Mündəricat Giriş – 4 Mövcud iqtisadi şəraitdə qiymətli kağızların iqtisadi əhəmiyyəti və funksiyaları – 9 Qiymətli kağızların təsnifatı – 19 Qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatların təşkili mexanizmi – 25 Nəticə və təkliflər Ədəbiyyat




Yüklə 130.48 Kb.
tarix22.04.2016
ölçüsü130.48 Kb.




Mündəricat

Giriş………………………………………………………………………….3 – 4


1. Mövcud iqtisadi şəraitdə qiymətli kağızların iqtisadi əhəmiyyəti və funksiyaları…………………………………………………………………..5 – 9
2. Qiymətli kağızların təsnifatı…………………………………..............10 – 19
3. Qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatların təşkili mexanizmi……..20 – 25
Nəticə və təkliflər……………………………………………………………..26
Ədəbiyyat………………………………………………………………………27


Giriş
Qiymətli kağızlar bazarı müasir bazar iqtisadiyyatının mühüm atributlarından biridir. Qiymətli kağızlar bazarı qiymətli kağızların lazımi anda pula çevrilməsini, yəni likvid duruma gəlməsində vasitəçilik rolunu üzərinə götürür.

Şirkətlər qiymətli kağızları Fond birjasında listinqdən keçirməklə, şirkətin milli və beynəlxalq səviyyədə tanınma imkanını əldə edir. Bunun xaricində şirkətlər öz sahəsində bacarıqlı olma sayəsində bazarın bu mühitindən faydalanaraq çıxardıqları qiymətli kağızlarını asanlıqla bazarlaya bilərlər.

Ümumiyyətlə, qiymətli kağızlar bazarı orta sinfin təşkilinə və güclənməsinə təsir edir. İnkişaf etmiş ölkələrdə xalq kapitalizmi bu şəkildə gerçəkləşmişdir.

Hər hansı bir şirkətin qiymətli kağızlar bazarında dəyər qazanması və ya itirməsi şirkətin güvənliliyinin ən önəmli göstəricisidir. Şirkətlərin göstərmiş oluğu yüksək nəticələr qiymətli kağızlara olan tələbi artırdığından nəticədə qiymətlər də artır. Bu göstərici şirkət səhmdarları üçün çox yararlı və faydalıdır.

Azərbaycanda iqtisadi islahatların əsas elementlərindən biri qiymətli kağızlar bazarının inkişafıdır. Uzun müddət qiymətli kağızlar bazarının inkişafına lazımi diqqət yetirilməmişdir. Hazırda Avropa təcrübəsi göstərir ki, qiymətli kağızlar bazarının nəticəsi bütünlüklə iqtisadi sistemin vəziyyəti ilə sıx əlaqəlidir.

Bazar iqtisadiyyatına keçid Azərbaycanda dövlətsizləşdirmə, qeyri – dövlət strukturlarının meydana gəlməsini sürətləndirdi. Ölkəmizdə maliyyə sisteminin asas elementlərindən biri fond bazarıdır. Fond bazarının inkişafı canlanma prosesinə birbaşa təsir etdiyinə görə bu bazar daha çox təkmilləşdirilməyə ehtiyac duyur.

Beləliklə, bunu nəzərə alaraq qiymətli kağızlar, mövcud iqtisadi şəraitdə onların iqtisadi əhəmiyyəti və rolu, qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatlar və bu əməliyyatların təşkili mexanizmini öyrənmək, bu sahədə mövcud çatışmamazlıqları aşkar etmək olduqca vacibdir. Ona görə də kurs işinin mövzusu: “Qiymətli kağızlar birja malı kimi və qiymətli kağızların təsnifatı” seçilmişdir. Kurs işi nəticə və təkliflərlə yekunlaşır.

1. Mövcud iqtisadi şəraitdə qiymətli kağızların iqtisadi əhəmiyyəti və funksiyaları
Azərbaycan Respublikasında sosial yönümlü bazar iqtisadiyyatının təşəkkülü milli inkişafın, mütəşəkkil fond bazarlarının iqtisadi sistemdə yeri və rolu da daxil olmaqla, bir sıra köklü problemlərin həllini labüd edir. Ölkəmizdə qiymətli kağızlar bazarı hələ ilk addımlarını atır. Əvvəllər mövcud olan inzibati – plan iqtisadiyyatında bu ümumiyyətlə lazım deyildi.

Köklü sosial – iqtisadi islahatların keçirilməsi, ölkə iqtisadiyyatının kapitalistcəsinə yenidən qurulması tamamilə yeni sfera olan kapital bazarının yaradılmasını tələb etmişdir. Bunun gerçəkləşməsi bank sisteminin fasiləsiz islah edilməsi, kapitalın formalaşması və yerdəyişməsi alətlərinin inkişafı və deməli, fond bazarının yaradılması ilə müşayiət olunur. Dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi proqramının qəbul olunması, dövlət maliyyəsinin üzləşdiyi çətinliklər, qarşılıqlı ödəməmələr problemi, təsərrüfat subyektləri arasında hesablaşmaların pozulması və d. amillər fond bazarının təşəkkülü və inkişafı prosesinin daha sürətlə getməsini tələb edir.

Son illərdə səhm bazarında ən önəmli təklif qaynaqlarından biri də özəlləşdirmə əməliyyatlarının gerçəkləşdirilməsidir. Özəlləşdirmə 2 yolla bazara material təmin edər:


  1. özəl şirkətlərin dövlət portfelində olan aksiyalarının birjada və ya birja xaricində satışa çıxarılması;

  2. Səhmdar formasında olan və ya olmayan yüz faizli dövlət sərmayəsi olan müəssisələrin əhaliyə satışıdır;

Yuxarıda qeyd olunanlardan da aydın olur ki, bazar iqtisadiyyatı şəraitində qiymətli kağızların əhəmiyyəti olduqca böyükdür.

Qiymətli kağızlar anlayışı çoxşaxəlidir. Belə ki, onun ifadə etdiyi iqtisadi münasibətlər mürəkkəbdir, daima inkişaf edir, dəyişir. Qiymətli kağız müəyyənləşdirilmiş formaya riayət olunmaqla hər hansı hüququ təsdiqləyən elə bir sənəddir ki, həmin hüquq bu sənəd olmadan nə həyata keçirilə bilər, nə də başqa şəxsə verilə bilər. Qiymətli kağız başqasına verildikdə onun təsdiqlədiyi bütün hüquqlar da keçir. Qiymətli kağızlar kapitalın pul, istehsal və əmtəə formalarından fərqli xüsusi formasıdır. Onlar kağız və ya elektron formada olub öz bazarında – qiymətli kağızlar bazarında uyğun qiymətlə alınıb – satıla bilər.

Lakin dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində qiymətli kağızların getdikcə artan hissəsi nağdsız şəkildə buraxılır ki, bu zaman kağızın özü hazırlanmır. Bu cür qiymətli kağızların buraxılışı, uçotu və investorlar arasında hərəkəti ixtisaslaşmış təşkilatlar və bankların hesabları üzrə mühasibat ( kompüter ) qeydləri şəklində baş verir. Bu mənada qiymətli kağızın iqtisadi kateqoriya kimi məhz kağız sənəd kimi başa düşülməsi maliyyə bazarının müasir ümumdünya inkişaf meyllərinə artıq uyğun deyil.

Gündəlik bazar münasibətləri əsasında əmtəələr və pul vəsaitləri hər hansı bir iştirakçısından digərinə keçir ki, bu proseslər hər dəfə qeydiyyata alınır, rəsmiləşdirilir. Bunun isə bir formasını qiymətli kağızlar təşkil edir və onların özü də bazar iştirakçıları arasındakı münasibətlərin obyektinə çevrilir. Eyni zamanda bu həm də o deməkdir ki, qiymətli kağız adi əmtəələrdən də, puldan da fərqlənir. Onun əhəmiyyəti sahibinə verdiyi hüquqlarla müəyyənləşir.

Müasir dünyada qiymətli kağızların köhnə, ənənəvi tərzdə, sırf sənəd kimi başa düşülməsi artıq üstünlük təşkil etmir. Onların kağız sənəd forması emissiyanın bir, özü də əsas olmayan variantıdır.

Qiymətli kağızların kapitalist iqtisadiyyatındakı əhəmiyyətinə gəldikdə burada bir neçə məqamı göstərmək olar. Əvvəla qiymətli kağızlar əmtəə və pul tədavülünə fəal xidmət edir. Digər tərəfdən, qiymətli kağızların buraxılması və bazarda yerləşdirilməsi sərbəst pul vəsaitlərinin səfərbər edilməsi və sosial – iqtisadi inkişafa istiqamətləndirilməsinin səmərəli yoludur. Yeni müəssisələrin yaradılması sırf şəxsi kapitalın hesabına deyil, həm də borc vəsaitlərinin cəlb edilməsini tələb edir ki, bunun da mühüm üsullarından biri səhmdar kapitalın inkişafıdır.

Səhm və istiqrazların meydana gəlməsi və inkişafı istehsal münasibətlərinin, real sektorun obyektiv tələbatlarının nəticəsi kimi çıxış edir. Çünki o, real kapitalın mərkəzləşməsinin mühüm alətlərindəndir. Fond qiymətli kağızlarının tətbiq miqyaslarının genişlənməsi əhalinin geniş kütlələrinin bazar münasibətlərinə cəlb olunmasına, istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsində maraqlı olmasına xidmət edir. Dövlət qiymətli kağızları isə makroiqtisadi tənzimlənmənin əsasını təşkil edən pul – kredit tənzimlənməsinin mühüm amili kimi müxtəlif istiqamətlərdə istifadə olunur.

Növündən, tipindən asılı olmayaraq bütün qiymətli kağızların fundamental keyfiyyətləri eynidir. Bunlardan ilk növbədə qiymətli kağızların tədavül etmələri, likvidliyi və riskliyini göstərmək lazımdır.

Qiymətli kağızların tədavül etməsi onun bazarda alınıb – satılmaq, həmçinin bir çox hallarda digər əmtəələrin tədavülünü asanlaşdıran müstəqil tədiyyə aləti kimi çıxış etmək qabiliyyətidir.

Likvidlik qiymətli kağızın onun sahibi üçün böyük itkilərsiz, bazar qiymətinin cüzi dəyişməsi və cüzi satış xərcləri ilə qısa vaxtda alınıb – satılmaq qabiliyyətidir.

Risk qiymətli kağızlara edilən investisiyalarla bağlı olan və onlara labüd olaraq xas olan bazar konyukturasının dəyişməsi nəticəsində itki vermək ehtimalıdır.

Göstərilən keyfiyyətlərlə digər iki cəhət də bağlıdır. Əvvəla, qiymətli kağız vəsait qoyuluşuna şahidlik edir, bu isə bəzi qiymətli kağızların investisiya münasibətlərini ifadə etməklə investisiya forması kimi çıxış etmələri üçün şərait yaradır. Eyni zamanda qiymətli kağızlar gəlir mənbəyidir və deməli, onlardan bəziləri sahibləri üçün kapital kimi çıxış edə bilər.

Qiymətli kağızlar onu pula yaxınlaşdıran bir sıra xüsusiyyətlərə malikdirlər:


  • Pula dəyişdirilə bilmək;

  • Hesablaşmalarda istifadə oluna bilmək;

  • Girov predmeti ola bilmək;

  • Qorunub saxlanması;

  • Nəsildən – nəslə ötürülməsi;

  • Hədiyyə kimi verilə bilinməsi;

Qiymətli kağızlar ictimai əhəmiyyətli funksiyalar yerinə yetirirlər:

    • Pul vəsaitlərinin yenidən bölüşdürülməsi;

    • Sahibinə əlavə hüquqlar verməsi;

    • Gəlir götürülməsinə və kapitalın geri qaytarılmasına təminat verməsi;

Qiymətli kağızlar kapitalın mövcudluğunun xüsusi formasıdır. Maliyyə sektorunun resursları hesabına investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsindən başqa, iqtisadiyyatın qeyri – maliyyə sektorunda təsisçilik fəaliyyətini, holdinqlərin yaradılmasını, nağdsız pul tədavülünün, trast əməliyyatlarının və qiymətli kağızlar bazarının inkişafını və b. göstərmək olar. Bu isə keyfiyyətcə kapitalın yeni forması olan maliyyə kapitalını yaratmış olur.

Maliyyə kapitalı iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində baş verən inhisarlaşma prosesinin nəticəsi olmaqla iqtisadiyyatı investisiyalarla təmin edən vahid bir sistem kimi çıxış edir. Lakin borc və sənaye – ticarət kapitalları arasındakı maliyyə kapitalı adlandırılan yeni qarşılıqlı əlaqə də getdikcə daha bariz forma olan maliyyə bazarı formasını almaqdadır. Maliyyə bazarını qiymətli kağızlar bazarı da adlandırırlar. Qiymətli kağızlar bazarı anlayışını ümumi şəkildə qiymətli kağızların buraxılışı və dövriyyəsi ilə bağlı iqtisadi münasibətlərin məcmuusu kimi müəyyənləşdirmək olar.

İnkişaf etmiş ölkələrin qanunvericiliyində qiymətli kağızlar bazarı səhm və qiymətli istiqrazların hərəkəti kimi verilir. Bütün digər qiymətli kağızlar diskont bazarını təşkil edir.

Maliyyə kapitalı ilə ifadə olunan münasibətlərin maddi daşıyıcıları məhz səhm və istiqrazlar və onlardan törəmələrdir. Bu qiymətli kağızların hərəkəti maliyyə kapitalının hərəkətini əks etdirir.

Beləliklə, biznes aləmində daima pulun bir hüquqi və ya fiziki şəxsdən digərinə ötürülməsi tələbatı yaranır. Bu məqsədlə pul bazarında kreditləşmə prosesi, qiymətli kağızların buraxılışı və dövriyyəsi kimi pulun ötürülməsi üsullarından istifadə olunur. Kredit pul kapitalının ssudaya transformasiyasını təmin edir və kreditorla borcalan arasında münasibətləri ifadə edir. Kreditləşmə prosesi vasitəsilə dövlətin, hər hansı müəssisənin və ya şəxsi sektorun sərbəst pul kapitalı yığılıb toplanaraq ssuda kapitalına çevrilir və gəlir əldə etmək məqsədilə müvəqqəti istifadə üçün faizlə ödəmə şərtilə borcalanlara təqdim edilir.

2. Qiymətli kağızların təsnifatı
Qiymətli kağızların təsnifatı ilə qiymətli kağızların növlərinin təsnifatı bir – birlərindən fərqlənirlər. Qiymətli kağızların təsnifatı onların müəyyən əlamətlərə görə növlərə ayrılmasıdır. Qiymətli kağızların hər bir növü isə ümumi və vahid əlamətlərə malik konkret qiymətli kağızların toplusudur. Qiymətli kağızların növlərinin təsnifatı isə həmin növ qiymətli kağızların qruplara bölünməsi, yəni qiymətli kağızların növlərinin yarımnövlərə bölünməsidir.

Qiymətli kağızları 2 böyük sinfə bölürlər:



  1. birinci dərəcəli - əsas qiymətli kağızlar;

  2. ikinci dərəcəli – törəmə qiymətli kağızlar;

Əsas qiymətli kağızlar kağızların əsasını hansısa bir aktivə, əmtəəyə, pula, kapitala, əmlaka, digər mövcud rüsumlara və s. əsaslanan mülkiyyət hüququnun olması təşkil edir.

Əsas qiymətli kağızların özlərini də öz növbəsində 2 qrupa bölmək olar:



  1. ilkin qiymətli kağızlar – bura aksiyalar, istiqrazlar, veksellər və s. aid edilir;

  2. ikinci dərəcəli qiymətli kağızlar – ilkin qiymətli kağızların əsasında buraxılan qiymətli kağızlardır;

Törəmə qiymətli kağızlar isə fyuçers kontraktları ( əmtəə, valyuta, faiz, indeks və s. ) və opsionlar hesab edilir.

Bazarda dövriyyə xüsusiyyətlərinə görə qiymətli kağızlar 2 qrupa bölünür: bazar ( dövriyyəli ) və qeyri – bazar ( dövriyyəsiz ) qiymətli kağızlar.

Bazar qiymətli kağızları birja və birjadankənar dövriyyə çərçivəsində təkrar bazarda alınıb – satıla bilər. Qeyri – bazar qiymətli kağızları əldən - ələ verilmir və təkrar dövriyyədə iştirak etmir. Bu kağızlar bazarda satıla bilməz və onların yalnız emitentin özü tərəfindən alınması mümkündür.

Azərbaycan Respublikasının 1998 – ci ildə qəbul edilmiş “Qiymətli kağızlar haqqında” Qanununda ( Fəsil 1; maddə 1 ) qiymətli kağızlar emissiya və qeyri – emissiya növlərinə ayrılır.

Emissiya qiymətli kağızları buraxılışlarla yerləşdirilən və qiymətli kağızların əldə edilməsi vaxtından asılı olmayaraq bir buraxılış daxilində hüquqlarının həyata keçirilməsinin həcmi və müddəti eyni olan qiymətli kağızlardır. Qanunda onlara səhm və istiqraz vərəqəsi aid edilir.

Qeyri – emissiya qiymətli kağızları isə buraxılışlarla yerləşdirilməyən və qiymətli kağızlar üzrə hüquqların keçməsinin həcmi və müddəti müxtəlif olan qiymətli kağızlardır. Onlara veksel, çek, depozit sertifikatları, opsion, varrant, fyuçers, özəlləşdirmə payları aiddir.

Hüquqi baxımdan qiymətli kağızlar 3 hissəyə ayrılırlar: təqdimatlı, adlı, order qiymətli kağızları.

Təqdimatlı qiymətli kağızlar öz sahibinin adı ilə qeydiyyatdan keçmir və bir şəxsdən digərinə sadəcə olaraq təqdim edilir. Adlı qiymətli kağızlarda

onun sahibinin adı qeyd olunur. Order qiymətli kağızında onu ilk dəfə alan alıcının adı yazılır və belə kağızın ötürülməsi yalnız kağız üzərindəki ötürücü yazı – indossament əsasında aparıla bilər.

Təyinatlıq əlamətinə görə qiymətli kağızlar 2 hissəyə bölünür: qısamüddətli pul bazarı və kapital – investisiya bazarı üçün buraxılmış qiymətli kağızlar.

Dövriyyə müddəti bir gündən bir ilədək olan qısamüddətli qiymətli kağızlar pul bazarında alına və satıla bilər. Onlara kommersiya, bank və xəzinə veksellərini, çekləri, depozit və əmanət sertifikatlarını və s. misal göstərmək olar. İnvestisiyalar bazarı müddəti 5 ilədək olan ortamüddətli, 5 ildən çox olan uzunmüddətli qiymətli kağızlarla, eləcə də aksiyalar və müddətsiz istiqrazlar kimi müddətsiz fond qiymətliləri ilə kapitalın dəyişməsini əks etdirir.

Aparılan əqd və sövdələşmə üsullarına görə qiymətli kağızlar 2 hissəyə bölünür: fond və ticarət qiymətli kağızları.

Fond qiymətli kağızları fond birjalarında dövriyyədə olur və emissiyanın kütləviliyi ilə səciyyələnir. Onlara aksiyaları və istiqrazları misal göstərmək olar. Ticarət qiymətli kağızları kommersiyayönlü olub əsas etibarilə ticarət əməliyyatları üzrə hesablaşmalar aparmaq və ticarət mallarının yerdəyişməsi prosesinə xidmət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Onlara kommersiya vekselləri, çekləri, konosamentləri, girov şəhadətnamələrini misal göstərmək olar.

Qiymətli kağızlar risk səviyyələrinə görə risksiz, az riskli və riskli kimi 3 qrupa bölünür. Qeyd etmək lazımdır ki, qiymətli kağızlar çox gəlir gətirdikcə onların risk səviyyələri də artır. Qiymətli kağızlara verilmiş zəmanətin dəyəri çoxaldıqca onların risk səviyyələri azalır.

Risk 4 3 2 1

Gəlir
1. dövlət qiymətli kağızları;

2. şirkətlərin istiqrazları; 3. aksiyalar;

4. törəmə qiymətli kağızlar

Şəkil 2.1 Qiymətli kağızlardan alınan gəlirin risk səviyyəsindən asılılığı
Risk

1 2 3 4

Zəmanət dəyəri

1. dövlət qiymətli kağızları;

2. şirkətlərin istiqrazları; 3. aksiyalar;

4. törəmə qiymətli kağızlar

Şəkil 2.2 Qiymətli kağızların zəmanət dəyərinin risk səviyyəsindən asılılığı

Emitentin hüquqi statusu, investisiya və kredit riskləri səviyyələri, investorların maraqlarının mühafizəsi təminatı və digər faktorlara görə qiymətli kağızlar dövlət, bələdiyyə və qeyri – dövlət qiymətli kağızları kimi 3 qrupa bölünür.

Dövlət qiymətli kağızları içərisində xəzinə vekselləri, xəzinə öhdəçilikləri, dövlət və əmanət istiqrazları daha geniş surətdə istifadə olunur. Bələdiyyə qiymətli kağızları hökumətin yerli orqanlarının borc öhdəçiliklərini əks etdirir. Qeyri – dövlət qiymətli kağızları korporasiya və şəxsi kimi 2 hissəyə bölünür. Korporasiya qiymətli kağızları müəssisələrin, təşkilatların və bankların borc öhdəçiliklərini əks etdirir, şəxsi qiymətli kağızlar isə fiziki şəxslər tərəfindən buraxılmış veksellər və çeklərdir. Korporativ qiymətli kağızlara səhmlər, korporasiya istiqrazları, törəmə qiymətli kağızlar aiddir.

Səhm – onun sahibinin səhmdar cəmiyyətin mənfəətinin bir hissəsini divident şəklində almaq, səhmdar cəmiyyətin idarə edilməsində iştirak etmək və o, ləğv edildikdən sonra qalan əmlakın bir hissəsini əldə etmək hüququnu təsbit edən emissiya qiymətli kağızıdır. Səhmlərin buraxılma və ödənilmə mərhələsindən asılı olaraq elan edilmiş, yerləşdirilmiş və tam ödənilmiş səhm növlərini fərqləndirirlər.

Elan edilmiş səhmlər şirkətin artıq yerləşdirilmiş müəyyən tipli səhmlərinə əlavə olaraq buraxa bildiyi səhmlərin son miqdarıdır. Yerləşdirilmiş səhmlər səhmdarlar tərəfindən alınmış səhmlərdir.Tam ödənilmiş səhmlər yerləşdirilmiş və dəyəri müvafiq məbləğ səhmdar cəmiyyətin hesabına daxil edilməklə sahibi tərəfindən 100% ödənilmiş səhmlərdir.

Qeydiyyat və yaxud sahiblik qaydasına görə səhmləri adlı və təqdimatlı növlərə ayırırlar. Səhmlərin nağd və yaxud nağdsız buraxılmasından asılı olmayaraq adlı səhmlərin sahiblərinin adları səhmdar cəmiyyətlərin reyestrlərində əks etdirilməlidir. Təqdimatlı səhmlər üzrə isə sahibin kim olması heç cür aşkarlanmır.

Səhmdar cəmiyyətin maliyyə resurslarının formalaşmasında həlledici rolu adi səhmlər oynayır. Adi səhm sahibinə emitent səhmdar cəmiyyətinin ali rəhbər orqanı olan səhmdarların illik yığıncaqlarında səs hüququ ilə iştirak etmək, divident şəklində müəssisə mənfəətinin bir hissəsini əldə etmək, səhmdar cəmiyyəti ləğv edildikdə isə onun əklakının bir hissəsinə sahib olmaq hüquqları verən qiymətli kağızdır. Məhdud səs hüquqlu səhm sahibləri yalnız müəyyən sayda səhmlərə malik olduqda səs hüququ əldə edir. Dünya təcrübəsindən daha çox məlum olan imtiyazlı səhmləri buraxmaqda səhmdar cəmiyyətinin məqsədi yenə də əlavə kapitalın cəlb olunmasıdır.

Kredit alətlərindən isə istiqrazın əhəmiyyəti böyükdür. İstiqraz onun sahibi ilə onu buraxan şəxs arasındakı borc münasibətlərini təsdiqləyən qiymətli kağızdır.

Emitentin kimliyindən asılı olaraq dövlət, bələdiyyə, korporasiya və xarici istiqrazları fərqləndirirlər.

Bələdiyyə istiqrazlarının əsas fərqi illik gəlirdən, dövlət istiqrazlarında olduğu kimi deyil, bələdiyyə vergilərinin tutulmasından ibarətdir.

İstiqrazın daha geniş yayılmış digər növü kompaniya istiqrazlarıdır. Onun cəlbedici xüsusiyyəti odur ki, o, nominal dəyərindən aşağı buraxılış qiymətinə satıla bilər. Qiymətlər arasındakı bu fərq “dizajio” adlanır.

İstiqrazın yekun gəliri şərtləndirilmiş istiqrazın qiymət göstəricisindən asılıdır. Çox hallarda əmanətçilər bu qiymətli kağızlardan nominal dəyər istiqraz məzənnəsindən yuxarı olduqda qazanırlar. İstiqrazın bu gəlirinə uyğun qiyməti nominal faizdən fərqlənə bilər.

Qeyd olunmuş gəlir üzrə qiymətli kağızdan əldə olunan gəlir (mədaxil) aşağıdakı kimi hesablanır:

V= N / P*100

V – mədaxil; N – nominal faiz; P – emissiya məzənnəsidir

Törəmə qiymətli kağızların ( onlara törəmə aktivlər və ya derivativ də deyirlər ) meydana gəlməsi fond bazarında əsas qiymətli kağızlarla keçirilən müddətli əqdlərlə bağlıdır. Müddətli əqdər olan törəmə qiymətli kağızların bir neçə növü məlumdur: fyuçers əqdləri, opsion əqdləri, forvard əqdləri, svoplar.

Fyuçers əqdi bağlandığı an heç nə alınmır və satılmır. Sadəcə əqd bağlandıqda hər iki tərəf öz üzərinə aktivin alınmasına və satılmasına dair öhdəlik qəbul etmir. Opsionlar mahiyyətinə görə öz sahibinə əvvəlcədən təyin edilmiş qiymətlə və müəyyən edilmiş müddət ərzində birja aktivini, o cümlədən fyuçers kontraktını almaq yaxud satmaq hüququnu verən standart birja kontraktıdır. Forvard kontraktları aktivlərin təyin olunmuş müddətdə təsbit edilmiş qiymətlə təqdim edilməsi haqqında müqavilədir. Svop müəyyən edilmiş səhmlərlə gələcəkdə ödəmələrin mübadiləsi haqqında iki tərəf arasında bağlanılan razılaşmadır.

Kommersiya qiymətli kağızlarına özəl veksellər, çek, bank sertifikatları, konosament daxildir.

Veksel – üzərində göstərilmiş ödəyicinin müəyyən pul məbləğinin təyin edilmiş müddətdə ödəməsinə dair şərtsiz borc öhdəliyidir. Vekselin kommersiya ( əmtəə ) vekseli, maliyyə vekseli, saxta veksel, dost veksel kimi növləri vardır.

Kommersiya vekseli kommersiya ( ticarət, alqı – satqı ) əqdlərində tətbiq olunur. Maliyyə vekselinin əsasında əmtəə alqı – satqısı ilə bağlı olmayan maliyyə əməliyyatı durur. Bu veksel kreditin alınması ilə əlaqədar maliyyə əqdini rəsmiləşdirir. Bank vekselləri maliyyə veksellərinin dünya təcrübəsində geniş yayılmış növlərindəndir. Onların vasitəsilə bankların depozit əməliyyatları keçirilir. Saxta veksel ( tunc veksel ) fırıldaqçılıq əməliyyatlarının keçirilməsi məqsədilə keçirilir. Dost veksellər heç bir real əməliyyatla əsaslandırılmır. Onların buraxılışında məqsəd maliyyə çətinliyi ilə üzləşən tərəflərdən birinə yardım etməkdir.

Bütün veksellər sadə və köçürmə veksellərə ayrılır. Sadə veksel borcalanın kreditora müəyyən məbləğin müəyyən yerdə və təyin olunmuş müddətdə ödəyəcəyi və ya kreditorun əmri ilə üçüncü şəxsə köçürəcəyi haqda öhdəliyidir. Köçürmə veksel, yaxud tratta kreditorun ( vekselverən ) vekseldə göstərilən məbləğin göstərilən müddətdə üçüncü şəxsə ( remitent ) ödənilməsi haqda borclu şəxsə ( trassat ) verdiyi əmrdir. Trattanı yazan şəxs, yəni vekselverən trassant adlanır.


Satıcı

( veksel alan )

h
Alıcı

( veksel verən )
1 əmtəə

2

Mal göndərən

( vekselin son sahibi )

5 3

6 ve 4


2, 3, 5 – veksel; 1, 4 - əmtəə; 6 – pul vəsaitləri
Şəkil 2.3 Kommersiya fəaliyyətində sadə vekselin hərəkəti


Trassant

( veksel verən )

Remitent

( veksel alan )


Vekselin


son sahibi
1 5

2

Trassat

( borc alan )


2 6

4 7


3 8

1, 5 - əmtəənin göndərilməsi;

2 – akseptsiz vergi;

3 – vekselin akseptə göndərilməsi;

4 – akseptləşmiş vekselin qaytarılması;

6 – aksentləşmiş vekselin alınan əmtəənin müqabilində verilməsi;

7 – vekselin ödənilməkdən ötrü təqdim edilməsi;

8 – pul vəsaitlərinin qəbul edilməsi


Şəkil 2.4 Köçürmə vekselin hərəkəti

Sertifikat dedikdə ilk növbədə bankların depozit və əmanət sertifikatları yada düşür. Səhmdar cəmiyyətlərin səhm və istiqrazları ilə müqayisədə bank sertifikatları üzrə vəsaitlərin qaytarılmasına daha çox zəmanət var. Özü də onları yalnız banklar buraxa bilər.

Depozit sertifikatı bankın hüquqi şəxslərin onda yerləşdirdiyi depozitlərin ödənilməsinə olan yazılı şəhadətnamədir. Əmanət sertifikatı isə bankın fiziki şəxslərin onda yerləşdirdiyi əmanət qoyuluşlarının ödənilməsinə dair öhdəliyidir.

Hər iki sertifikat üzrə hüquqlar bir şəxsdən digərinə keçə bilər. Hər ikisinin buraxılış və tədavül şərtləri eynidir. Fərq yalnız ondadır ki, depozit sertifikatları hüquqi şəxslər, əmanət sertifikatları isə fiziki şəxslər üçün tətbiq olunur.

Konosament dəniz yükü daşıyıcısının, yaxud onun müvəkkil şəxsinin, yük sahibinin yaxud onun nümayəndəsinin üzərinə yazdığı qiymətli kağızdır. O, dəniz yük daşıyıcısının daşınma müqaviləsinin şərtləri ilə təsdiqlənmiş yükün ünvanına çatdırılması haqqında şərtsiz öhdəliyidir. Dəniz əmtəə sərəncamlı sənəd olmaqla o, aşağıdakı faktları təsdiqləyir:


  1. yükdaşıma müqaviləsinin bağlanması;

  2. yükün daşınmaya qəbul olunması;

  3. konosament sahibinin yükə qarşı sərəncam hüququna və mülkiyyət hüququna malik olması;

  4. sahibin konosamentə sahib olmaq və sərəncam hüququna malik olması;

Adi konosament yükün üzərində adı göstərilmiş şəxsə məxsus olduğunu bildirdiyi və digər şəxsə ötürülə bilmədiyi halda, orderli konosament yükü göndərənin, yaxud qəbul edənin əmri ilə və indossament vasitəsilə, təqdimatlı konosament isə adi yolla təqdim etmək vasitəsilə üçüncü şəxsə ötürülür.

Çek – onu yazanın bankda saxlanılan pul vəsaitlərinin çeki təqdim edənin aktivlərinə və yaxud pul əməliyyatlarına sənədləşdirilmiş qoyuluşudur. Bu, qisamüddətli, pul sərəncamlı, borc, abstrakt, bazar, qeyri – dönərli, orderli, kommersiya qiymətli kağızıdır. Çeki çek müqaviləsinin ciddi sənədləşdirilmiş forması kimi də səciyyələndirmək olar.

Təqdimatli və order çekləri indossament vasitəsilə başqa şəxsə ötürülə bilər. Bu cür ötürmə çek yazan da daxil olmaqla istənilən şəxsə ünvanlana bilər. Adlı çek indossamentlə ötürülə bilməz. O, tsessiya qaydasında ötürülür.

Kredit çeki ödəyicinin çekyazana verdiyi kreditin məbləğinə görə yazılır. Xəzinədarlıq çeki qiymətli kağız olmaqla bank tərəfindən yazılır və onun xəzinədarının imzası ilə təsdiqlənir. Sertifikat çek onun bank tərəfindən ödənilməsinə zəmanəti təsdiqləyir ki, bu haqda onun üzərində xüsusi qeyd edilir. Yol çekləri də mövcuddur ki, onlardan turistlərin valyuta ilə təmin olunmasından ötrü istifadə olunur. Avropada onlara avroçek deyilir.

Əsasında nağd vəsaitlərin ödənildiyi çeklər kassa çekləridir. Çekyazan və çeki təqdim edən çekin nağd pulla ödənilməsini onun üz tərəfində “hesablaşma üçün” qeydini etməklə qadağan edə bilər. Hesablaşma çekini təqdim etdikdə o, nağdsız qaydada hesablarda qeydlər etməklə ödənilir. “Hesablaşma üçün” qeydinin pozulması etibarsız sayılır.

Beynəlxalq təcrübədə dövlət qiymətli kağızları kimi mərkəzi hökumət tərəfindən buraxılan yaxud zəmanətləndirilən qiymətli kağızlar səciyyələndirilir. Əslində, dövlətin, dövlət hakimiyyəti və idarəetmə orqanlarının borclu kimi çıxış etdiyi borc münasibətlərini əks etdirən hər bir qiymətli kağız dövlət borc öhdəliyi kimi başa düşülməlidir. İnvestisiya münasibətləri nöqteyi – nəzərindən isə dövlət qiymətli kağızları maliyyə layihələrinə edilmiş sənədləşdirilmiş investisiyalar kimi səciyyələnə bilər.

Dövlət qiymətli kağızlarına olan etibar onunla izah olunur ki, özəl emitentlərdən fərqli olaraq dövlət müflüsləşə bilməz. Dövlət qiymətli kağızlarının təminatı kimi dövlət büdcəsi gəlirlərinin, dövlət əmlakının çıxış etməsi fikrinə də tez – tez rast gəlmək olar.

Dünyanın fond bazarlarında istiqraz, veksel, not, sertifikat və s. kimi müxtəlif növ dövlət qiymətli kağızlarına rast gəlmək olar. Onların hamısı borc öhdəlikləridir. Dövlət qiymətli kağızları dövlət tərəfindən buraxılmış və daxili dövlət borcunun təzahür forması olan borc mahiyyətli qiymətli kağızlardır. Dövlət qiymətli kağızlarının digər qiymətli kağızlarla müqayisədə mühüm üstünlükləri var. Belə ki, dövlət qiymətli kağızlarının investisiyalar üçün ən yüksək nisbi etibarlıq səviyyəsi və müvafiq olaraq qoyulmuş kapitalın və ona olan gəlirlərin itirilməsi riskinin minimal olması nəzəri cəlb edir. Dövlət qiymətli kağızlarının bu cəhəti digər qiymətli kağızlarla və yaxud kapital qoyuluşu istiqamətləri ilə müqayisədə dövlət qiymətli kağızlarla əməliyyatlara güzəştli vergiqoymanın tətbiqini daha da gücləndirir. Çox vaxt dövlət qiymətli kağızları ilə əməliyyatlara və alınan gəlirlərə vergi tutulmur.


3. Qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatların təşkili mexanizmi
Birjada qiymətli kağızlarla əməliyyatlar müxtəlif formalarda təşkil oluna bilər. Keçirilmə qaydasına görə daimi və sessiya, əlaqəli və əlaqəsiz ( elektron ) birja satışlarını fərqləndirirlər. Əlaqəli birja əqdləri keçirildikdə birjanın ticarət zalında müəyyən qaydalar tətbiq olunur.

Elektron satışlarda xüsusi kompüter sistemlərindən ( şəbəkələrindən ) istifadə olunur. Buna görə də elektron satışlar istənilən ərazini, məhdudiyyətsiz sayda alıcı və satıcını əhatə edə bilir və tədavülə böyük həcmdə informasiyanı cəlb edir. Çox vaxt elektron satışlar mərkəzi birja salonunda onlayn ( cari zaman ) rejimində işləyən regional terminallar vasitəsilə keçirilir. Dünyada ilk elektron satışlar 1986 – cı ildə London fond birjasında keçirilmişdir. Hal – hazırda elektron satışlar əksər birjaların ayrılmaz tərkib hissəsidir.

Qiymətli kağızlarla mülkiyyət hüquqlarının verilməsi, dayandırılması və ya dəyişdirilməsi zamanı qarşı tərəflər arasındakı razılaşmalar əqd yolu ilə həyata keçirilir.

Qiymətli kağızlar üzrə əqdlərin bağlanması 2 üsulla yerinə yetirilir: təsdiq olunmuş və təsdiq olunmamış. Təsdiq olunmuş əqdlər əlavə razılaşma şərtləri tələb etmir və belə əqdlərin fəaliyyət dövrünü əqdin bağlanması, klirinq və əqdin icrası kimi 3 mərhələ təşkil edir. Əqdin şərtləri ilə bağlı qarşılıqlı razılaşmaları özündə əks etdirən, yazılı və ya elektron formada həyata keçirilən əqdlər təsdiq olunmuş əqdlər sinfinə daxildirlər. Təsdiq olunmamış əqdlər şifahi və ya telefon xətləri vasitəsilə həyata keçirilir. Belə əqdlər müəyyən şərtlər və hesablaşmalr üzrə əlavə razılaşmaların yerinə yetirilməsini tələb edir.

Qiymətli kağızlar bazarında satıcı və alıcı arasında bağlanan əqdlər müxtəlif üsullarla həyata keçirilə bilər. Mütəşəkkil və küçə bazarlarında, eləcə də birjadankənar elektron ticarətində satıcı və alıcı arasında bağlanan əqdlər zamanı vasitəçilərin xidmətindən istifadə edilmir.

Vasitəçilərin iştirakı ilə həyata keçirilən əqdlər mürəkkəb strukturlarla təsvir olunur. Xüsusi halda bank və ya hər hansı iri bir şirkət broker funksiyalarını yerinə yetirərək alıcı və satıcı arasında vasitəçi rolunda iştirak edə bilər. Bu zaman əqdin icrasını alıcı və satıcı birbaşa olaraq həyata keçirir. Broker isə yalnız alıcı üçün satıcının və əksinə satıcı üçün alıcının tapılması ilə məşğul olur. Bu tip əqdlər birjadankənar bazar üçün səciyyəvidir. ( Şəkil 3.1 )


1


Alıcı


Satıcı


Broker
2 3

4 5

6
1pul məbləği; 2 – 3 - əqdin bağlanması; 4 – satış üçün təkliflər;

5 – alış üçün təkliflər; 6 – qiymətli kağızlar


Şəkil 3.1 Brokerin vasitəçiyi ilə satıcı və alıcı arasındakı qarşılıqlı əlaqə
Birja bazarında, bir qayda olaraq, iki brokerin iştirakı zəruri sayılır və bu brokerlərdən biri satıcının, digəri isə alıcının maraqlarını müdafiə edir. Satıcı ilə alıcı arasındakı belə qarşılıqlı əlaqəyə birjadankənar bazarda da təsadüf edilir.

Birja və birjadankənar bazarda satıcı ilə alıcı arasında əlaqə vasitəçilik rolunda iştirak edən dilerlər vasitəsilə də yaradıla bilər. Belə hallarda əməliyyatın aparılması zamanı satıcı və alıcı arasında birbaşa əlaqə olmur. ( Şəkil 3.2 )



Satıcı



Diler

Alıcı

1 2

3 4
1 – 4 - qiymətli kağızlar; 2 – 3 – pul məbləği;
Şəkil 3.2 Dilerin vasitəçiliyi ilə satıcı və alcı arasındakı qarşılıqlı əlaqə
Birja bazarında satıcı ilə alıcı arsında əlaqə çox zaman ikiqat vasitəçilik prinsipi ilə həyata keçirilir. Bu zaman vasitəçi rolunda həm dilerlər, həm də brokerlər iştirak edirlər.

Müştərinin statusundan asılı olaraq əqdlər topdansatış və pərakəndə kimi 2 qrupa bölünür. Topdansatış əqdlər institusional investorlar üçün tapşırıq üzrə həyata keçirilir, pərakəndə əqdlər isə fiziki şəxslər – fərdi investorlar üçün yerinə yetirilir.

İcra olunma müddəti əlamətinə görə əqdlərin kassa və müddətli kimi 2 növünə təsadüf edilir. Kassa əqdləri halında bütün əməliyyatlar əqdlərin bağlanması zamanı və ya həmin gündən başlayaraq 3 gün ərzində həyata keçirilir. Kassa əqdlərinin 2 növü vardır: qiymətli kağızların qismən borc pulla ödənilməsi üsulu ilə alınması ( marja ilə ); borc və ya müvəqqəti istifadə üçün götürülmüş qiymətli kağızların satılması ( “qısa əqd” )

Müddətli əqdlər halında satıcı təyin olunmuş müddətdə qiymətli kağızları təqdim etmək, alıcı isə onları qəbul edib əqdin şərtləri əsasında onları ödəmək haqqında öhdəçilik qəbul edir. Müddətli əməliyyatlar üzrə isə hesablaşmalar tərəflərin əvvəlcədən müəyyən etdiyi müddətdən sonra əqd bağlanan ana olan məzənnə ilə keçirilir. Deməli, müddətli əqdlər üzrə kontraktın bağlanıldığı, qiymətin müəyyən edildiyi, hesablaşmanın aparılacağı müddətlər əvvəlcədən dəqiq müəyyən olunur. Müddətli əqdlər üzrə hesablaşmalar ya ayın ortasında ( buna per medio deyilir ), ya da ayın sonunda ( per ultimo ) keçirilir.

Qiymətli kağızların qismən borc pulla ödənilməsi üsulundan adətən “öküzlər”lər istifadə edirlər. Bu zaman müştəri aksiya dəyərinin yalnız bir hissəsini ödəyir, ödənişin digər hissəsini isə kreditor kimi broker və ya bank yerinə yetirir. Qiymətli kağızların kreditlə alınması kifayət qədər təhlükəlidir və bu səbədən Amerika, Yaponiya və s. kimi iqtisadi inkişaf etmiş ölkələrdə belə əqdlərin həyata keçirilməsi üçün etibarlı mühafizə mexanizmləri istifadə edilir ki, qiymətli kağızın məzənnəsi ya heç azalmasın, ya da çox az azalsın və o, gələcəkdə məzənnənin azalmasına arxayın olsun. Müddətli əqdlərin çox vaxt alqı – satqı zamanı məzənnələr arasında yaranan fərq şəklində möhtəkir mənfəətin əldə edilməsindən ötrü istifadə olunur. Lakin bütün aktivlərlə, o cümlədən fond aktivləri ilə müddətli əməliyyatların keçirildiyi hər bir konkret halda sırf möhtəkirlik məqsədləri üstünlük təşkil etməyə də bilər, yəni bu cür əməliyyatlara qeyri – möhtəkir məqsədlərdən ötrü də müraciət oluna bilər. Məsələn, məzənnələrin mümkün ola bilən enməsi nəticəsində yaranan zərərlərdən qiymətli kağızlara edilmiş investisiyaların sığortalanması məqsədilə də müddətli əməliyyatlara müraciət oluna bilər.

Müddətli əməliyyatların növləri kimi fyuçers və opsionlar geniş yayılmışdır.

Fyuçers əməliyyatları satıcı və alıcı arasında bağlanan, gələcəkdə müəyyən müddət ərzində əvvəlcədən qəti müəyyən edilmiş məzənnə ilə qiymətli kağızların müəyyən miqdarını müvafiq olaraq satmaq və almaq öhdəlikli, standart müddətli müqavilədir. Opsion alıcıya müəyyən müddət ərzində müəyyən qiymətlə əmtəənin standart miqdarını almaq hüququ ( öhdəliyi yox ), satıcıya isə satmaq hüququ verən əqddir.

Müddətli əməliyyatların qəti, şərtli və uzadılmış növləri məlumdur.

Qəti əqdlərin iştirakçıları qiymətli kağızların müəyyən edilmiş müddətdə çatdırılması ( satıcının öhdəliyi ) və alqısı ( alıcının öhdəliyi ) üzrə öhdəliklər götürür və şərtlər dəyişdirilə bilməz. Şərtli əqdlər zamanı iştirakçılardan biri digərinə müəyyən mükafat ödəməklə öz öhdəliklərindən imtina etmək hüququna malikdir. Əsas məqsəd məzənnə tərəddüdləri nəticəsindəki itkiləri məhdudlaşdırmaqdır. Əqd şərtlərinin hansı iştirakçının və necə dəyişmək hüququna malik olmasından asılı olaraq şərtli əqdlərin ilkin mükafatlı, əsas mükafatlı, stellaj və tam bölünən növlərini fərqləndirirlər.

İlkin mükafatlı əqdlərdə qiymətli kağızları almaq hüququna satıcıya müəyyən edilmiş mükafatı ödəyən alıcı malikdir. Belə əqdlərdən məzənnənin qalxmasına ümid edən, lakin buna şübhə ilə yanaşan və böyük itkilərdən ehtiyat edən alıcı müraciət edir.

Əks mükafatlı əqdlər ilkin mükafatlı əqdlərin eynidir, lakin imtina hüququ satıcıya məxsusdur.

Stellaj əqdi iştirakçılardan birinin səhmləri əvəlcədən müəyyən edilmiş məzənnə ilə almağı yaxud satmağı seçmək hüququnun kombinasiyasıdır. Stellaj əməəliyyatının müddəti 6 – 9 aya qədər ola bilər. Beləliklə, stellaj əqdi zamanı seçim hüququ olan iştirakçı səhmin məzənnəsi əvvəlcədən müəyyən edilmiş hüdudlardan kənara çıxmadıqda, iştirakçı uduzacaq və mümkün qədər az itki verməkdən ötrü alıcı və ya satıcı rolunu seçməlidir.

Tam bölünən əqdlər alıcıya və satıcıya qiymətli kağızların tam bölünən həcmlərdə satılmasını yaxud alınmasını tələb etmək hüququ veir. Müəyyən edilmiş məzənnənin qalxması alıcıya, düşməsi isə satıcıya sərf edir.

Uzadılmış əqdlər ondan ibarətdir ki, qiymətli kağızın alıcısı yaxud satıcısı məzənnənin dəyişməsindən asılı olaraq əməliyyatı uzada yaxud son hesablaşmanı təxirə sala bilər. O, itkilərini örtməyə imkan verən məzənnə dəyişikliyinə ümid edir.

Qiymətli kağızlarda müddətli möhtəkir əməliyyatların report və deport növləri məlumdur.

Report qiymətli kağızın satış gününün məzənnəsi ilə onun müəyyən müddətdən sonra yuxarı məzənnə ilə geri alınması şərti ilə banka satılmasıdır.

Deport əqdləri müəyyən müddətdən sonra aşağı məzənnə ilə geri satılması şərti ilə qiymətli kağızın cari məzənnə ilə alınmasıdır.

Fond birjasındakı əməliyyatların forma və növlərinin mürəkkəbləşməsi və artmasına baxmayaraq birja oyununun mahiyyəti məzənnələr arasındakı fərqin əldə edilməsi olaraq dəyişməz qalır. Oyun iştirakçılarını qiymətli kağız məzənnələrinin qalxmasına oynayanlara, yəni “öküz”lərə və düşməsinə oynayanlara, yəni “ayı”lara bölürlər. “Öküz” qiymətli kağızı cari qiymətlə nisyə ( kreditə ) alır, qiymətinin qalxmasını gözləyir və onun fikrinə görə məzənnənin ən yüksək həddə çatdığı anda, lakin hər halda aldığı qiymətli kağız üzrə ödənişin edilməsinə 2 – 3 gün qalmış, onu mənfəətlə satır. “Ayı” isə əvvəl malik olmadığı qiymətli kağızı cari məzənnə ilə satır, məzənnənin ən aşağı nöqtəyə qədər düşməsini gözləyib həmin qiymətli kağızı sahibinə ( alıcıya ) təqdim etməkdən ötrü alır. “Öküz” və “Ayı”ların məzənnələrinin dəyişməsinə olan ümidləri özünü doğrultmasa, onlar itkilərər məruz qalır. Çox vaxt birja əməliyyatları qiymətli kağız satıcıdan alıcıya keçmədən məzənnə fərqinin ödənilməsi ilə başa çatır.

Bununla belə həm “öküz”lər, həm də “ayı”lar birja məzənnələrinin dəyişməsini sadəcə seyr etməklə kifayətlənmir. Əksinə onlar özləri də qiymətli kağızların qiymətləndirilməsinə fəal təsir göstərir. “Öküz”lər hər hansı emitentin qiymətli kağızlarını fəal almaqla yanaşı, onların gəlirli perspektivi haqqında bəzən əsaslı, bəzən isə əsassız şayiələr buraxır. “Ayı”lar isə, əksinə, hər hansı şirkətin səhmlərinin kifayət qədər böyük kütləsini birdən satışa çıxardıqda emitentin tezliklə iflasa uğrayacağı haqqında şayiələr yayır.

Müasir birja açıq təsisat olduğundan burada keçirilən bütün əməliyyatlar ( əqdlər ) açıq şəkildə edilir və məxfi ola bilməz.



Nəticə və təkliflər
Qeyd etmək lazımdır ki, qiymətli kağızlar birja əmtəəsi kimi iqtisadiyyatda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Birjada dövriyyədə olan qiymətli kağızların əsas xüsusiyyətləri odur ki, onu dövriyyəyə buraxan orqan tərəfindən məhdudiyyət qoyulmadan sərbəst alınıb – satılır.

Hər bir sahədə olduğu kimi qiymətli kağızlar bazarı da dövlət tərəfindən tənzimlənir. Qiymətli kağızlar bazarının dövlət tənzimlənməsi bir neçə istiqamətdə həyata keçirilir:

Dövlət qiymətli kağızlar bazarının fəaliyyətinə dair qanunlar, qərarlar və digər hüquqi sənədlər qəbul edir, dövlət özü qiymətli kağızlar bazarının iştirakçısı rolunda çıxış edərək onu tənzimləyir, dövlət qiymətli kağızlar bazarına pul – kredit siyasəti vasitəsilə təsir göstərir.

Hal – hazırda mühüm məsələlərdən biri qiymətli kağızlar bazarındakı fəaliyyətə aid kompleks normativ aktların formalaşmasını başa çatdırmaqdır, bu bazardakı qanunsuz fəaliyyətin qabağının alınması, qiymətli kağızlar bazarının professional iştirakçılarının və emitentlərin öz fəaliyyətlərinin nəticələrinə məsuliyyətinin artırılmasıdır.

Qiymətli kağızlar bazarının inkişafı üçün gəlirlilik yüksəldilməli, həmçinin təkrar bazar inkişaf etdirilməlidir. Əhalinin və müəssisələrin bazara çıxışı birbaşa, maneəsiz və asan olmalıdır.

Qiymətli kağızlar bazarının formalaşması üçün aşağıdakılar təmin olunmalıdır:



  1. emitent və investorların sayının artırılması;

  2. qiymətli kağızların hərəkətini və infrastrukturunu reqlamentləşdirən normativ sənədlərin öyrənilməsinin təşkili;

  3. qiymətli kağızlarla aparılan əməliyyatların nəzarətdə olması;


Ədəbiyyat

1. Axundov Ş. Ə., Axundov M. Ə. Bazar İqtisadiyyatının Əsasları. Bakı, 2001


2. Kərimov A. E., Babayev A. A. Qiymətli kağızlar bazarı. Bakı, 2003
3. Musayev A. F., Vəliyev N. N., Quliyev A. S. Qiymətli Kağızlar Bazarı. Bakı, 1999
4. Алехин Б. И. Рынок Ценных Бумаг. Введение в Фондовые Операции. М, 1991
5. Биржевая деятельность. Учебник под ред. Грязновой А. П., Корнеевой Р. В, Галанова В. А. М: Финансы и статистика, 1995

6. Миркин Я. М. Ценные Бумаги и Фондовый Рынок. М, 1995


7. Пантеллев С.С. Рынок ценных бумаг. М, 1996


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə