Neft-qaz sektorunun iNKİŞafinin iqtisadi artima təsirinin qiyməTLƏndirilməSI




Yüklə 0.6 Mb.
səhifə1/5
tarix20.04.2016
ölçüsü0.6 Mb.
  1   2   3   4   5
UOT 338.45:338.1:330.356 (479.24)

NEFT-QAZ SEKTORUNUN İNKİŞAFININ

IQTISADI ARTIMA TƏSIRININ QIYMƏTLƏNDIRILMƏSI



Hacızadə Elşən Mahmud oğlı

i.e.d., prof. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti,

Az 1001, İstiqlaliyyət küçəsi, 6,

elshan@hajizadeh.co


Xülasə
Tədqiqatın məqsədini milli neft-qaz sektorunun potensialının, infrastruktur kompleksinin müasir vəziyyətinin və onun ölkə iqtisadiyyatının inkişafındakı rolu və əhəmiyyətinin təhlilini, habelə ümumilikdə bu sektorun inkişafinın iqtisadi artıma təsirinin qiymətləndirilməsi ifadə edir.

Tədqiqatın metodologiyası trendli və situasiyalı yanaşmada sistemli təhlilin struktur metodlarına əsaslanır. Tədqiqat arasdırmasında korrelyasiya və digər ekonometrik üsullardan da istifadə olunmuşdur.

Tədqiqatın nəticələri - 1988-2011-ci illər ərzində neft-qaz sektorunun ÜDM-in strukturunda rolu və əhəmiyyəti qiymətləndirilmiş, onun yaxın və orta perspektivdə iqtisadi artıma təsirinin proqnozu verilmişdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri:

1) hesablamaların daha uzun müddətləri əhatə etməsi planında aparılmaması;

2) bir sıra artım göstəriciləri ilə bağlı qəti təyinatların olmaması, daha geniş və dolgun statistik mənbə axtarışı çətinlikləri;

3) hesablamalarda metodoloji yanaşma çoxşaxəliyi.



Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti - neft-qaz sektorunun iqtisadi artıma təsir proqnozlarının hesablanmasında alternativ mənbə kimi istifadə imkanlığı.

Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi - ilk dəfə ümumiqtisad elmi kontekstində «neft-qaz sektoru» anlayışının geniş interpretasiyasının verilməsi, «milli neft strategiyası»nın konseptual təyinatda təqdimatı, neft-qaz sektorunun fəaliyyətini xarakterizə edən əsas göstəricilər sistemi üzrə yeni elmi ümumiləşdirmələrin aparılması, retrospektiv və perspektiv (30 il) dövr ərzində neft-qaz sektorunun ÜDM-in səviyyəsinə təsir istiqamətlərinin qiymətləndirilməsi.
Açar sözlər: neft-qaz sektoru, milli neft strategiyası, iqtisadi artım, büdcə-vergi siyasəti, proqnozlaşdırma.
1.Giriş

Neft sivilizasiyasının təşəkkülündən bəri neft-qaz resursları potensialı dünya siyasətində başlıca strateji hərbi və diplomatik qüvvə, siyasi-iqtisadi strategiyanın formalaşması mənbəyi, milli gücün mühüm faktoru hesab edilməkdədir. Neft və qaz müasir zamanda zəruri istehsal, iqtisadi-maliyyə resursu olmaqla sənaye potensialının əsas energetik komponentdir. Sosial gücü, şəhəryaratma və aqlomerasiya effekti mühüm olan bu resursa istinadən bəşər cəmiyyəti ayrılıqda və həmçinin iqtisadiyyatın bütün sahələrində başlıca özünü lazımi enerji və nəqliyyat xidməti ilə təmin etmiş olur. Obrazlı deylimdə neft-qaz kompleksi iqtisadiyyatın investisiya istiliyini gerçəkləşdirən ən güclü və rahat sektor funksiyasi rolunu yerinə yetirir.

Azərbaycanda neft-qaz resurslarından istifadənin çox əsirlik tarixi vardır. Qədim zamanlardan Abşeron və Şirvan ərazisində neftdən məişətdə, insanların təsərrüfat həyatında geniş istifadə edilmişdir. XIX əsrdə baş verən sənaye inqilabları isə insanların texniki tələbatlarının artması ilə müşaiyət olunaraq neftdən istfadənin təyinatını köklü təbəddulatlara uğratdı. Daxiliyanma mühərriklərinin yaranışı, krekinq prosesindəki nailiyyətlər, dağ-mədən sənayesində intensivləşmə və digər bu kimi mütərəqqi amillər kontekstində iqtisadiyyatın enerji resurslarından qaynaqlanan yeni - industrial paradiqmasını formalaşdırdı. Bütün bunlar isə öz növbəsində böyük neft erasının təşəkkülünə gətirdi [7, 26].

Neftin hasılatında mühüm tarixi ənənələri olan Azərbaycan özünün bol ehtiyatları ilə paytaxt Bakının timsalında XIX əsrin sonunda, XX əsrin əvvələrində sənayeləşən dünya iqtisadiyyatının əsas enerji regionlarından biri idi. Təsadüfü deyil ki, 1898-1901-ci illərdə hasil edilən dünya neftnin yarıdan çoxu Bakı neft rayonunda çıxarılmışdı. Orta hesabla hər il 10 milyon tona bərabər olan bu toplumum mütləq əksəriyyəti Azərbaycanın hüdüdlarından kənarda, demək olar ki, dünyanın bütün yaşıl qitələrində istehlakçı tələblərini ödənilməsinə yönəldilirdi [26, 30]. Bakı əsas qlobal neft mərkəzlərindən biri kimi möhtəşəmliyini II cahan savaşı bitdikdən sonra belə qoruyub saxlamış və Azərbaycanda hasil olunan neft bütün bu dövr ərzində nəhəng dövlətin - SSRİ-nin sənayesinin, hərb maşınının, geniş istisamar texniksının başlıca generasiya mənbəyini təşkil etmişdir. Azərbaycan nefti bütövlüklə sovet iqtisadiyyatının inkişaf tarixinin bütün mərhələlərində energetik gücü ilə fərqlənmiş və öz potensialını əsasən bu ittifaq dövlətinin qüdrətlənməsinə xərcləmişdir. Ümumən tarixin iki yüz ili ilə bağlı olan bu zaman əhatəsində azərbaycan xalqı neft-qaz resurlları və onunla bağlı gəlirlərin idarə edilməsi işindən əsasən kənarda qalmış və sahibi olduğu bu sərvətlərin təbii rentasından dolğun bəhrələnə bilməmişdir.

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinın bərpa edilməsi ilə isə ilk dəfə olaraq neft-qaz sərvətlərinin xalqa məxsusluğu tam təmin olunmuş və bu sərvətlərdən milli dövlət mənafeləri baxımından geniş istifadə etdirilməsi üçün real əlverişli şərait yaranmışdır. Bununla yanaşı, yeni geosiyasi situasiya Azərbaycanın Xəzər sektorunda ötən əsrin son onilliklərində aşkarlanmış nəhəng karbohidrogen yataqlarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində aktiv işlənməsinə də əsaslı zəmin olmuşdur. Bütün bu gerçəkliklər fonunda ümummilli lider Heydər Əliyev rəhbərliyi altında ölkənin milli neft strategiyası formalaşdırılmışdır. Praktiki müstəvidə «Əsrin müqaviləsi»indən start götürən milli neft strategiyası multipkativ effektdə prezident İlham Əliyevin əzmkar fəaliyyəti ilə aparılan miqyaslı islahatlarla daha təkmil məcraya yönəlmiş, çoxsaylı beynəlxalq neft kontraktının bağlansı ilə respublikaya nəhəng investisiya axınının gətrilməsini, transmilli neft-qaz ixrac boru kəmərlərinin inşasını, yeni yanacaq-enerji ifrastrukturu quruculuğunu, sosial-iqtisadi inkişafa əlavə stimullar verən milli neft fondunun yaradılmasını təmin etmişdir. İndi bu sərvətlərdən daha səmərəli istifadə ümumi milli inkişaf strategiyasının ən mühüm prioritetlərindən birini təşkil edir.

Neft-qaz sektorununda mövcud vəziyyətin respublika iqtisadiyyatına, onun tərəqqisinə əsaslı təsiri vardır. Gerçəklik ondan ibarətdir ki, neft-qaz sektorun və onun qaynaqlandırdığı Yancaq-enerji kompleksi (YEK) iqtisadiyyatın bütün strukturunda hərəkətverici qüvvəyə malikdir. Müasir milli iqtisadiyyatın barometri və əsas indikator göstəricisi bu gün də yetərli dərəcədə neft-qaz sektoru ilə bağlıdır. Bu baxımdan mövcud reallıqlar çevrəsindən mili neft-qaz sektorunun inkişafinın iqtisadi artıma təsirinin təhlili və qiymətləndirilməsi mühüm aktual səciyyə daşayır və eyniliklə də bizim tədqiqat predmetimizin leytmotivini təşkil edir. Mövzunun aktuallığını gücləndirən şərtlərdən biri də, neft-qaz sənayesinin milli və iqtisadi təhlükəsizliyin əsas qaynaq komponenti olmasındadır. Ölkə büdcəsinin 60-70%-i onun vəsaiti hesabına formalaşır. Bütün bunlar neft-qaz sektorunun daha geniş iqtisadi aspektdə öyrənilməsini zəruriləşdirən, milli dövləti mənafelərində təsbitini tapan və həm də qlobal xarakterlilik baxımından da fundamental edir.


2.Metodologiya: iqtisadiyyatın sektorial bölgüsü və neft-qaz sektorunun funksional təyinatı

Elmi-nəzəri mənbələrdə iqtisadiyyatın sektorial bölgüsu - oxşar uzlaşan cəhətləri, iqtisadi məqsədləri, funksiyaları və davranışları ilə fəqlənən nəhəng əhəmiyyətli institusional vahidlər kimi göstərilir. Bu sahələr nəzəri və paraktiki planda başlıca təsnifatda biri digərinində təsərrüfat formasına və məhsul istehsalı növlüyü əlamətlərinə görə də ayrılır [8, 12, 19].

Təsərrüfat forması baxımından iqtisadiyat əsasən dövlət (government sector) və özəl (private sector) sektorlara bölünür. Məhsul növlüyu istehsalı kontekstində isə çoxsaylı variantlar müxtəlifliyinə baxmayaraq bu bölgüdə üçhədli klassik sektorial model (ingiliscə - three-sector hypothesis - üç sektor haqqında hipoteza) əsas götürülür. Birinci sektor (primary sector) xammalın hasilatı və onun yarımfabrikatlara çevirən emalını sahələrini əhatə edir. Buraya aqrar-sənəye, hasilat və təbii xammalın ilkin emalı (daş kömr, neft-qaz, metal filizləri və s.) sahələri daxildir. İkinci sektora (secondary sector) hazır məhsul istehsal edən - emal sənayesi və tikinti müəssisələri aiddir. Bu sektor ümumən olkə iqtisadiyyatın mühüm hissəsini təşkil etdiyindən onu həm də istehsal sektoru adlandırlar. Məhz burada ÜDM-in gəlir və daxilolmalar artımının əsas hissəsi formalaşır ki, bu da nəticə etabarı ilə həyat keyfiyyətini yüksəldən proqramların həyata keçirilməsinə təkan verir. Digər bir təsnifatda birinci və ikinci sektorlar birlikdə material istehsal sektoru adlandırlır. Üçüncü sektor (tertiary sector) xidmət sferası müəssisələrini əhatə edir. Buraya nəqliyyat, rabitə, ticarət, səhiyyə, turizm və s. aid olunur. Hazırda inkişaf etmiş ölkələrdə üçüncü sektorun ÜDM-dəki payının əhəmiyyətli artımı onu «servis iqtisadiyyatı» adlanan ayrıca bir qtisadiyyatın sahəsinə çevirlməsinə gətirmişdir. Üçüncü sektor anlayıçı fərqli bir müstəvidə daha çox sosial funksiyalar yerinə yetirən qeyri-hökümət təşkilatları sektoru kimi də analaşılır [4, 32. 36].

İqtisadiyyatın çoxsaylı sektorial bölgüsündə real və maliyyəyə təsnifatlandırmasının da əhəmiyyəti böyükdür. Real sektor (real sector) bilavasitə material istehsalını, əmtəə və xidmətləri əhatə edir. Məhz bu sektorda yüksək mənfəət yaranır və əsas budcə daxilolmaları təmin edilir. Maliyyə sektoru (financial sector) isə maliyyə-kredit qruplarını birləşdirir [12, 32].

İqtisadi düşüncənin sistemləşdirilməsində bir sıra digər metodoloji yaranışlar da çıxış edirlər: Bələ ki, müasir iqtisadi ədəbiyyatlarda dördüncü və beşici sektor anlayışlarına da rast gəlinir ki, bunlar da üçüncü sektorun sistem altıları kimi çıxış edirlər. Dördüncü sektora (quaternary sector) da informasiya-kommunukasiya texnologiyaları sferasında ixtisaslaşan, həmçinin qlobal marketinq, bank, maliyyə, bir sıra elm sahələri, konsaltinq və təhsil xidmətləri göstərən müəssisələr aid edilir. Bu sektoru həm də çox zaman informasiya sektoru da adlandırırlar. İnformasiya sektoru müasir və gələcək iqtisadi inkişafın əsasında dayanır. Beşinci sektor (quinary sector) isə səhiyyə, mədəniyyət və elmi tədqiqatlar sahəsindəki ixtisaslaşmaları əhatə edir [36].

İqtisadiyyatın sektorial bölgüsunü səciyyələndirən bu gerçəkliklərdən çıxış edərək «neft-qaz sektoru» anlayışına bir daha aydınlıq gətirməklə onun Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyatında yerini və parametrlərin müəyyənləşdirmək mümkündür. Metodoloji təyinatlılığ baxımından bu həm də onunla əlaqələndirilir ki, ölkə iqtisad elmində, həmçinin hüquqi-normativ və praktiki sferada neft-qaz sektoru anlayışının dəqiq interpretasiyasına hələ rast gəlinməmişdir. Sadəcə bu anlayış geniş dövriyyədə emprik köklərə istinadən söz düzümünə adakvat neft və qazın mövcud olduğu bir iqtisadiyyat sahəsi kimi başa düşülməkdədir. «Neft-qaz sektoru» anlayışı həm də üstün olaraq, çox zaman yalnız «neft sektoru» kimi də ifadə edilir. Bununla belə, dövriyyədə ayrıca «qaz sektoru» anlayışı da mövcuddur. Bu reallıq onlara yanaşmada fərqlilik və ya sinonim kimi istifadə etmə çətinliyi yaradır. Elmi müstəvidə və eyniliklədə statistik çərçivədə neft-qaz sektorunun dəqiq metodoloji təyinatı olmadığı üçün onun hududları haqqında qəti fikir söyləmək də mürəkkəbləşir. Lakin realıq belədir ki, neftin çıxarılması zamanı onunla birlikdə prosesin ayrılmaz hissəsini təşkil edən səmt qazı da hasil olunur. Məhz bu qaz faktoruna istinadən mütləq əksər hallarda neftlə bağlı istehsal sahələri «neft-qaz təsərrüfatı», «neft-qaz sənayesi», «neft-qaz kompleksi» və s. bu kimi adlarla təsbitini tapır [6, 7, 14]. Bununla belə, qeyd olunmalıdır ki, təbii qaz yalnız neftlə birlikdə səmt qazı kimi çıxarılmır. Əlahiddə yataqlardan, bəzən neft potensialından da yüksək olan qaz hasil edilir. Bu halda istehsal sahəsi ayrıca «qaz» təsərrüfatı kimi də fəaliyyət göstərir və adekvat olaraq da ona uyğun sahəvi təsnifatda adlanış verilir [22, 33]. Digər tərəfdən neft və qaz çıxarmada aralıq məhsul olan kondensatın hasilat sənayesi əhəmiyyətli müstəsnalıq təşkil etmədiyi üçün onun adı ilə bağlı əlahiddə təsərrüfat sahəsi də qəti adlandırılmamışdır. Göründüyü kimi neft, təbii qaz və kondensat karbohidrogen məhsulu təməlində triada əmələ gətirir və onlar istər analoji təbii sərvətlilik və istərsə də yaxın adekvat xammal kimi bir-biri ilə sinxron əlaqəlik təşkil edirlər. Elə bu baxımdan da «neft-qaz sektoru»na neft, qaz və kondensatla bağlı bütün təsərrüfat tsiklini əhatə edən iqtisadiyyat sahəsi kimi təyinat verilir. Geniş struktur təyinatda isə neft-qaz sektoruna axtatış-kəşfiyyat, qazma, hasilat, nəql, təchizat, emal və satış kimi çoxsaylı istehsal sahələri daxil edilir. Beləliklə elmi-iqtisadi anlamda «Neft-qaz sektoru» karbohidrogen məhsulu olan neft, qaz və kondensatın axtarış-kəşfiyatı, qazması, hasilatı, emalı, nəqli, təchizatı və son istehlakçıya çatırılması ilə bağlı satışını realaşdıran təsərrüfat kompleksini ehtiva edir.

Bütün texniki, texnoloji, iqtisadi əlamətləri ilə «neft-qaz sektoru» anlayışı Azərbaycan Respublikası kontekstində də eyni səciyyə və mahiyyət daşayır. Fərqlilik isə yalnız bu təsərrüfat sferasının renta təyinatlarından irəli gələn mülkiyyət münasibətləri ilə bağlı müəssisələr quruluşuda özünü göstərir. Belə ki, respublikada formalaşmış müasir neft-qaz sektoru müqabil bir struktur sistemə malikdir. Bu sistem quruluş dövlət və özəl (qarışıq) olan iki iqtisadi «subsektor»u özündə ehtiva edir. Dövlət sektorunda idarəetmə demək olar ki, bütünlüklə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) tərəfindən, özəl hissədə isə Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq müqavilələr çərçivəsində müştərək işləməyə verdiyi fəaliyyət (istismar) zonalarının izbatçılığı ilə həyata keçirir. Hər iki subsektorun müştərək fəaliyyət sferasında qovuşan sahələrinin olduğunu nəzərə aldiqda isə burada daha bir - üçüncu olan alt sektorun da mövcudluğunu yəqin etmiş oluruq. Ayrı-ayrı resurs bazasına malikliyi və dəgər sistem fərqliliyinə baxmayaraq bu sektorlar fəaliyyətlərində respublika YEK-nin tərkib hissəsi kimi çıxış edən böyük infrastruktur sistemdən faydalanırlar. Bu isə onu əsaslandırır ki, müxtəlif mülkiyyət strukturlu bu sektorlar müqabil və həmcins xüsusiyyətləri ilə böyük və bütöv infrastruktur sistemdə vahid bir iqtisadi məkanı formalaşdırırlar.

Beləliklə «Milli neft-qaz sektoru» YEK-nin tərkib hissəsi olaraq, ARDNŞ, Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq müqavilələr çərçivəsində müştərək işləməyə verdiyi fəaliyyət (istismar) zonalarını, habelə onunla bilavasitə bağlı olan qarışıq və digər infrastruktur müəssislər silsiləsini əhatə edir.

Sxematik planda «milli neft-qaz sektoru»nu aşağıdakı kimi səciyyələndirilir:


Sxem 1: Azərbaycan Respublikasının neft-qaz sektoru

«Neft-qaz sektoru» haqqında təhlili mülahizələri ümumiləşdirərkən onun iqtisadiyyatın hansı sektoruna konkret aid olduğunu, eyni zamanda hansı sektorlarla bütövlükdə və ya qismən uzlaşma tapdığını da müəyyənləşdirmək vacib bilnir.

Təsərrüfat forması baxımından neft-qaz sektoruna aid olan müəssisələr dövlət və özəl sektorda ola bilər. Bu isə onu göstərir ki, neft-qaz sektorunun təsərrüfat forması baxımından təsnifatlandırılması üç aspektli strukrurda:

1) yalnız dövlət (neft-qaz sənayesinin milləşdirildiyi xarici də daxili konsessiyaların olmadığı ölkələr - Cəudiyyə Ərəbistanı, İran);

2) yalnız özəl - (ABŞ, Böyük Britaniya);

3) dövlət və özəl paralelliyi - (Rusiya, Küveyt) təyinat tapır.

Bununla belə, vurgulanmalıdır ki, neft qaz sektorunun təmamilə dövlətin sərəncamında olması nadir hadisədir. Belə vəziyyətlər çox qapalı ölklərdə müəyyən qədər duruş gətirə bilər [5, 16, 22]. Digər tərəfdən neft sənayesinin milliləşdirilərək qəti dövlətin sərəncamında qaldığı ölkələrdə belə kiçik də olsa neft-qaz sektorunun müəyyən xidmətlər sferasında milli sahibkarlada təmasları istisna edilmir. Burada həmçinin bir reallıq da onunla əksini tapır ki, ayrı-ayrı ölkələrin neft-qaz sektorunda qarışıq mülkiyyətli müəssislər də yer alır. Bu birbaşa investisiyalar və ya səhmdar cəmiyyətlər, müştərək müəssisələr təşkil etməklə portfel investisiyalar formasında reallaşdırılır. Eyni cəhətləri bu və ya digər formada milli-neft-qaz sektorunda da görmüş oluruq. Ona görə də, bu müqayisəli təhlil əsaslandırmasından çıxış edərək Azərbaycanın neft-qaz sektorunun təsərrüfat forması baxımından dövlət və özəl sektorlar kompleksində təyinat tapdığnı yəqin etmiş oluruq.

Üçhədli klassik sektorial model yanaşmada, məhsul növlüyu istehsalı kontekstində neft-qaz sektorunu xammalın hasilatı oriyentasiyalığına rəğmən qəti olaraq birinci sektora uğunluğu görünür. Hazır məhsul istehsalı, emal sənayesi oriyentasiyalığına görə isə neft-qaz sektoru ikinci sektora aid olunmalıdır. Nəzərə alındıqda ki, neft-qaz sektorun həm də geniş və miqyaslı xidməttutumlu qürumları əhatə edir, onda burada üçüncü sektora da yer ayrılmalıdır. Bundan başqa müasir məqamda buradakı öncül innavasiyalığın da geniş imkanlı olduğunu nəzərə alsaq neft-qaz sektoru eyni zamanda böyük yəqinliklə dördücü və beşinci sektorlara da aid edilə bilər. Bütün bunlardan başaqa vurğulanmalıdır ki, neft-qaz sektoru həm də istehsal sferası olan real sektora da tam adekvatdır.

Aşağıda iqtisadiyyatın sektorial təsnifatlandırmasında neft-qaz sektorunun aidiyyətliyini əks etdrən sxem verilmişdir:














Sxem 2: Neft-qaz sektorunun iqtisadiyyatın sektorial təsnifatlandırmasında üzlaşdılğı sferalar.
Milli neft-qaz sektoru Azərbaycan iqtisadiyyatının başlıca qaynaq elmenti olaraq qalır. O, müasir zamanda inkişafının məhək daşı kimi ölkə iqtisadiyyatının yarından çoxunu özündə cəmləşdirərək iqtisadi dirçəlişin stimullaşdıran mühüm baza rolunda çıxış edir. Bu səbəbdən də, respublikada iqtisadi artımın davamlı təmin edilməsi yetərli dərəcədə bu sektorun özünün inkişaf probleməri ilə əlaqədardır. Reallıq belədir ki, neft-qaz sektorunda inkişaf meylləri təmin edilməzsə, burada axtarış-kəşfiyyat, qazma işlərinə və genişliklə renovasiya proseslərinə zəruri sərmayələr yönəldilməzsə onun iqtisadi artıma təsir effekti də ressesiyaya uğrayacaqdır. Ona görə də, milli neft-qaz sektorunda inkişaf meyllərinin təhlilinə buradakı müasir strukturu və infrastruktur kompleksinin, resurs bazası və potensialının dəyərləndirilməsi mühüm hesab olunur.
3.Neft-qaz sektorunun resurs bazası, struktur və infrastruktur kompleksi

Milli neft-qaz sektorunun böyük ərazi, material və insan resursları tumumlı hissəsi ARDNŞ-ə mənsubdur. ARDNŞ dünyanın ən böyük «şaquli inteqrasiya olunan» holdinq təyinatlı neft kompaniyalarından biri kimi, Azərbaycan Respublikasında bütövlüklə neft-qaz sənayesini axtarış-kəşfiyyat işindən başlayaraq, hasilat, emal, nəql, təchizat, satış və digər texnoloji proseslərdə əhatə olunmaqla məhsulun son istehlakçıya çatdırılmasına qədər istehsal-xidmət mərhələlərində idarəetməni təmin edir. ARDNŞ-in istisamar zonası 39 quruda və 18 Xəzər dənizində olmaqla 57 yatagdan ibarətdir. Bu yataqlarda 3-5 milyard ton neft, 3-4 trilyon m3 həcmində qaz ehtiyatı mövcudluğu geoloji baxımından təsdiqlənmişdir. Kәşf olunmuş neftin 24%-i, tәbii qazın isә 15%-i qurunun payına düşür. Dənizdә karboһidrogen yataqlarının güman edilәn saһәsi 21,4 min km2, quru әrazilәrindә isә 43-45 min km2-dir. Bununla belә, qeyd olunmalıdır ki, ölkənin potensial neft eһtiyatlarının yarıdan, təbii qaz eһtiyatlarının isә 3/4-dәn çoxu һәlә kәşf edilmәmiş qalır. Hazırda ARDNŞ-in struktutuna başlıca istehsal və xidmət qürumları olmaqla «Azneft» İstehsalat Birliyi, «Azəriqaz» İstehsalat Birliyi, «Azərikimya» İstehsalat Birliyi, Xəzər Dəniz Neft Donanması, «Geofizika və Geologiya» İdarəsi, Neft Kəmərləri İdarəsi, «Azərneftyağ» Neft Emalı Zavodu, Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodu, Qaz Emalı Zavodu, Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodu, «Neftqaztikinti» Tresti və Kompleks Qazma İşləri Tresti daxildir [44].

ARDNŞ sərəncamında olan həm quruda və dəniz akvatoriyasında neft və qaz yataqlarının işlənməsi ən başlıca struktur bölməsi olan «Azneft» İstehsalat Birliyi («Azneft» İB) vasitəsi ilə təmin edir. Birliyin istismar fondunda 6 mindən çox quyu vardır ki, bunun da 75%-dən çoxu işlək quyulardır. Neft-qaz hasılatını 11 neftqazçıxarma idarəsi təmin edir. 2011-ci ildə birlik tərəfindən 8,4 milyon ton neft və 7,1 milyad m3 qaz hasil edilmişdir. Hasil edilən neftin orta hesabla ¾ hissəsi neft emalı zavodlarına, qalan hissəsi isə ixraca yönəldilmişdir.

«Azneft» İB-nin enerji gücü yalnız neftlə bağlı deyildir. Burada hasil edilən təbii qaz hazırda ölkənin bütün İstilik Elektrik Stansiyalarının (İES) yanacaq təminatını və əhalinin müvafiq istehlak tələblərini ödəmək imkanındadır. Birlik daxildə çıxarılan qazın əksər hissəsi təbii qaz yataqlarından hasil edilir. Bununla belə, hasilat balansında səmt qazının həcmini də mümkün yetərli hesab etmək olar. Hasilat qazı Bakının Qaradağ ərazisində yerləşən Qaz Emalı Zavoduna (əsasən dəniz yataqlarında çıxarılan) və «Azəriqaz» İstehsalat Birliyinə yönəldilir. Qaradağ Qaz Emalı Zavodunun əsas məqsədi təbii və səmt qazlarından metan-etan, propan-butan, qaz benzini və dizel yanacağı komponenti istehsal etmək olsa da, burada son zamanlar hər il orta hesabla səthi formada 4,2-4,7 milyard m3 həcmdə qaz emal olunmaqdadır [40, 42. 44]. Bu həcm isə onun layihə istehsal gücündən 30% azdır (illik güc 6,5 milyard m3) və ölkədə hasil olunan bütün qazın emalını və təmizlənməsini təmin etməyə qadir deyildir. Digər tərəfdən zavodda qaz emalının dərinləşdirilməsi və bundan irəli gələrək onun tərkibindəki qiymətli komponentlərin çıxarılması texnologiyası nəzərdə tutulmadığımndan, burada beynəlxalq standartlara uyğun məhsul istehsalı da mümkünsüzdür.

2009-cu ilə qədər ayırca mərkəzi dövlət təsisatı kimi fəaliyyət göstərmiş «Azəriqaz» İstehsalat Birliyi («Azəriqaz» İB) isə Azərbaycan Respublikası ərazisində təbii qazın saxlanması (aktiv һәcmi 3 milyard m3 2 yeraltı qazsaxlama anbarları), emalı, nəqli (34831 km boru kəmərləri), paylanması (163 qazpaylayıcı stansiya) və satışını (1,3 milyon abonent) həyata keçirir. «Azəriqaz» İB yalnız «Azneft» İB tərəfindən deyil, həm də bütövlükdə respublikada hasil edilən qazın qəbulu və ötürülməsini təmin edir. Bu ümumilkdə orta illik göstəricidə (son 3 il üzrə) 10-12 milyard m3 qaz həcminə bərabərdir. [44].

Qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycanda köhnə yataqlarda hasil edilən karbohidrogen məhsulunun istehsal xərcləri olduqca yüksəkdir. Bu istismar olunan yataqlarda ehtiyatların əksər hissəsinin çıxarılması, fontan dövrünün bitməsi, lay enerjisi tükənməsi quyuların sulaşması, aşağı debitlilik, texnoloji gerilik, fiziki və mənəvi aşınmanın miqyaslığı və digər bu kimi amillərlə bağlıdır. Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, «Azneft» İB milli neft-qaz sektorunun aparıcı strukturu kimi respublikada iqtisadi artımın təmin edilməsində mühüm funksiyanı yerinə yetirir. Bu baxımdan o, ARDNŞ istiqamətindən bütün neft-qaz sektorunu qaynaqlandıran təməl struktur kimi dəyərləndirilməlidir.

ARDNŞ-də istehsal tsiklinin digər bir hissəsi «Azərikimya» İstehsalat Birliyi («Azərikimya» İB) ilə bağlıdır. Çox yaxın zamanlara qədər dövlət şirkəti satausunda fəaliyyət göstərmiş birliyin hazırda «Səthi Aktiv Maddələr», «Etilen-Polietilen» və «Üzvi sintez» zavodlarında dünya bazarında böyük tələbat olan yüksək təzyiqli polietilen, izopropil spirti, propilen, ağır qətran, piroliz və poliefir qətranları, propilen oksidi, kaustik soda, sulfat və xlorid turşuları və s. istehsal edilir. Bu məhsulların istehsalı üçün xammal qismində ARDNŞ-in neft emalı zavodlarından Sumqayıtadakı kimya müəssisələrinə birbaşa boru xətti ilə nafta məhsulu göndərilir. Qeyd olunmalıdır ki, milli neft-kimya sənayesinin təşəkkülü ötən əsrin ortalarına təsadüf edir. 1988-ci ildə burada istehsal aşagı düşməsi, məhsul çeşidinin məhdudlaşması və texnoloji geriliyinin aradan qaldırılması ilə əlaqədar layihə gücü 450 min ton olan (300 min ton etilen, 150 min ton propilen) və o zaman üçün müasir hesab edilən EP-300 qurğusu tikililərək istismara verilmişdir. Uzun illər modernizasiyası investisiyalaşdırılmayan bu qurğu fiziki və həm də mənəvi köhnəlməyə məruz qalmış və hazırda 25% istehsal həcmində fəaliyyət göstərməkdədir. Bütün bunlar onu göstərir ki, respublikanın neft-kimya kompleksində köklü dəyişikliklər aparmaqla onun yenidənqurulmasına zəruri ehtiyac vardır [44]. Məhz bundan irəli gələrək də, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Neft-kimya sənayesində idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi haqqında» sərəncamına (02 aprel 2010-cu il) müvafiq olaraq ARDNŞ-də beynəlxalq təcrübəyə uyğun vahid texnoloji prosesdə fəaliyyət göstərən neft-qaz emalı və neft-kimya sənayesi kompleksinin yaradılması işlərinə başlanılmışdır. Bununla yanaşı həm də Azərbaycan Respublikası Prezidenti «Sumqayıt Kimya Sənaye Parkının yaradılması haqqında» (29 dekabr 2011-ci il) da müvafiq fərman imzalamışdır [44, 47].

Respublikanın bütün növ yanacaq və müəyyən sürtkü yağlarına olan tələbatının ödənilməsi ARDNŞ-in 2 neftayırma zavodları vasitəsi ilə həyata keçrilir. Bu zavodların illik gücü 18 milyon ton təşkil etsə də, burada hazırda istehsal imkanlarından 3 dəfə az miqdarda məhsul hazırlanır. Emal məhdudluğunu yalnız qəbul edilən aşağı hədli həcmlərlə bağlamaq olmaz. Yəni qeyd olunduğu kimi «Azneft» İB tərəfindən bura hər il orta hesabla 6 milyon ton neft göndərilir. Araşdırmalar göstərir ki, bu zavodlarda mövcud texnoloji sistem köhnə konstruksiyalıdır və müasir tələblərə adekvat deyildir. Zavodların dəfələrlə moderinləşdirilməsinə baxmayaraq, onların fiziki və mənəfi aşınması olduqca yüksəkdir. Bu səbəbdəndir ki, yaxın gələcəkdə onların fundomental rekonstruksiyası və ya başqa ərazilərdə analoji ishehsalların yaradılması istiqamətində layihə əsaslandırmaları həyata keçirilməkdədir. Bütün bunlara baxamayaraq həmin zavodlar milli neft-qaz sektorunun mühüm özəyi kimi istehsal etdiyi məhsulları ilə respublikada iqtisadi artının yüksəlıdilməsində həyatı əhəmiyyət kəsb edirlər. Bir-biri ilə texnoloji bağlılığı olan bu zavodlarda müxtəlif kondisiyalarda benzin, dizel və reaktiv mühərrik yanacağları, kerosin, soba mazutu, bitum, sürtkü, energetik və turbin yağları, vakuum qazoyl və digər bu kimi analoji məhsullar istehsal olunur. Statistik göstəricilərə diqqət yetirdikdə görərik ki, burada hər il orta hesabla 1,1-13 milyon ton benzin istehsal olunur ki, onun da 80%-dən çoxu daxili istehlaka yönəldilir. Dizel yanacağı istehsalı isə bir qədər yüksək, illik 2,3-2,6 milyon ton təşkil edir ki, bunun da yetərli hissəsi (60-65%-i) ixrac olunur. Aviasiya nəqliyyatı üçün istehsal edilən reaktiv mühərrik yanacagının (benzin analoqlu) həcmi isə tələblərə uyğun olaraq orta hesabla ildə 500-600 ton arası tərəddüd edir. Bu məhsulun da 20%-ə qədəri ixaraca yönəldilir. Neft-kimya məhsulu olan nafta isə əsasən daxili istehsala yönəldilir və bu məhsulun da 20%-ə qədəri ixarac olunur. Bundan başqa həmin zavodlarda 1,2-1,3 milyon ton həcmində digər neft məhsulları da istehsal olunur. Hesablamalara görə nefin və neft məhsullarının dünya bazarlarında qiymət tərəddüdləri ilə bağlı olaraq, onların xarici satışından əldə olunan gəlirlər 1,5-3 milyard ABŞ dolları təşkil edir [41, 42, 44]. Göründüyü kimi, bu emal zavodları (buraya qaz emalı zavudu da daxil edilir) ARDNŞ-in ÜDM-dəki sanbalının əsas gəlir mənbəyini təşki edir. Bu baxından da milli neft-qaz sektorunun tərkib hissəsi olaraq həmin müəssisələrin ölkədiki iqtisadi artıma təsi effekti olduqca yüksək qiymətləndirilməlidir.

ARDNŞ-in tərkibində dünya neft sənayesində ikinci (birinci ABŞ) dəniz neft armadası - 260-a qədər gəmi ilə təmsil olunan Xəzər Dəniz Neft Donanmasının da iqtisadi əhəmiyyəti böyükdür. Bu dоnanma Xəzərin kоntinental şelfindəki neft-qaz hasilatı оbyektlərinə nəqliyyat-texnоlоji və daşınma xidmətləri göstərir, sualtı-texniki, dalğıc qəza-xilasetmə və digər işləri yerinə yetirir, həmçinin gəmilərin təmirini və neft avadanlığı üçün ehtiyat hissələri və detalların istehsalını həyata keçirir. Bununla belə donanmanın gəmiləri Xəzərin İran, Türkmənistan, Qazaxıstan və Rusiya sektorlarında müxtəlif sifarişləri yerinə yetirir, dünya okeanı sularında hərəkət etməklə çoxsaylı xarici ölkələrdə bir sıra anoloji xidmətlər reallaşdırır, həm ARDNŞ-ə və həm də bütövlükdə dövlət büdcəsinə zəruri valiyuta daxil olmalarını təmin edi, ölkədəki iqtisadi artımı bu baxından stimullaşdırır [44].

ARDNŞ-in iri müəssisələrindən biri də Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodudur. Zavod dərin dəniz özüllərinin layihələndirilməsi, hazırlanması, quraşdırılması, suya buraxılması, təyinat yerinə nəqli, «layihə nöqtəsinə» qoyulması, dayaqların bərkidilməsi və istismara buraxılması ilə məşğuldur. Burada tikinti üçün metalkonstruksiyalar (ferma tipli çatmalar, sütunlar, kranaltı tirlər, riqellər, sütunlararası birləşdiricilər, bunkerlər, körpü konstruksiyaları, ixtiyari ölçülü ikitavr və qutu şəkilli tirlər, siloslar), 200 metrədək dərinlik üçün stasionar dəniz özülləri, həcmi 105 min m3-dək olan rezervuar (çən) konstruksiyalar, istənilən həcmli tutumlar, 100 atm. təzyiqli neft və qaz seperatorları, 7018 və 6013 tipli qaynaq elektrodları, diametri 500 mm-dən 4500 mm-dək, qalınlığı 90 mm-dək olan metal borular və s. istehsal olunur. Zavodda 650 tonadək yük qaldıran tırtıllı və 90 tonadək yük qaldıran körpülü kranlardan, 90 mm-dək qalınlıqlı metal vərəqələri əyən vərdənələrdən (valslar), flyus qatı altında avtomatik qaynaq və yarımavtomat qaynaq xətlətindən, əllə qövs qaynağından, metal qırma ilə təmizləmə kamerasından, qumla təmizləmə aparatlarından, ultrasəs və maqnit tozu ilə nəzarət cihazlarından, metalın termiki üsulla kəsilməsi xətlərindən istifadə olunur [44]. Bütün bu məhsullar milli neft-qaz sektorunun iqtisadi potensialının artırılmasında özünə məxsus əhəmiyyəli rol oynayırlar.

Sivilizasiyanın müasir mərhələsində ekoloji prioritetlər bütün sahələrə nüfuz etməkdədir. Böyük ərazi tutumlu şirkətfdə də bu istiqamətdə genişmiqyaslı işlər aparılır, istiqamətləndirici və icraçı strukturlar yaradılır. Ekoloji sturukturlar pul formasında mənfəət əldə edilməsinə hesablanmasa da, onların ümümi sistem üzrə faydalılığı mühümdür. Ona görə də, ekoloji durumun yaxşılaşdırılması istiqamətində beynəlxalq standartlar və qüvvədə olan normalara cavab verən ekoloji işlərin, kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsi, neft-qaz hasilatı və emalı prosesində ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması istiqamətində qarşıya çıxan problemlərin həlli, müəssisələrin fəaliyyətinin ətraf mühitə təsirinin qiymətləndirilməsi və digər problemlərin aradan qaldırılması məqsədilə ölkə prezidentinin «Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin strukturunun təkmilləşdirilməsi haqqında» 14 sentyabr 2006-cı il tarixli fərmanına uyğun olaraq şirkətin nəzdində Ekologiya İdarəsi yaradılmışdır. Müəssisə və təşkilatlarda ətraf mühitin mühafizəsi işinin təşkili, ARDNŞ üzrə vahid ekoloji siyasətin formalaşdırılması, ekoloji proqramların hazırlanması və reallaşdırılması, torpaqların rekultivasiyası və çirkab sularının təmizlənməsi, bu sahələrə ayrılmış vəsaitlərdən maksimum səmərəli istifadə olunmasının təmininatı kimi məsələlər də Ekologiya İdarəsinin qarşısında duran prioritet vəzifələrdəndir [44, 46]. ARDNŞ-in Ekologiya İdarəsinin səmərəli fəaliyyəti milli neft-qaz sektorunun davamlı inkişafını təmin edən başlıca amillərdəndir. Bu idarənin daxili büdcə təyinatlı olmasına və gəlir bazasının məhdudluğuna baxmayaraq neft-qaz sektorunun özünün inkişafında əhəmiyyəti böyükdür. Belə ki, burada kı səmərəli fəaliyyət kənar effetktləri tədric edir və ARDNŞ-in reputasiyasına əlavə stimullar gətirir. Bu isə şirkətdə daxili istehsal stabilliyinin saxlanılmasında və inkişaf perspektivlində ciddi rol oynayır.

ARDNŞ-də daxili struktur təşkilatları ilə yanaşı onun təsisçiliyi ilə yaradılmış 35 birgə müəssisə, 6 alyans Azərbaycanda və dünyanın müxtəlif ölkələrində neft-qaz sənayesinin demək olar ki bütün sahələrində uğurla fəaliyyət göstərir. ARDNŞ Gürcüstan və Türkiyədə daha geniş aktivlərə malikdir. Belə ki, şirkətin Gürcüstandakı fəaliyyəti bu ölkənin neft məhsulları bazarının 50 faizini əhatə edir. Hazırda burada «SOCAR» brendi ilə 70-dən artıq yanacaqdoldurma məntəqəsi fəaliyyət göstərir və yaxın perspektivdə onların sayının 100-ə çatdırılması planlaşdırılır. Gürcüstanın Qara dəniz sahilində yerləşən Kulevidə terminalında (Kulevi «Qara Dəniz Terminali» MMC) çalışmalar ARDNŞ tərəfindən həyata keçirir. Ölkədə fəaliyyət göstərən «SOCAR Georgia Petroleum» MMC azərbaycanlıların kompakt yaşadığı bölgələrdə iri həcmli sosial layihələr realaşdırır. Hazırda Gürcüstanın 30 regional qaz distribusiya şirkəti ARDNŞ-ə məxsus «SOCAR Georgia Gas» tərəfindən idarə olunur [44].


  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə