MÜNDƏRİcat giriş I fəsil. Atmosferin termik, dinamik və mexaniki turbulentliyi




Yüklə 142.95 Kb.
tarix11.04.2016
ölçüsü142.95 Kb.
MÜNDƏRİCAT
Giriş ....................................................................................................................... 4
I Fəsil. Atmosferin termik, dinamik və mexaniki turbulentliyi ....................... 5

1.1. Ümumi məlumat .............................................................................................. 5

1.2. Termik turbulentlik .......................................................................................... 7

1.3. Динамик турбулентлик ....................................................................................... 9

1.4. Mexaniki turbulentlik .................................................................................... 12
II Fəsil. Turbulent zonalarda uçuşlara və Havada Hərəkətin İdarə edilməsinə olan tövsiyyələr ................................................................................................... 14

2.1. Uçuşa hazırlıq zamanı verilən məlumatlar .................................................... 14

2.2. Turbulent zonalarda uçuşlara və havada hərəkətin idarə edilməsinə olan

tövsiyələr ............................................................................................................. 16


III Fəsil. Turbulentliyin proqnozu və radiozond məlumatlarına əsasən turbulentliyin təyin edilməsi .............................................................................. 17

3.1. Turbulentliyin proqnozu ................................................................................ 17

3.2. Radiozond məlumatlarına əsasən turbulentliyin təyin edilməsi .................... 19
Nəticə ................................................................................................................... 24
Ədəbiyyat ............................................................................................................. 25

GİRİŞ

Hava gəmiləri uçuş zamanı müxtəlif təsirlərə məruz qalır. Bu faktorlar təhlükəli qəza halları yaratmasına səbəb ola bilir. Buna görə də uçuşun təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə bu cür halların nəzərə alınması və əvvəlcədən lazımi tədbirləri görülməsi vacibdir.

Belə hallardan biri də turbulentlikdir. Təqdim olunan kurs işində turbulentlik hadisəsi nəzərdən keçirilir. Relyefdə hərəkət edən hava axını silkələnməsi, hava axınının sürət və istiqamətinə görə xarakterinin qeyri bircinsliyi, inversiya və izotermiya qatlarında dalğavari hərəkətləri turbulentliyə misaldır.

Turbulentlik təyyarəni on metrlərlə yuxarı və aşağı ata bilər. Bunun nəticəsində təyyarənin hücum və dönmə bucaqları kəskin dəyişmələrə məruz qalır ki, bu da idarə olunmanı xeyli çətinləşdirir. İldırımlı buludların üzərindən yüksək hündürlükdən keçən təyyarənin yüklənmə qiyməti aşağıdakı troposferə nəzərən azdır. Ona görə də güclü yırğalanma nəticəsində təyyarənin kritik hücum bucağına çıxması təhlükəsi yaranır ki , bu da dayanıqlığı pisləşdirir.

Temperaturların dayanıqlı stratifikasiyası zamanı şaquli istiqamətdə turbulent mübadilə zəifləyir, buna görə də inversiya və izotermiya qatı bir qayda olaraq şaquli axınların əhəmiyyətli təbəqələşməsini yaradır və bu da şaquli külək sürüşməsi əmələ gətirir. Turbulentlik hadisəsi kurs işində ətraflı nəzərdə keçirilir.

I Fəsil. Аtmosferin termik, dinamik və mexaniki turbulentliyi

1.1 Ümumi məlumat

Атмосфер даима və фасилясиз щярякятдядир. Атмосфердя тязащцр едян бу щярякятлярин iki типи вардыр: ламинар вя турбулент щярякятляр.

Ламинар щярякят формасы дедикдя щиссяcиклярин йердяйишмя охуна паралел истигамятдя щярякяти нязярдя тутулур. Демяли, бу ахын стасионар – гярарлашмыш ахындыр.

Турбулент щярякятлярдя ися щиссяcиклярин щярякяти йердяйишмя охундан мцхтялиф истигамятлярдя баш верир. Йяни турбулент щярякят цçцн сцрят сащясинин заман вя мякана эюря низамсызлыьы вя бирcинс олмасы характерикдир.

Турбулент атмосфердя йаранан силкялянмя зонасында тяййаря уçушу йериня йетирян заман мцхтялиф тясирляря мяруз галыр ки, бу да силкялянмянин интенсивлийиндян вя тякрарланмасындан асылыдыр. Тяййарянин силкялянмяси заманы онун аьырлыг мяркязинин тяряддцдц мцшащидя олунур. Бу cцр ани щярякятляр мцяййян сярщяд дахилиндя уçушун щцндцрлцйцнц вя сцрятини, курсу, крен буcаьыны дяйишя билир, сярнишинлярин комфортлуьуну позур, екипаж цзяриндя психофизиоложи тязйиги артырараг иш габилиййятини ашаьы салыр, уçушун давамиййят мцддятиня бюйцк тясир эюстярир.

Тяййарянин идаря едилмясинин итiрилмяси тящлцкяси, конструксийанын позулмасы вя даьылмасы тящлцкяси, щцcум буcаьынын критик гиймятя çыха билмяси тящлцкяси йараныр. Щямçинин мцщяррикин щаванын sərfinə даща щяссас олдуьу йцксяк щцндцрлцклярдя щаванын дахил олмасынын ани, кяскин азалмасы нятиcясиндя юз-юзцня сюнмяси тящлцкяси дя реаллашыр. Турбулент зона мцряккяб цфцги вя шагули структура маликдир. Йяни сямада ейни анда щям бцтюв-кясилмяз, щям дя кясилян-локал турбулент зоналарындан ибарят сащяляря раст эялмяк олар.

Бцтцн бу дейилянляри нязяря алараг турбулентлийин прогнозу заманы йерцстц вя нисби топографиk хяритялярин, сутка ярзиндя dörd дяфя бурахылмыш радиозондларын метеороложи мцшащидяляри ясасында гурулмуш аероложи диаграмларын тящлилиндян истифадя едилир.

Burada атмосферин ен кясийи юйрянилир, температур дяйишмяляри, рцтубят сащяляринин пайланмасы, кцляйин сцрят вя истигамятляри, тропопаузанын щцндцрлцйц вя температуру, шырнаглы ахынларын щцндцрлцйц, сцряти вя истигамяти, инверсийа зоналары вя бязи диэяр метеороложи елементляр верилир. Бунларын нятиcясиндя прогноз щазырланыр.

Onun üçün tərtib olunan диаграмда силкялянмя тябягяси стратиfiкасийа яйрисиндян саьда, шагули дальалы хятля гейд олунур вя интенсивлийи сюзля гейд едилир. Юзцнцн йаранмаsına эюря турбулентлик цç група бюлцнцр:


  1. Термик турбулентлик;

  2. Динамик турбулентлик;

  3. Механики турбулентлик.


1.2 Tермик турбулентлик

Термик турбулентлик − yerin сятh юртцйцнцн бярабяр гызмасы вя сойуг щаванын исти сятщ цзяриня щярякяти нятиcясиндя йараныр. Termik turbulentlik o halda müşahidə edilir ki, yer səthi havadan istidirsə hava yer səthində isinir genişlənir, yuxarı qalxır, onun əvvəlinə isə sıx və soyuq hava daxil olur. Nəticədə havanın bir - birinə qarışması baş verir. Termik konveksiya həmçinin soyuq havanın isti döşəmə səthi üzərinə hərəkəti zamanı soyuq hava kütləsində yaranır. Termik konveksiya havanın nizamlı qalxan və enən hərəkətləri şəklində və nizamsız axınlar şəklində ola bilər (şəkil 1.1).
Şəkil 1.1. Relyefə nəzərən turbulentliyin vəziyyəti
Bəzən termik turbulent adlanan nizamsız konveksiya zamanı nizamsız şırnaqlar və ya yuxarı qalxan, yaxud aşağı enən hava köpüklərinin yaranması baş verir. Nizamlı konveksiya zamanı qalxan və enən hərəkətlərdə havanın kifayət qədər böyük hissələri iştirak edir. Konvektiv kütlələrin üfüqi ölçüləri bir neçə kilometr, bəzən isə 10 km-ə çata bilər. Konvekiv hərəkətlər ətraf mühitin havası ilə konveksiya təsirli hava arasındakı temperatur fərqindən asılı olaraq müxtəlif hündürlüklərə qədər inkişaf edə bilər. Termik kimi məcburi konveksiya da şaquli istiqamətdə inkişaf etmiş buludların: topa (Cu), güclü topa(Cu2), topa yağış (Cb) yaranmasına gətirib çıxardır. Bunun nəticəsində hava gəmilərində silkələnmə baş verir.

1.3 Динамик турбулентлик

Dinamiki turbulentliyə aşağıdakılar səbəb olur: yer səthi üzərində kələ-kötür relyefdə hərəkət edən hava axını silkələnməsi; hava axınının sürət və istiqamətinə görə xarakterinin qeyri bircinsliyi; inversiya və izotermiya qatlarında dalğavari hərəkətlərdir.

Dinamik turbulentlik yer səthinin kələ kötürlüyü və havanın hərəkətinin yüksək sürəti nəticəsində baş verir. Yerin qeyri − hamar səthindən hava hissələrinin əks olunması nəticəsində hava axını fasiləsiz olaraq qarışır.

Öзцнц бюйцк шагули вя цфцги истигамятдя кцляк сцрцшмяляри иля эюстярир, ян çох атмосфер cябщяляриндя вя шырнаг ахынларында эюстярилир.

Yer səthində düzənlik və dağlıq ərazilərdə silkələnmə troposferin aşağı qatlarında dinamiki turbulentliyin yaranmasını şərtləndirir. Belə turbulentlik zəif və mülayim silkələnməyə səbəb olur. Hava axını nə qədər güclü, yer səthi kələ-kötürlüyü nə qədər çox olarsa, yerüstü qatda dinamiki turbulentlik bir o qədər intensiv olar.

Azad atmosferdə dinamik turbulentlik külək xarakteristikalarının hündürlüyə və ya üfüqi istiqamətdə daha çox dəyişməsi müşahidə olunan qatlarda yaranır. Belə turbulentliyin miqdar xarakteristikaları üçün külək sürüşməsi anlayışından istifadə olunur. Külək sürüşməsi küləyin vektorunun 100 metr hündürlükdə (şaquli sürüşmə) və ya üfüqi istiqamətdə 100 kilometr məsafədə (üfüqi sürüşmə) dəyişməsidir. Küləyin üfüqi sürüşməsi küləyin axın və ya yan sürüşməsi üzrə (axına perpendikulyar) ola bilər (şəkil 1.2).





Şəkil 1.2. Axının istiqamətinə görə xarakteri

Dinamiki turbulentlik intensivliyi küləyin üfüqi və şaquli sürüşməsi kəmiyyətindən asılıdır. Təhlükəli turbulentlik 100 metr hündürlükdə 3 m/san-dən çox küləyin şaquli sürüşməsi və 100 km məsafədən 6 m/san-dən çox olan küləyin üfüqi sürüşməsi zamanı yaranırlar. Turbulent zonalar çox hallarda məhdud ölçüyə malikdirlər. Onların qalınlığı 300-600 m, üfüqi uzunluğu 60-80 kilometrdir. Nadir hallarda turbulentlik zonası 2-3 km qalınlığında qatı əhatə edir və 1000 km-ə qədər uzunluğa malikdir. Turbulent zona nə qədər intensivdirsə, onun qalınlığı və uzunluğu bir o qədər azdır. Bu zonalar zamana görə çox dayanıqsızdır və onlar yarandığı vaxtdan 30-50 dəqiqə sonra itə bilərlər.

Azad atmosferdə dinamiki turbulentlik hər şeydən əvvəl hava kütlələrinə uyğun və ya uyğun olmayan yerlərdə, tropopauza zonasında, şırnaq axınları sərhəddində inkişaf edirlər. Topa yağış buludları olmadıqda turbulentliyin müşahidə olunması açıq səmanın turbulentliyi adlanır. Açıq səmanın turbulentliyi aviasiya üçün meteoroloji hadisələrə aiddir. Buludsuz səmada hava gəmilərinin çox güclü turbulent zonaya düşməsi səbəbindən aviasiya qəzaları məlumdur. Açıq səmanın turbulentliyi hər şeydən əvvəl şırnaq axınları ilə əlaqədardır. Açıq səmanın turbulentliyinin üfüqi ölçüləri ayrı-ayrı hallarda bir neçə 100 km-ə çataraq kifayət qədər böyük hədlərdə dəyişir. Açıq səmanın turbulentliyinin qalınlığı 1000 kilometrdən çox deyil. Динамик турбулeнтлик щямçинин инверсийа вя изотермийа гатларында да мцшащидя едилир.

Dinamiki turbulentlik − döşəmə səthində havanın üfüqi yerdəyişməsi zamanı nizamsız qalxan və enən burulğanlardır.

Dinamiki turbulentlik sutkanın istənilən vaxtı müşahidə olunur və onun intensivlyi küləyin sürəti və relyefdən asılıdır. Yer səthində külək nə qədər güclü və səthin kələ kötürlüyü nə qədər böyükdürsə dinamiki turbulentlik intensiv olur.

Dinamiki turbulentlikdə şaquli hərəkətlərin sürəti saniyədə bir neçə on santimetrə çatır. O yerdən 1.....1,5 km hündürlüyədək qatda müşahidə olunur. İlin isti dövründə termik konveksiya və dinamiki turbulentlik tez-tez müşahidə olunur. Dinamiki turbulentlik aşağı yarusun dalğavari buludlarını yaranmasına gətirir.

Küləyin sürəti nə qədər böyükdürsə hava axımının turbulentliyi də bir o qədər nəzərə çarpacaq dərəcədə olur. Küləyi keçirən zolaqların külək keçirməsi yay aylarında gövdələr arasından 70-75 %, çətirlərindən isə 25-30% arasında olur (şək1.3).



Шякил 1.3. Tурбулентлиyin forması
Laylı buludlarda turbulentliyin artması xarakterikdir. Ümumiyyətlə isə bu turbulentlik laylı buludlarda buludsuz atmosferə nəzərən 20% çoxdur. Lakin buna baxmayaraq turbulentlik bu buludlarda zəif olur və uçuş zamanı elə də ciddi silkələnmələr müşahidə olunmur. Laylı buludlarda uçuşlar 2 faktordan asılı olaraq çətinləşir – düşən yağıntılar və buludların aşağı sərhəddininin quruluşu uçuşlar üçün əhəmiyyətli çətinliyi buludların üzərindəki pis görünüş yaradır. Bu alçaq laylı buludların aşağı sərhəddinin mürəkkəb quruluşu ilə əlaqədardır.

1.4 Механики турбулентлик

Механики турбулентлик- щава ахынынын нащамар сятщля гаршылашдыьы заман баш верир. Turbulent (qasırğaya bənzər) hərəkət o vaxt müşahidə edilir ki, hava axımının ayrı-ayrı hissəcikləri hava axımının ümumi istiqamətini dəyişmədən, küləyin şiddətinə uyğun olaraq müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət edirlər. Havanın belə hərəkəti adi hesab olunur.

Эцcлц турбулентлик нятиcясиндя ЩЭ-sи идаряетмяни итиря биляр, тяййарянин контруксийасы даьылар вя зядяляня биляр.

Аçıq сяманын турbулентлийи шырнаг ахынларында мцшащидя олунур вя цфцги юлçцляри йцз километрлярля ölçülür. Шагули галынлыьы ися 1000 м-дян артыг олмур.

Turbulent hərəkətlərin kvazinizamlı axınlara və üfüqi hərəkətli hava axınlarına daxil olması nəticəsində buludların daxilində mürəkkəb istiqamətə və sürətə malik hərəkətlər yaranır. Bunun nəticəsində isə turbulentlik topa buludlarda güclü intensivlik formalaşdırır ki, bu da silkələnmələri (boltanka) əmələ gətirir (şəkil 1.4).


Şəkil 1.4. Орографик турбулентлик
Dağ və dərələrdə turbulent mübadilə temperaturun dayanıqlı stratifikasiyası hesabına zəifləmiş olur, bu da yerüstü səthin radiasyon soyuması ilə şərtləndirilir. Bununla bərabər yüksəkliyə doğru güclü qradient küləyi müşahidə olunur. Bu halda şaquli külək sürüşməsinin yaranması üçün əlverişli şərait yaranır. Belə ki, uçuş kursunda təyin olunan havanın sürət vektoru (təyyarənin uzununa oxu ilə coğ-

rafi və ya maqnit meredianının şimal istiqaməti arasında qalan bucaq) havanın temperaturunun məkan dəyişməsinə və ən əsası atmosferin turbulentliyinə görə daimi ola bilməz.

Amma silkələnməyə səbəb olan, uçuşu mürəkkəbləşdirən mikroturbulentlik təyyarənin hərəkət trayektoriyasına cüzi təsir göstərir. Buna görə də təyyarənin idarə edilməsində naviqasiya elementlərinin kiçik tərəddüdünə məhəl qoyulmur. Bununla bərabər hava naviqasiyasında küləyin məkan və zaman dəyişikliyinin kifayət qədər nəzərə alınması əhəmiyyətli sayılır.

II Fəsil. Turbulent zonalarda uçuşlara və Hava Hərəkətin İdarə edilməsinə olan tövsiyələr
2.1 Uçuşa hazırlıq zamanı verilən məlumatlar

Təhlükəsizliyi təmin etmək üçün hava gəmisinin heyəti uçuşa hazırlıq zamanı aşağıdakıları bilməlidir:

1) Uçuş rayonunda şırnaqlı axınların olması ehtimalını;

2) Marşrut proqnozu üzrə yırğalanma gözlənilən sahələri;

3) Marşrut boyu düzülmüş dağ silsilələrinin müşahidə edilməsi, orta və aşağı hündürlüklərdə uçuş zamanı hava gəmisinin yırğalanma zonasına yaxınlaşması haqqında fikir söyləməyə əsas verir;

4) yırğalanma zamanı təyyarənin və cihazların vəziyyətini və müxtəlif sürətli uçuşlarda yırğalanmanın təyyarəyə göstərə biləcəyi təsiri;

5) turbulentlik zonasından çıxmaq barədə göstərişlərə əməl edilməsini.

Tурбулентликдя təyyarəнин сцрятиндя, вязиййятиндя, щцндцрлцйцндя даим дяйишикликляр мцшащидя едилдийиндян тяййаря позитив идаря etmədə olur (şəkil 2.1).
Şəkil 2.1. Turbulent axınlarının relyefə nəzərən vəziyyəti

Havanın dalğavari hərəkətləri inversiya altı və üstündə havanın hərəkətinin sürəti və sıxlığı arasında fərqin nəticəsində inversiya və izotermiya qatlarında yaranır (onu yuxarı və aşağı sərhədlərində). Dəniz səthində dalğaların əmələ gələn inversiya qatının sərhəddi dalğavari səthə malikdir. Bu zaman dalğaların zirvəsində qalxan hərəkət, dərələrdə isə enən hərəkətlərdir. Havanın dalğavari hərəkəti həmçinin dağlıq rayonlarda dağın külək tutmayan hissələrində yaranır. Bəzən dalğavari hərəkətlər dağlıq rayonlarda troposferi əhatə edir, hətta startosferə keçir. Qalxan və enən axınların sürəti saniyədə bir neçə metrə çatır.




2.2 Turbulent zonalarda uçuşlara və Havada Hərəkətin İdarə edilməsinə olan tövsiyələr

Атмосферин турбулент зоналарында уçушлар хцсuси уçушлар сырасына аид олунур вя йериня йетирилмяси mцлки aвиасийада уçушларын тялиматына вя щяр бир ЩЭ-нин уçуш истисмары цзря rящбяр сянядляриня там уйьун олмалыдыр:

1) Уçушгабаьы щазырлыг дюврцндя уçуш районлары вя маршрутлар цзря метеоролоjи шяраитин йцксяк тящлцкяли турбулент зоналары мцяййянляшдирилир;

2) Мцмкцн турбулент (йырьаланма) зоналарына дахил олмаздан яввял вя гяфлятян бу зонайа дахил оларкян сярнишинляр тящлцкясизлик кямярлярини баьламалыдырлар;

3) ЩЭ эцcлц йырьаланма зоналарына дцшяркян командир тяcили олараг зонадан çыхмаг цçцн бцтцн тядбирляри эюрмяли вя ЩЩИЕ диспетçерляринин гярары иля уçуш щцндцрлцйцнц дяйишмялидир;

4) Садя метеоролоjи шяраитдя даьлыг яразилярдя 900 м-дян алçагда ЩЭ-sи эцcлц йырьаланма иля гаршылашарса, диспетçерин гярарына уйьун олараг зонадан çыхмаг цçцн щцндцрлцк йыьараг эерийя гайытмалы вя йа ещтийат аеродрома эетмялидир;

5) ЩЭ уçушуна тящлцкя йарадан эцcлц йырьаланма зонасына дцшдцкдя, командир мцстягил олараг ешелону дяйишмяк щцгугуна маликдир вя бу барядя диспетçеря тяcили олараг мялумат (мярузя) вермялидир;

6) Булудлулугла ялагяси олмайан визуал мцшащидя едилян шагули щава бурульанларыны щейят кянардан кеçмялидир. Топа-йаьыш булудлары иля ялагядар олан шагули бурульанлар (смерç), визуал мцшащидя олунарса, ону йан сярщяддиндян 30 км-дян аз олмайан мясафядян ютцб кеçмялидир;

7) Бюйцк щцндцрлцклярдя ЩЭ-sи эцcлц йырьаланма зонасына дцшяркян ашаьы енмякля бу зонадан çыха биляр. Лакин бу вахт ЩЭ-нин уçушу топа – йаьыш булудунун цст сярщяддиндян 500 м йухары олмалыдыр.

Бу сябябдян дя авиасийа метеоролоэийасынын гаршысында дуран пробемлярдян бири тяййарянин интенсив силкялянмясиня сябяб олан атмосфер турбулентлийинин тяйини вя прогнозудур.

Зяиф турбулентлик заманы йаранан тяканларда тяййарянин щцндцрлцйцндя вя вязиййятиндя щеç бир дяйишиклик мцшащидя едилмир. Садяcя олараг сярнишинляр бел кямярляринин азcа юня дартылмасыны щисс едирляр.
III Fəsil. Turbulentliyin proqnozu və

radiozond məlumatlarına əsasən turbulentliyin təyin edilməsi
3.1 Turbulentliyin proqnozu

HG-nin silkələnməsi zamanı yaranan yüklənmələr həddindən artıq ola bilər, bu da uçuşların təhlükəsizliyi üçün problemdir. Güclü-topa buludlara daxil olmaq qadağandır. Bu buludlarının yaxınlığından yalnız təsdiqlənmiş məsafələrdən keçmək lazımdır. Dalğaların yanında kifayət qədər rütubət tutumu olduqda dalğavari buludlar əmələ gəlir. Bu buludlarda görünüş məsafəsinin orta qiyməti 35-45 m hüdudlarında tərəddüd edir. Turbulentlik mülayim və güclü olur ki, bu da pis görünüş zamanı uçuşlara ciddi şəkildə çətinlik yaradır. Buludların qalınlığı nə qədər böyük olsa, turbulentliyin intensivliyi və silkələnmə də bir o qədər təhlükəli olur.

Anoloji olaraq topa-yağış (Cb) buludlarında da kvazinizamlı, turbulent şaquli və üfüqi hərəkətlər müşahidə olunur. İntensiv konveksiya zonasında rütubətli havada,ildırım, leysan yağıntılar, dolu, qasırğa turbulentlilik ilə müşayiət olunan güclü topa-yağışlı buludlar əmələ gəlir. Bu buludların arxasında və yan tərəfdə 5-10 km məsafədə buludun önündə isə 10-20 km məsafəyədək küləyin kəskin güclənməsi zonası formalaşır. İldırımlı buludların ön hissəsində güclü külək sürüşməsi müşahidə olunur.Bu zona qasırğa zonası və ya sürüşmə cəbhəsi adlandırılır. Bəzən bu zona buludun önündə 30 km məsafədə yayıla bilər. Hava gəmiləri sürüçmə cəbhəsindən keçən zaman hava sürətinin kəskin dəyişməsi müşahidə olunur. Bu səbəbdən aşağı hündürlükdə uçan zaman qarşıdan gələn ildırım buluduna doğru uçuş təhlükəlidir. Cəbhə zonalarında hava kütlələrinin külək rejimindəki müxtəliflikləri külək sürüşmələrinin yaranmasına səbəb olur.

Əgər bu qat dayanıqsızdırsa, onda intensiv turbulent yerdəyişmə yerüstü qatda görünüşü pisləşdirən hissəciklərin konsentrasiyasını azaldır.

İstiqamətini və sürətini tez dəyişən tam turbulentli hərəkətləri bəzən “hücum” adlandırırlar.

Havanın soyuması əvvəlcə ən aşağı qatda daha soyuq döşəmə səthi ilə bilavasitə toxunan halda baş verir. Sonra isə güclü turbulentlik səbəbindən o kifayət qədər daha yuxarı qatlara yayılır. Bununla əlaqədar advektiv dumanlarda temperaturun inversiyası adətən radiasion dumanlarda olduğu kimi yer səthindən yox, ondan təqribən 100-150 m hündürlükdən başlayır.

Əgər bu qat dayanıqsızdırsa, onda intensiv turbulent yerdəyişmə yerüstü qatda görünüşü pisləşdirən hissəciklərin konsentrasiyasını azaldır. Xüsusi rütubətliyin hündürlüyə görə azalması zamanı şaquli turbulent mübadilənin artmasıdır.

Uçuşlar zamanı buludun aşağı və yuxarı sərhəddinin hündürlüyü, üfüqi uzunluğu, təbəqələşmə, temperatur rejimi, turbulentlik, buludların elektrik sahəsi və buzlaşma dərəcəsi kimi hadisələr təyin edilir.



3.2 Radiozond məlumatlarına əsasən turbulentliyin təyin edilməsi

Aтмосфердя баш верян турбулентлик щадисяси йалныз атмосфер просесляри иля баьлы олмур. Щямçинин тяййаря мцщяррикляриндян пцскцрцлян шырнаг щава ахыны тящлцкя щесаб едилир. Бу заман йаранан турбулентлийин интенсивлийи тяййарянин çякисиндян, сцрятиндян вя конфигурасийасындан асылыдыр. Aтмосфердя баш верян турбулентлик щадисяси йалныз атмосфер просесляри иля баьлы олмур. Щямçинин тяййаря мцщяррикляриндян пцскцрцлян шырнаг щава ахыны тящлцкя щесаб едилир. Бу заман йаранан турбулентлийин интенсивлийи тяййарянин çякисиндян, сцрятиндян вя конфигурасийасындан асылыдыr. Atmosfer, havanın üfüqi hərəkəti ilə yanaşı, qalxan və enən axınlar şəklində şaquli hərəkətlər müşahidə olunan turbulent mühit sayılır. Şaquli hərəkətlər atmosfer proseslərinin inkişafında əsas rol oynayır.

Onların təsiri altında yer səthindən yuxarıya doğru istiliyin və rütubətliyin daşınması baş verir. Yağıntılar yağır və yaxud kəsilir, ildırım fəaliyyəti yaranır, təyyarələrin güclü yırğalanması və s. müşahidə olunan turbulent zonalar aşkar edilir. Yaranma səbəblərindən asılı olaraq havanın şaquli hərəkətinin aşağıdakı növləri var: konveksiya, dinamik turbulentlik və dalğavari hərəkətlər.

Турбулентлийин сон щядди олан ифрат турбулентликдя практики олараг тяййарянин идаряедилмяси гейри-мцмкцндцр. Бу тип проблемлярин уçуш заманы йашанмамасы, йахуд гаршысынын алынмасы мягсядиля турбулентлик силкялянмясинин интенсивлийинин тяйини вя прогнозу цçцн щесабламалар апарыларкян юлçцсцз кямиййятляр олан Рейнолдс вя Риçардсон ядядляриндян, турбулентлик ямсалындан истифадя олунур.

Щава щярякятинин сцрятиндян вя сыхлыьындан асылы олараг Рейнолдс ядядини беля щесабламаг олар:

(3.1)
Бурада – сыхлыг, C – щярякят сцряти; Л – щярякятин характерик мигйасы;

– ися динамик юзцлцлцк ямсалыдыр. Мящз ламинар ахындан турбулент ахынына кеçид Ре ядядинин критик гиймятиля характеризя олунур. Беля ки,

Re < Rekr (3.2)

олaрса, ламинар ахын;

Re > Rekr (3.3)

олaрса, ахын турбулент ахын кими гябул едилир.

Риçардсон ядяди ися aşağıdakı дцстурla щесабланыр:



(3.4)

Дцстурдан сабит олуб, температурун адиабатик градиенти, гатын орта температуру, – кцляк сцрцшмяси, э – ися сярбяст дцшмя тяъилидир. Яксяр щалларда Ри ядяди 0,4-дян чох олмур. Яэяр оларса, онда атмосферин 500 м-лик ашаьы гатында турбулентлик енержисинин йцксяк сявиййяси характерикдир. Беля вязиййят исти вя сойуг адвексийа щалларында, алчаг булудлуг зоналарында мцшащидя олунур.

Yer səthi üzərində belə dumanın yaranması saatlarda şələkət və ya zəif külək (sürəti 1-3 m/san) müşahidə olunur. Bu da zəif turbulent mübadilənin inkişafına səbəb olur. Nəticədə soyuma havanın daha yuxarı qatlara keçir və duman tədricən 100-200 m, bəzən də 300 m-ə çataraq yuxarı yayılır (şəkil 3.1).

Şəkil 3.1. Turbulentliyin təyyarələrə təsiri

a) бяндиндя эюрцнцр ки, бюйцк тяййарядян сонра киçик тяййарянин турбулентлийя дцшмямякдян ютрц киçик тяййаря бюйцк тяййарянин отурдуьу йердян юндя отурмалыдыр;

b) бяндиндя ися яэяр бюйцк тяййарянин уçуб-галхмасы киçик тяййарянин енмясиля ейнидирся, онда киçик тяййарянин йеря енмясинин ялверишли олмасы бюйцк тяййарянин галхмасындан яввял олмалыдыр;

c) бяндиндя ися эюрцнцр ки, яэяр киçик тяййарянин галхмасы бюйцк тяййарянин галхмасы иля ейни анда нязярдя тутулубса, даща йахшы олар ки, киçик тяййаря бюйцк тяййарядян тез галхсын вя галхма градиенти бюйцк тяййаряйя нисбятян çох олсун;

d) яэяр киçик тяййарянин галхмасы бюйцк тяййарянин отурмасындан сонра нязярдя тутулубса, киçик тяййарянин галхмасы бюйцк тяййарянин енмясиндян юнcя олмалыдыр.

Ümumiyyətlə, hava axımının hərəkəti həm də laminar və turbulent olur. Laminar (sakit) hərəkət o halda ola bilər ki, havanın ayrı-ayrı hissəcikləri yer səthinə və bir-birinə paralel hərəkət edirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, havanın belə hərəkəti nadir hallarda olur.

Turbulentlik aviasiya güc qurğularına, hava gəmilərinin hərəkətinə və müxtəlif aqreqatların işinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Topa-yağış buludlarında ildırım şəklində ildırım ehtiyyatı ola bilər ki, bu da uçuşların təhlükəsizliyi üçün nöqsandır. Nəticə etibarı ilə yüklənməyə səbəb ola bilən güclü turbulentlik, güclü buzlaşma, ildırım və HG konstruksiyasının möhkəmliyinə zərər yetirən hallar zamanı topa-yağış buludlarında uçuşlar qəti olaraq qadağan edilir.

Laylı buludlar yüksək turbulentliklə xarakterizə olunur, turbulentlik əmsalı buludsuz atmosferə nisbətən təxmini 20% çoxdur. Lakin ümumilikdə buludlarda turbuluntlik zəifdir, uçuş adətən əhəmiyyətli dərəcədə yırğalanma olmadan yerinə yetirilir.

Turbulentlik təyyarəni 10metrlərlə yuxarı və aşağı ata bilər. Bunun nəticəsində təyyarənin hücum və dönmə bucaqları kəskin dəyişmələrə məruz qalır ki, bu da idarə olunmanı xeyli çətinləşdirir. İldırımlı buludların üzərindən yüksək hündürlükdən keçən təyyarənin yüklənmə qiyməti aşağdakı troposferə nəzərən azdır. Ona görə də güclü yırğalanma nəticəsində təyyarənin kritik hücum bucağına çıxması təhlükəsi yaranır ki , bu da dayanıqlığı pisləşdirir.

Radiasion yer səthi dumanlar ləkə şəklində əsasən də, alçaq yerlərdə, bataqlıq yaxınlığında və meşə talalarında əmələ gəlir. Bu zaman temperaturun inversiyası

dağılır, turbulentlik güclənir, bunun nəticəsində havanın aşağı qatlarının yuxarıda

daha isti və quru hava ilə aktiv qarışması baş verir.

Atmosferin sərhəd qatı çərçivəsində cəbhə zonasının eni 40-50km ola bilər. Bu zonada bütün meteoroloji elementlərin üfüqi qradientlərinin artması müşahidə olunur. Cəbhə zonasının yaxınlaşması zamanı temperaturun üfüqi adveksiyası zəifləyir, atmosferin sərhəd qatında şaquli külək sürüşməsi əhəmiyyətli dərəcədə artır. Yer səthinə yaxın küləyin zəifləməsi daha çox cəbhə zonasında olunur və davamiyyətsiz olur. Bu zaman turbulentliyin və həmçinin şaquli və üfüqi külək sürüşməsinin qəflətən artması baş verə bilər.

Laylı buludlarda uçuşlar 2 faktordan asılı olaraq çətinləşir – düşən yağıntılar və buludların aşağı sərhəddininin quruluşu. Uçuşlar üçün əhəmiyyətli çətinliyi buludların üzərindəki pis görünüş yaradır. Bu alçaq laylı buludların aşağı sərhəddinin mürəkkəb quruluşu ilə əlaqədardır.

Külək sürüşməsi bir qayda olaraq temperatur və təzyiqin böyük üfüqi qradientləri müşahidə olunan cəld hərəkətli atmosfer cəbhələrinin aktiv zonalarında yaranır. Temperaturların dayanıqlı stratifikasiyası zamanı şaquli istiqamətdə turbulent mübadilə zəifləyir, buna görə də inversiya və izotermiya qatı bir qayda olaraq şaquli axınların əhəmiyyətli təbəqələşməsini yaradır və bu da şaquli külək sürüşməsi əmələ gətirir İnversiya zamanı yerdə zəif külək və hətta şələkət müşahidə olunur. Bu vaxt qatın yuxarı sərhəddində küləyin sürəti əhəmiyyətli dərəcədə artır və istiqaməti də qəflətən dəyişir. Bu halda inversiya zamanı enməyə gələn hava gəmisi adətən qarşı küləyin zəifləməsini gözləməlidir.

Əsas turbulentlik amili kimi küləyin sürəti qarışıqların diffuziyasında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Zəif turbulentlik şəraitində yerin səthə yaxın qatında yerüstü konsentrasiya daha böyük qiymətlə gedir. Лакин турбулентлик эцcлц олдугда, сярнишинлярин бел кямярляри эцcлц олараг юня дартылыр. Ян тящлцкялиси ися тяййарянин ани шякилдя идаряетмядян кянара çыха билмясинин реаллашмасыдыр.

Авиасийа метеоролоэийасында турбулентлик синоптик материаллар цзяриндя бу cцр ишаря едилир вя зяиф, мцлайим, эцълц вя ифрат олмагла классификасийа олунур. Buludluluq şəraitində uçuşlar zamanı buludun aşağı və yuxarı sərhəddinin hündürlüyü, üfüqi uzunluğu, təbəqələşmə, temperatur rejimi, turbulentlik, buludların elektrik sahəsi vəuzlaşma dərəcəsi kimi hadisələr təyin edilir.

Turbulentlik - temperatur, təzyiq, havanın sıxlığı, buludluluq, yağıntılar, külək sürüşməsi, ildırım, buzlaşma və aviasiya güc qurğularına, hava gəmilərinin hərəkətinə və müxtəlif aqreqatların işinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.




NƏTİCƏ
Bu kurs işindən belə nəticə çıxarmaq olar ki, uçuşları təhlükəsiz şəraitdə həyata keçirmək, habelə, təhükəsizlik qaydalarına nizamlı şəkildə əməl etmək üçün atmosferdə baş verə biləcək hadisələrdən əvvəlcədən məlumat əldə etmək zəruridir.

Turbulentliklə əlaqədar baş verə biləcək gözlənilməz hadisələrə hazır olmaq lazımdır. Тяййарянин силкялянмяси заманы онун аьырлыг мяркязинин тяряддцдц мцшащидя олунур. Бу cцр ани щярякятляр мцяййян сярщяд дахилиндя уçушун щцндцрлцйцнц вя сцрятини, курсу, крен буcаьыны дяйишя билир, сярнишинлярин комфортлуьуну позур, екипаж цзяриндя психофизиоложи тязйиги артырараг иш габилиййятини ашаьы салыр, уçушун давамиййят мцддятиня бюйцк тясир эюстярир.

Uçuş istismarı üzrə rəhbər sənədlərdə уçушларын təhlükəsizliyinin тялиматынı aşağıdakı qaydalara uyğun yerinə yetirmək lazımdır:

1) Уçuşdan əvvəlki hazırlıq dövründə уçуш районлары вя маршрутлар цзря метеоролоjи шяраитин йцксяк тящлцкяли турбулент зоналары aşkar edilir;

2) Gözlənilən турбулент (йырьаланма) зоналарына дахил олмаздан яввял вя гяфлятян бу зонайа дахил оларкян сярнишинлярə xəbərdarlıq edilməli və тящлцкясизлик кямярляриnin baülı olmasına diqqət yetirilməlidir;

3) ЩЭ эцcлц йырьаланма зоналарына дцшяркян командир тяcили олараг зонадан çыхмаг цçцн бцтцн тядбирляри эюрмяли вя ЩЩИЕ диспетçерляринин гярары иля уçуш щцндцрлцйцнц дяйишмялидир;



4) Təyyarələrin уçушуна тящлцкя йарадан эцcлц йырьаланма зонасына дцшдцкдя, командир мцстягил олараг ешелону дяйишмяк щцгугуна маликдир вя бу барядя диспетçеря тяcили олараг мялумат (мярузя) вермялидир.


ƏDƏBİYYAT
1) Аэрологические код КН-03 и КН-04.
2) internet saytları.
3) А.С. Зверев «Синоптическая метеорология», Л.Гидрометеоздат,1977г
4) Баранов А.М.и др. «Авиационная метеорология и метеорологическое обеспечение полетов» , М. «Транспорт» 1993г.
5) H.İ.Quliyev, R.P.Cuvarov “Aviasiya meteorologiyası” Bakı-2009.
6) Aerosinoptik materiallar dəsti.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə