir türk dostu var. Ediləsi

başqa bir şey olmadığına görə, günortadan sonra ona bağçamızı, sonra Gəbzəni və onunla illər

əvvəl qaldığımız evi göstərəndə də eyni sözləri dedi. Çox maraqlandığı anbarımızda cem və

turşu qabları, zeytun yağı və sirkə güyümləri arasında diqqətlə yeriyərkən, venesiyalı bir rəssama

yağlı boya ilə çəkdirdiyim portretimi görəndə, bir az həddini aşaraq, əslində, onun türk dostu

olmadığını, türklər üçün pis sözlər yazdığını sirr verirmiş kimi sakitcə dedi: Bizim artıq mənəvən

geriləməyimizdən yazırmış, beynimizin içinin əski-üskü ilə dolu səliqəsiz bir şkafdan danışırmış

kimi danışırmış, islah olmayacaqmış, deyirmiş ki, xilas olmağım üçün tez bir zamanda onlara

boyun əyməkdən başqa, bundan sonra yüz illərlə boyun əydiklərimizi yamsılamaqdan başqa

çarəmiz yoxdu. Daha da uzatmasın deyə dedim: Amma o bizi xilas etmək istəyirdi”, - tez fikrini

bildirdi. Bəli, buna görə bir də silah hazırlayıb, amma biz onu başa düşməmişik, silah dumanlı

bir səhər, eynən fırtınada batan nəhəng quldur gəmisinin leşi kimi, batdığı iyrənc bir bataqlıqda

ilişib qalıb. Sonra əlavə elədi: Bəli, bizləri xilas eləməyi çox, lap çox istəyib. Bu o demək deyildi

ki, onda şeytani bir pislik yoxdu. Onsuz da bütün dahilər beləymiş! Portretimi əlinə alıb

yaxından diqqətlə baxır, bir yandan da dahilik haqqında nəsə mızıldanırdı: O, bizlərə əsir

düşməyib ömrünü ölkəsində keçirsəymiş, on yeddinci əsrin Leanordosu belə ola bilərmiş. Sonra

yenə də çox xoşladığı pislik mövzusuna qayıtdı. Onun haqqında deyilən, amma yaddaşımda

qalmayan bir-iki pulla bağlı dedi-qodu danışdı. Sonra dedi: Qəribə olan sizin ondan heç

təsirlənməməyinizdir!” Məni tanıyıb və çox istəyib, heyranlığını gizlətmədi: Neçə illər birlikdə

yaşayan iki adam necə olur ki, bir-birinə bu qədər oxşayarmış, mən başa düşə bilmirəmmiş.

Qorxurdum ki, şəklimi istəyər, amma istəmədi, götürdüyü yerə qoyandan sonra məndən soruşdu:

Yorğanları görə bilərəm? Mənasızcasına dedim: “Hansı yorğanları?” Təəccüblə soruşdu: Boş

vaxtlarını yorğan tikərək keçirmirsən? O vaxt qərar verdim ki, on altı ildir əlimə götürmədiyim

kitabı ona göstərim.

Çox həyəcanlandı, Türkcə oxuya bildiyimi, onunla bağlı bir kitabı, təbii ki, çox görmək

istədiyini bildirdi. Yuxarı, həyətin arxa tərəfinə baxan iş otağıma çıxdıq. Masamıza oturdu, on

altı il sonra, kitabımı ona dünən vermişəmiş kimi soxuşdurduğum yerdə tapdım, açıb qarşısına

qoydum, türkcəni yava-yavaş da olsa oxuya bilirdi. Bütün səyyahlarda gördüyüm və məni

əsəbiləşdirən, öz sağlam və etibarlı dünyasından ayrılmadan təəccüblənmək istəyi ilə kitabıma

aludə oldu. Onu tək qoyub bağçaya çıxdım, acıq pəncərədən onu görə biləcəyim bir yerdə,

divanda oturdum. Əvvəlcə şən idi, pəncərədən məni çağırdı: “İtaliyaya ayağınızın dəyməməyi

necə də aydın bilinir!” Amma sonra məni unutdu, arada bir gözucu onu süzərək, orada üç saat 71

bağçanın içində oturub, kitabı oxuyub qurtarmasını gözlədim. Oxuyub qurtaranda da başa

düşmüşdü, rəngi avazımışdı, bir-iki dəfə silahımızı özünə çəkən bataqlığın arxasındakı Bəyaz

Qalanın adını qışqıraraq dedi, mənimlə boş-boşuna italyanca danışmaq belə istədi. Sonra

oxuduqlarını, təəccübünü həzm etmək, dinləmək üçün pəncərədən çölə fikirli-fikirli baxdı.

Ləzzətlə baxırdım, əvvələr belə vəziyyətlərdə insanların həmişə etdikləri kimi, boşluqda sonsuz

bir nöqtəyə, olmayan bir mərkəzə baxırdı, amma lap sonralar, gözlədiyim kimi, gördü də: bu

səfər pəncərədən gördüklərinə baxırdı. Xeyr, ağıllı oxucularım başa düşüblər, zənn elədiyim

qədər axmaq deyilmi? Gözlədiyim kimi oldu, hirslə kitabın səhifələrini çevirməyə başladı,

axtarırdı, mən də ləzzətlə tapmasını gözləyirdim, nəhayət, axtardığını tapıb oxudu. Sonra

yenidən, evimin arxa həyətinə baxan o pəncərədən görə biləcəyi şeylərə baxdı. Nə gördüyünü,

təbii ki, yaxşı bilirdim:

Masanın üstündəki sədəf naxışlı sininin içində şaftalılar və albalılar vardı, masanın

arxasında həsirdən hörülmüş divan vardı, üstündə pəncərənin yaşıl rəngiylə eyni rəngdə olan quş

tükündən hazırlanmış yastıqlar qoyulmuşdu, yetmiş yaşına nərdivan söykəyən mən orda

oturmuşdum, daha arxada kənarına sərçə qonan quyuyla zeytun və albalı ağaclarını görürdü.

Onların arxasındakı qoz ağacının hündür bir budağına uzun iplərlə bağlanmış bir yelləncək, zəif

hiss olunan küləkdə yavaş-yavaş tərpənirdi.

1984-85

Son72


Orxan Pamuk

“Bəyaz Qala” haqqında

Bu deyəcəyim fikirlərimi, kitablarını, onları sevib əzizləyərək yazan ağıllı yazarlar bilir:

bəzi romanlar var ki, müəlliflərini xeyli xoşbəxt edərək, yerli-yerində bir sonluqla bitsələr də,

qəhrəmanları çap olunan kitabdan kənarda – müəllifin xəyallarında sərgüzəştlərini davam

eləyərlər. XIX əsrin yazıçılarından bəziləri bu xəyalları iki və ya üç cilddə nəql etməyi sınaqdan

keçiriblər. Qurulmuş bir dünyanı təzədən qurmağın tələlərinə düşmək istəməyən başqalarısa,

sanki kitabın davam etməsi mümkün olan yaşamına son qoymaq üçün, romanlarının axırında

qəhrəmanının gələcəyini tələm-tələsik tükəndirən bir bölüm əlavə edirlər, oxuyuruq: “illər sonra

Doresi iki qızıyla Alkinstondakı bağ evinə geri qayıtdı”, “Razarovun işləri nəhayət düzəldi, artıq

yaxşı gəlir əldə edir” və s. Bir də başqa cür kitablar var, bunlar müəlliflərini xəyalındakı yeni

həyat tərzinin qəhrəmanlarının sərgüzəştlərini vasitəçiliklə yox, birbaşa kitabla öz əhvalatlarına

görə davam etdirirlər. Kitab müəllifinin beyninə dolan yeni düşüncələr, obrazlar, əldən verilən

bəzi fürsətlər, oxucuların yaxın dostlarının təzyiqləri, xatirələr və bəzi başqa planlara görə

müəllifin beynində dayanmadan dəyişər. Ən axırda, müəllifin beynində kitab obrazı, kitab

dükanlarında satılan və müəllifin niyyətində olduğu kitabdan tamam başqa bir şey alınanda,

müəllif əlindən çıxmaq üzrə olan bu təzə və hələm-hələm ələ düşməyən nəsnəni adam arasına

necə çıxartdığını xatırlamaq istəyər.

“Bəyaz Qala”nı yazmaq, zənnimcə, “Cövdət bəy və oğulları” qurtaranda artıq fikrimdə

vardı: Gecə-yarsı, mavi küçələrdən çağırıldığı saraya gedən bir kahin. Kitabın adı onda beləydi.

Xoşniyyətli, “elmlə işə başlayan kahinim, çox da həyəcanla qarşılanmayan bu savadını, saray

əhlinə qəbul etdirmək üçün heç də xoşlamadığı, amma astronomiyaya olan marağına görə asanca

öyrəndiyi münəccimlik sənətini əvvəlcə istəməyərək icra edir, sonra da uzaqgörənliyinin ona

verdiyi güc və iqtidarla ağlı başından çıxanda həlləm-qəlləm işlər görməyə başlayır. Ardını

bilmirəm. O ərəfədə, ağlıma gələn bu “tarixi” mövzulardan çəkindiyimə, özümün də başqalarının

da tez-tez soruşduğu bu sualdan narahat olduğuma görə, bu fikirlə onu reallaşdıracaq qədər

maraqlanmadım: “Niyə tarixi romanlar yazırsan?”.

Lap əvvəl, iyirmi üç yaşında olanda, üç tarixi hekayə yazmışdım, deyirdilər ki, Cövdət bəy

əsərində də “tarixi”dir, bu sualın cavabı mənim ədəbi zövqümlə yox, ruhi meyillərimlə əlaqədar

olmalıydı: balaca olanda, səkkiz yaşında- izah etməyə ehtiyac var- hər şeyin bir-birini

təkrarladığı və radionun həmişə eyni şeyləri zırıldadığı mərtəbəmizdə işığın düşməyinə mane

olan mebellərin qaranlıqlaşdırdığı, nənəm yaşayan mərtəbəyə çıxdığım gün, əlimə Amerikadan

heç vaxt qayıtmayan əmimin tibblə bağlı tozlu kitabları və saralmış qəzetlərinin içində Rəşad

Əkrəm Qoçun hazırladığı böyük və şəkilli bir kitab keçdi. Beləliklə, hər gün saatlarla tozu alınan

qaranlıq evimizin mərtəbəsində tozlar kölgələr kimi yenə də toplanarkən, mən fahişəliyə aludə

olduqlarına görə, Əzabqapıdakı meymun satılan dükanlardan alınaraq ağaclara asılan biçarə

meymunların əhvalatını oxuyardım. Qəzəbli paltaryuyan maşınla birgə hamının qaynar su və

paltaryuyan sabun davasına qoşulduğu paltar günlərində gizlənir, vəbaya yoluxaraq cəzalanan

“Mələk Girməz Küçəsi”nin fahişələrinin qara qələmlə çəkilən şəkillərinə baxardım. Dəhlizdəki

sarğaclı saatlar təzə bir saat başlığını səbirlə gözləyərkən, mən səbirsizliklə və qorxuyla qolları,

ayaqları qırılaraq topun ağzına yerləşdirilib güllə kimi göyə atılaraq edam olunan günahkarların

əhvalatına heyranlıqla baş qoşardım. Yazdığım ilk tarixi hekayələrdən birin oxuyan tənqidçi

deyib ki, mən günün vacib problemlərindən yayınmaq üçün tarixə sığınıram.

Əslində bu fikir “Səssiz ev” qurtarandan sonra, yenə gözümün qabağında tarixi hadisələr

qaynaşmağa başlayanda mənə daha doğru göründü. Deyirdim ki, uzun romanların arasında qısa

bir şey yazım, süjetin ön planda olduğu, yazarkən məni dincəldəcək, əyləndirəcək bir novella

olmalıydı. Beləliklə, kahinimə görə, elm və asrtonomiaya kitablarını ləzzətlə oxumağa başladım.

Adnan Adıvarın o əyləncəli və əvəzsiz “Osmanlı türklərinin elmi” əsəri mənə axtardığım abhavanı verə bildi. (Övliya Çələbinin də xoşu gələn heyvanlar haqqında yazılan “ƏcaibülMəxluqat” kimi kitablar, başqa kitablardan dəyişdirilərək uyğunlaşdırılmış coğrafiya kitabları

olmayan ölkələr və b), Artur Kostlerin “Yuxudagəzən” dəki Keplerin izahı (Niyə mən mənəm?), 73

Leonardo da Vinçinin sadəlöhlüyü və silah hazırlamaq arzusu (digərlərinə çatmaq və onların

dərsini vermək üçün əldən-ayaqdan gedənlərin prinsipial arzusu), katib Çələbinin çarəsiz kitab

qurdluğu (ətrafında dərdlərini və nazını bölüşməyə heç kəs olmayan vaxtlarda daha da hüznlü bir

gözəlliyə bürünən bu xəstələri sevgiylə salamlayıram), qəhrəmanlarıma istər-istəməz sirayət etdi.

Məşhur Osmanlı astronomu Takiyüddünü mənə tanıdan professor Süheyl Ünverin “İstanbul

Rəsədxanası” adlı kitabından varlığını öyrəndiyim Takiyüddün quyruqlu ulduz haqqında

Padşaha təqdim elədiyi, bu gün itib-batan elmlərin şahını qəhrəmanıma tapdırıb izah etməyi

planlaşdırarkən astronomiya ilə astrologiyanın arasındakı sərhəddin naməlumluğundan da

xəbərdar idim. “Bir başqa kitabda isə astrologiya haqqında belə yazırdı: Bir sivilizasiyanın

dağılacağı haqqında proqnoz vermək, “o sivilizasiyanı dağıtmaq üçün çox da sərfəsiz yol

sayılmamalıdır”. Bütün siyasətçilər kimi, baş münəccim Hüseyn Əfəndinin də bu öncəgörüm

qanununu canı hovlu reallaşdırdmağa çalışdığını, daha sonraları Naimanın (Naima böyük

tarixçilərindəndir və Osmanlı tarixini yazmış ilk türk tarixçi sayılır. F.H) yazdığı tarixi

məlumatlardan oxudum.

Əsərimin təfərrüatlarını bir yandan toplamaqla yanaşı, çox da dəqiq bir məqsədi olmayan

bu mütaliədən yorulanda əlimdə, dünya ədəbiyyatından, xüsusilə bizim ədəbiyyat və

həyatımızda rast gəlinən bir mövzu vardı: Yaxşılıq etmək, başqalarına yararlı olmaq üçün ürəyi

gedən bir qəhrəman! Oxucuların qəhrəmanların yarısına diş qıcayaraq, yarısına da heyranlıqla

gözyaşı tökərək oxuduqları romanlarda xeyli xeyirxahlıq edən bu yaxşı qəhrəmanı pis adamlar

xaincəsinə əngəlləyərlər. Daha yaxşı romanlarda isə yaxşıların yavaş-yavaş əngəlləmək

istədikləri pisliklərə məğlub olduqlarını, dəyişdirildiyini oxuyuruq. Bəlkə də, mən də buna

oxşayan nəsə yazacaqdım, amma “yaxşılığın”, qəhrəmanı aktivləşdirən bütün o bilgini və

tapmaq həyəcanının qaynağını hec cür tapa bilmirdim. Bəlkə də, insanların özləri, oxuduqları

kitablarla deyil, eşitdikləri sözlər və başqalarına duyduqları heyranlıq hissi ilə dəyişdirdikləri

ölkədə yaşadığımız üçün, kahinimin öz elmini Qərbdən gələn bir adamdan öyrənməsinə qərar

verdim. O uzaq ölkələrdən gəmilərlə gətirilən çoxlu kölələr bu iş üçün biçilmiş parçaydı. Hegeli

xatırladan o alicənab kölə əlaqəsi də beləcə ortaya çıxdı. Xocamla, köləsinin bir-birinə hər şeyi

danışacaqlarını, bir-birlərini təkmilləşdirəcəklərini düşünürdüm, gərək uzun-uzadı danışaydılar,

onları qaranlıq şəhərin içində, bir otaqda baş-başa yaradırdım. Bu cütlük arasında ruhi cəhətdən

əlaqə və münasibət bir anda hekayəmin əsas qayəsinə çevrildi. Topladığım dəqiq məlumatlar

seçib-seçələdiyim bu xəyal və hekayə süjetlərinin qəhrəmanlarına, kitabımdakı dünyanın

səhifələri arasında onları gəzdirmək üçün böyük bir mərkəz də tapmağı müəyyənləşdirdiyim vaxt

Xoca ilə italyan kölənin görünüşünü bir-birindən fərqləndirməməyə qərar verdim. Bəlkə də,

xəyal gücümün bir anlıq tutqunluğundan, beləcə, bir eyniyyət fikri yarandı. Bu fikirdən sonra

ədəbiyyat tarixi adlanan xəzinənin o məşhur ekizlər, oxşarlar, bir-birinin yerinə keçən cütlüklərin

münasibətlərini başa düşmək üçün mənim çox da xəyal qurmağa ehtiyacım olmadığını,

ədəbiyyatı sevərək tanıyan oxucularım o dəqiqə yəqinləşdirəcəklər.

Beləliklə, əsərim, öz daxili məntiqinin məcburiyyətinin, ya da mənim xəyal gücümün

tənbəlliyi ucbatından məni də həyəcanlandıran tamam başqa bir biçimdə yarandı. Özündən razı

olmadığı, musiqiçi olmaq istədiyinə görə təqlid elədiyi Mortsartın adını öz adına əlavə edən

E.T.A.Hoffmanın ikili münasibəti haqqındakı kitabların, Edqar Allan Ponun əsəbləri oynadan

hekayələrinin, slavyan kəndlərindəki köhnə keşiş əfsanələri ilə salamladığım Dostoyevskinin

“Oxşarlar” adıyla tərcümə edilən, insanı üsyana səsləyən əsərdən də xəbərim vardı. “Bəyaz

Qala” çap olunandan sonra bu siyahını hələ nə qədər uzada bilərəm deyə eşələndiyim. “Amerika

Universitetinin Kitabxanası”nın birində, ədəbiyyatda, bu ekiz oxşarların təmasıyla kimlərin hansı

işlərlə məşğul olduğunu bir az oxuyandan sonra sanki boğuldum. Belə vəziyyətdə rahatlaşmaq

üçün başqalarının insanı özündən çıxartmasını xatırlamaq, bəlkə də, ən yaxşı haldır. Orta

məktəbdə oxuyanda biologiya müəllimi sinfimizin çirkin ekizlərini bir-birindən fərqləndirməklə

öyünürdü, amma şifahi imtahanlarda onların biri digərinin yerinə keçərdi. Əvvəlcə Şarlonun

“Böyük diktator” filminin təqlidlərini görüb xoşladım, sonrasa əsl mətləbləri görərək zəhləm

getdi. Uşaq olanda şəkilli bir romanın həmişə əyin-başını, ənlik-kirşanını dəyişən Minsifət adlı

qəhrəmanına heyran olmuşdum: Görəsən, mənim yerimə keçsə, neyləyərdim? Həvəskar bir 74

psixoloqun yerinə keçərək, bəlkə də, deyərdi: əslində bütün yazıçılar başqa biri olmaq istəyirlər,

Dr. Jekyll və Mister Hyde də Hoffmanndan daha çox Robet Luis Stivensonda öz ruhi

vəziyyətinin ifaədəsi vardır. Gündüz vətəndaş, gecə yazıçı! Bəlkə də, yerimə keçən oxşarım

oxucularıma mənim ekizlər bürcündən olduğumu demək istəyib, amma mən onu belə şeylərə

inanmadığımı hardasa oxuduğumu deyərək susdurdum. Bu qarışıqlığın kitabımı tapıb ona ön söz

yazan Farukdan sonra, kitabın axırında, bir də mənim danışmaq istəməyimi bəzi oxucularlım

haqlı olaraq qarışıqlıq yaratdığını deyəcəklər. Məqsədimiz aşkarlıq olduğuna görə, gərək tam

izah edim.

“Bəyaz Qala”nın əlyazmasını italyan kölənin, yoxsa Osmanlı Xocanın yazdığını bilmirəm.

Qərara aldım ki, “Səssiz ev”in qəhrəmanlarından tarixçi Faruka duyduğum yaxınlığı, “Bəyaz

Qala”nı yazarkən qarşılaşdığım bəzi texniki problemlərdən (oxucu üçün izahlar, mütləq

yazılmalı olan, tarixi məlumatları çatdırmaq və s) yayınmaq üçün istifadə edim. Onun vasitəsi ilə

həll etdiyim bu üslub və texniki problemləri: Qəhrəmanlardan birinin öyüdünə məhəl qoymayıb

kitabı axıra qədər oxumayan bəzi oxucular, (yazardan çox, qəhrəmanına inanmaq bizim roman

ənənəmizin vacib şərtlərindəndir) bir türkün bir italyan azğınından kitab yazmağının təhlükəli

olduğunu dedilər. Kitabımın ilk və son hissəsində salamladığım Servantes də öz vaxtında, yəqin,

narahat olub ki, ərəb tarixçisi Seyyid Həmid İbn Əngəlinin (Cide Hamete Benengeli)

əlyazmasından yararlanaraq yazdığı “Don Kixot”un özünə aid olduğunu göstərmək üçün boş

yerə söz oyunlarından istifadə edib. “Səssiz evi” oxuyanların xatırlayacağı Gəbzə arxivində

tapdığı əlyazmasını Faruk da eynən Servantes kimi, öz millətinin dilinə tərcümə edərkən yəqin

ki, başqa kitablardan da nələrisə əlavə edib. Deməli, eynən Faruk kimi mənim də arxivlərdə

işlədiyimi, kitabxanaların tozlu rəflərində əlyazmaları arasında eşələndiymi düşünən

oxucularıma, Farukun gördüyü işləri öz öhdəmə götürmək istəmədiyimi də bildirmək istəyirəm.

Mənim gördüyüm iş, ancaq Farukun tapdığı bəzi detallardan istifadə etmək oldu. Onları ilk tarixi

əsərlərimi yazarkən sevərək oxuduğum Stendalın İtaliya əhvalatlarından öyrəndiyim o qədim,

tapılmış əlyazma üsuluyla Faruka yazdırdığım giriş bölümünə əlavə etdim. Beləliklə, bəlkə də,

başqa vaxt yazacağım digər tarixi əsərlərim üçün Faruku – eynən dədəsi Səlahəddin bəyə

etdirdiyim kimi – əlimin altında işlətməyə vərdiş elətdirirdim, həm də oxucunu qəfil xəbərsiz-

ətərsiz kostyumlu bala aparmağın – tarixi romanın ən çətin yeri – təhlükələrindən xilas oldum.

Əsərimi ancaq tarixiliyə uyğun olduğuna, ya da parlaq və qarışıq bir dövr olduğuna görə

yox, eyni zamanda qəhrəmanları Naima, Övliya Çələbi və Katib Çələbinin yazdıqlarından

yararlana bilsinlər deyə, XVII əsirin ortalarına təsadüf etməsinə qərar verdim, amma daha

əvvəlki və sonrakı yüzilliklərdə yaşanmış bir çox kiçik həyat hadisələri də, səyahətnamələr

vasitəsi ilə kitabımda əks olundu. Xoşniyyətli, təvazökar italyanımı Xocanın köləsi etmək üçün

(gəmiylə əsir düşmək və saxta həkimlik günləri) bir əsr əvvəl eynən Servantes kimi türklərə əsir

düşən adı məlum olmayan ispaniyalının II Filippə təqdim elədiyi bir kitabdan da istifadə etdim.

Servanteslə həmin vaxtda Osmanlı gəmilərində kürək çəkərək köləlik edən baron V.Vratislavın

zindandakı günləri köləmin həyatına nümünəydi. İstanbula onlardan qırx il əvvəl gələn fransızın,

Busbekin məktublarından vəba xəstəliyi olan vaxtları (adicə bir çiban da insanları vəba kimi

qorxudurdu!) və İstanbul adalarına sığınan xristianları yazarkən yararlandım. Atəşfəşanlığa,

İstanbul mənzərələrini və gecə əyləncələrini (Antonio Qallant, Ledi Maotaqe, Baron de Tott),

Padşahın əziz aslanlarını və aslanxanalarını (Əhməd Rəfiq), ordunun Ləhistan səfərini, (Əhməd

Ağanının Viyananı mühasirəyə alması ilə bağlı gündəliyi, uşaq Padşahın bəzi yuxularına, ata

nənəmin evindəki kitabxanada oxuduğum Rəşad Əkrəm Qoçun eyni üsulla yazdığı başqa bir

kitabdı: (Tariximizdə qəribə hadisələr İstanbulun yiyəsiz itlərini, vəbaya qarşı görüləcək

tədbirlərə Helmutvon Moltkenin Türkiyə məktubları), kitaba adını verən Bəyaz Qalayla (Tadeutz

Trevaninanın “Transilvanyada Səyahət” adlı qravürlü kitabında qalanın tarixçəsindən başqa

kitabxanasındakı, bir barbarla fransız romançısının yerlərini dəyişməsi ilə əlaqədar bir roman

haqqında danışılır) kitabçün bəzi əlaqəli detalları da əsərimin baş verdiyi dövrün yox, bəzi başqa

dövrlərin şahidlərindən topladım.

Üstünə ölü torpağı səpilmiş xeyli yuxulu ölkələri yaşanılası vəziyyətə gətirən kitab

qurdlarının da kəşf edə bilməyəcəyi və kitabı ikimizin yaza biləcəyi bir kitab zənn edilməsini 75

şübhə altına salan bu əsas məqamlardan bir-ikisi: Ədirnədəki Bəyazid məscidinin tikinti

kompleksində dəlixananın və xəstələr üçün çalınan sehrli musiqinin şahidi olan, təbii ki, Övliya

Çələbidir, amma bu gözəl tikilini basan palçığı, buludlu və kimsəsiz bir bahar səhəri arvadımla

mən üşənərək və hüznlə gördük. Padşahı həyəcanlandıran leyləyi də gördük. Ovçu Məhmədin

gördüyü və qəhrəmanlarımın şərh etdiyi yuxulardan bəzilərini əslində xəyalımda canlandırdım

(əlində çuval olan quldurlar idi). Eynən italyan köləmə uşaq vaxtı edildiyi kimi, mənim də təzə

paltarımı, üstünü-başını cırdığı üçün böyük qardaşıma geyindirdilər, amma kitabdakı kimi

qırmızı yox, acıq-maviydi. Soyuq qış səhərlərində mənimlə qardaşımı apardığı bir gəzintidə

anam bizə yeməli nəsə alırsa (halva yox, acı badam peçenyesi), Xocanın anası kimi deyərdi:

“heç kəs görməmiş bunları yeyin). Kitabdakı qırmızı saçlı cücənin, uşaqlığımızın klassiki

Qırmızı Saçlı Uşaqla, ya da yazdığım və yazacağım kitabların da cücələri ilə əlaqəsi yoxdu:

1972-ci ildə Beşiktaş bazarında gördüm onu. Xocanın planlaşdırdığı uzun müddət qurulmasa da,

namaz saatını göstərən bir saat düzəltmək fikrinin mənim yeniyetməlik xəyallarımdan biri

olduğunu zənn edirdim, yanılmışam. Hələ də reallaşa bilmədiyinə görə təəccübləndiyim bu

planla çox maraqlanan tapıldı, biri də dedi ki, yaponlar belə bir saat hazırlayıblar, amma görə

bilmədim.

Bəlkə də, vaxtı çatmışdı: İnsanları, mədəniyyətləri bir-birindən ayırmaq üçün edilən və

gələcəkdə də edilməsi mükün olan təsnifatlardan biri də Şərq-Qərb fərqliliyinin həqiqətə nə

qədər uyğun olduğu, təbii ki, “Bəyaz Qala”nın mövzusu –problemi deyildir. Pis üslub, adi

müşahidə və həyəcanlarla qələmə aldığı o giriş yazısıyla Farukun heç bir oxucunu aldada

bilməməyi haqda düşünüəndə, ancaq kitab qəhrəmanlarının yox, kitab oxucularının da ŞərqQərb ayrı-seçkiliyi ilə maraqlanmaqları da təəccüblüdür. Təbii ki, bunu da əlavə etməliyəm ki,

bu ayrı-seçkiliyin həyəcanıyla yüz illərdir edilmiş o qədər müşahidə, yazılmış o qədər səhifə və

inanılmış o qədər hadisə olmasaydı bu əsər də özünü doğruldacaq bir neçə məqamı özündə

cəmləşdirə bilməzdi. Vəbanın Şərq-Qərb ayrı-seçkiliyi üçün turnusol kağızı kimi istifadə

edilməsi də köhnə fikirdir. Baron De.Tott xatirlərinin birində belə yazır: “Vəba türkü öldürər,

amma firəngə iztirab çəkdirər”. Belə bir müşahidə mənim üçün cəfəngiyyat, ya da müdriklik

qırıntısı kimi yox, ancaq və ancaq sirlərinin bir hissəsini faş etməyə çalışdığım planlı sərgüzəşt

zamanı istifadə edilə biləcək bir rəngdir. Bəlkə, müəllifinə əziz olan keçmişini və kitabı

xatırlatmaq üçün lazım ola bilər, amma bu işlər rənglərin necə tapıldığı və bir yerə yığıldığını



nəql etməklə qurtarmaz.

İyul 1986
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə