MÜhaziRƏ 10 Obyektlərin kodlaşdırılması




Yüklə 96.94 Kb.
tarix09.03.2016
ölçüsü96.94 Kb.
MÜHAZİRƏ 10

Obyektlərin kodlaşdırılması
Plan

  1. Kodlaşdırmanın mahiyyəti və kod işarələri.

  2. Kodlara nəzarət olunması.

  3. İnformasiyanın ştrixli kodlaşdırılması və onun əhəmiyyəti.

  4. EAN tərəfindən dünya ölkələrinin milli təşkilatlarına verilən kodlar.



Kodlaşdırmanın mahiyyəti və kod işarələri

Kodlaşdırma obyektə və obyektlər qrupuna müəyyən qaydalar üzrə yaradılan kodun verilməsinə deyilir. Kod obyektin adının bir neçə işarələrlə (simvollarla) əvəz olunmasını nəzərdə tutur. Kodların köməyi ilə maksimum qısa üsulla (yəni işarələrin minimum sayı ilə) obyektlərin identifikatlaşdırılması təmin edilir. Obyektləri identifikatlaşdıran işarələrin sayının minimum olması informasiyanın yığılmasının, uçotunun, saxlanılmasının və emalının səmərəliliyinin yüksəldilməsinə kömək edir.

Kod işarələri aşağıdakılarla xarakterizə olunur:


  • kodun əlifbası;

  • kodun struktur quruluşu;

  • işarələrin sayı - kodun uzunluğu;

  • kodlaşdırma metodu.

Kodun əlifbasi müəyyən qaydada tərtib olunmuş işarələr (simvollar) sistemidir. Buraya çap qurğusunun klaviaturasında olan rəqəmlər, hərflər və digər işarələr daxil ola bilər. Bununla əlaqədar olaraq kodlar rəqəmli, hərfli və hərfli-rəqəmli olurlar.

Bizim ölkədə, xaricdə və beynəlxlaq təcrübədə informasiyanın kodlaşdırılması zamanı rəqəmli kodlardan daha çox istifadə olunur. Burada yarımçoxluq 10 obyektdən çox deyildirsə, onda kod bir rəqəmdən ibarət olur - 0-dan 9-dək, 100 obyektdən çox deyildirsə, kod iki rəqəmdən ibarət olur 00-dan 99-dək və s. Müəyyən edilmişdir ki, informasiyanın emalı prosesində ən yüksək səmərəlilik beş və beşdən az rəqəmlərdən tərtib olunmuş rəqəmli kodların tətbiqi zamanı təmin edilir.



Kodun strukturu bir qayda olaraq kodun işarələrinin ardıcıl qrafıki təsvirindən və bu işarələrə uyğun bölgü səviyyələrinin adlarından ibarətdir.

Məhsulun təsnifçisi üçün kodun strukturu aşağıdakı kimi verilə bilər:



XX X X X X

Növ
Yarımqrup

Qrup

Yarımsinif


Sinif

Kodda işarələrin sayı onun strukturu ilə təyin edilir və hər bölgü səviyyəsində əmələ gələn yarımçoxluqlara daxil olan obyektlərin miqdarından asılıdır. Hər bölgü səviyyəsində işarələrin sayını təyin edən zaman yadda saxlamaq lazımdır ki, yeni obyektlər ortaya çıxa bilər. Odur ki, ehtiyat kodları nəzərdə tutulmalıdır.

Kodlaşdırma metodu çoxluqların yarımçoxluqlara bölünməsi metodu ilə sıx əlaqəlidir.

Məlumdur ki, obyektlərə rəqəmli sıra nömrələrinin verilməsi obyektlərin tam identifıkatlaşdırılmasını təmin edir, lakin informativ deyildir, belə ki, çoxluğa xas olan əlamətləri əks etdirmir. Bundan fərqli olaraq, kodlaşdırmanın identifıkatlaşdırma metodları obyektlərin xüsusi qaydalarla tərtib olunmuş və ayrı-ayrı əlamətləri özlındə birləşdirən kodlarla identifıkatlaşdırılmasını təmin edir.

Kodlar aşağıdakı əsas tələbləri ödəməlidir:


  • obyektləri və ya obyektlər qrupunu birmənalı identifikatlaşdırmalıdır;

  • verilmiş çoxluğun işarələrinin sayı minimum, lakin bütün obyektləri kodlaşdırmaq üçün kifayət qədər olmalıdır;

  • kodlaşdırılan çoxluğun yenidən ortaya çıxan obyektlərinin kodlaşdırılması üçün kifayət qədər ehtiyat olmalıdır;

  • kodlaşdırılmış informasiyanın adamlar tərəfindən istifadəsi, həmçinin onun kompüter emalı asan olmalıdır;

  • informasiyanı komputer sisteminə daxil edən zaman xətalara avtomatik nəzarətin mümkünlüyü təmin olunmalıdır.

Kodlara nəzarət olunması

Komputer sisteminə daxil edilən zaman səhvlərin olmaması üçün kodlara nəzarət etmək zəruridir. Bu, ən çox böyük uzunluğa malik olan (beş və çox işarəli) kodlara aiddir. Kompüter sisteminə səhv kodların daxil olmasının qarşısını almaq üçün daxil edilən koda avtomatik nəzarət məqsədilə nəzarət rəqəmindən istifadə edilir. Bu nəzarət rəqəmi kodu təşkil edən işarələr əsasında müəyyən alqoritm üzrə hesablanır və kod işarəsinin nəzarət hissəsinə çevrilir.

Nəzarət rəqəminin hesablanması üçün bir neçə metodlar mövcuddur. Onlardan ən geniş yayılanı modul üzrə nəzarətdir. Modul kimi elə rəqəmlərdən istifadə edilir ki, onlara digər rəqəmləri böləndə əksər hallarda qalıq qalır. Bu cür rəqəmlərə 9, 10, 11, 37 və s. aiddir. Məsələn, Texniki-iqtisadi və sosial informasiyanın ümumrusiya təsnifçisi üçün modul 11 qəbul edilmişdir. Bu modula görə nəzarət rəqəmləri hesablanır.

Modul 11 üzrə 342415 kodu üçün nəzarət rəqəminin hesablanma alqoritmi aşağıda şərh olunur.

Kodun hər bir dərəcəsi kodda dərəcələrin düzülmə ardıcıllığına uyğun olaraq natural sıranın ədədlərinə vurulur və bütün hasillər toplanır:

.

Sonra hasillərin cəmi 11-ə bölünür:



.

Burada qalıq 2 nəzarət rəqəmidir. Bu rəqəm kodun axırıncı rəqəmi kimi göstərilir.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi tərəfındən 1998-ci ildə «Məhsul Növləri Təsnifçisi» (MNT) işlənib hazırlanmış və hazırda tətbiq edilir. MNT respublika milli «İqtisadi Fəaliyyət Növləri Təsnifatı» ilə uzlaşdırılmışdır.

İnformasiyanın ştrixli kodlaşdırılması və

onun əhəmiyyəti

Əmtəə malları haqqında informasiyanın ştrixli kodlaşdırılması ideyası hələ 30-cu illərdə ABŞ-ın Harvard biznes məktəbində yaranmışdır. Ştrixli kodlaşdırma ilk dəfə gənc mühəndis David Kollinz tərəfindən ixtira olunmuşdur. O, Pensilvaniya dəmir yolunda işlədiyi zaman çox zəhmət tələb edən işlə, yəni vaqonların tərtibatı ilə rastlaşdı. Belə ki, bu vaqonlar hər dəfə yenidən hesablanmalı, nömrələr operativ olaraq aydın edilməli, hansı vaqonun hara yola düşəcəyi müəyyən olunmalı idi. Bu iş olduqca uzun sürən əməliyyat idi və onun səhvsiz icra olunmasına zəmanət verilirdi. Bununla əlaqədar olaraq ixtiraçı-mühəndis belə bir ideya irəli sürdü ki, vaqonları projektorlarla işıqlandıraraq fotoelementlərin köməyi ilə onları saymaq olar. Bu əməliyyatı asanlaşdırmaq üçün David Kollinz nömrələri nəinki adi rəqəmlərlə, hətta vaqonun divarlarında uzunluğu 500 mm-ə qədər olan düzbucaqlı çərçivədə qırmızı və göy zolaqlardan ibarət xüsusi kodla yazmağı təklif etdi. Aparılmış sınaqlar nəticəsində müəyyən edildi ki, skaner qurğusu, vaqonların hərəkət sürəti hətta 100 km/saat olduğu halda belə, kodları səlist oxumağa imkan verir. Lakin David Kollinz bununla kifayətlənmədi. O, ixtira etdiyi kodlaşdırma sisteminin əmtəə mallarını kodlaşdırmaq üçün də tətbiq olunmasını təklif etdi. Ştrixli kod fərdi kompüterlərdə malın nömrəsi haqqında informasiyanı həqiqətən bir anda və mütləq dəqiqliklə hesablamağa imkan verir (10 min hesablamalarda səhv 1-dən çox olmur). Bu ideya 60-70-ci illərdə tətbiq olunmağa başladı. Belə ki, ABŞ-ın dəmiryolçuları ştrix-kodların köməyi ilə dəmir yol vaqonlarının identifıkatlaşdırılmasını apardılar. 70-ci illərdə mikroprosessor texnikasının inkişafı ilə əlaqədar olaraq əmtəə məhsullarının ştrixli kodlaşdırılması geniş istifadə olunmağa başladı. 1973-cü ildə ABŞ-da Universal əmtəə kodu (UPC) qəbul olundu, 1977-ci ildə isə Avropa kodlaşdırılması sistemi EAN (European Article Numbering) yaradıldı. Bu sistem hazırda həm Avropada, həm də onun sərhədlərindən kənarlarda tətbiq olunur.

Ştrixli kod bir-birinin ardınca gələn tutqun (ştrixlər) və açıq (aralıq) müxtəlif enli zolaqlardan ibarətdir. Bu zolaqların ölçüləri standartlaşdırılmışdır. Ştrixli kodlar xüsusi optik qurğuların (skanerlərin) köməyi ilə oxunur. Skanerlər ştrixli kodları mikroprosessorlar vasitəsilə rəqəmlərə çevirir və məhsul haqqında informasiyanı kompüterə daxil edir. Xarici ölkələrdə əmtəə malının qabının üstündə ştrixli kodun olması məcburidir. Əgər bu tələb ödənmirsə, onda ticarət təşkilatları bu maldan imtina edə bilər. Bu tələb beynəlxalq ticarətə də aiddir. Bu sistem iqtisadi cəhətdən sərfəlidir, bundan başqa, bu sistem sifarişin toplanmasına və formalaşmasına, malların daxil olmasına, yüklənməsinə, sənədləşdirilməsinə, mühasibat uçotunun aparılmasına kömək edir, malların anbarlarda yığılmasına və satışına nəzarət etməyə şərait yaradır. Hazırda 85%-dən çox əmtəə malları kodlaşdırılır.

Avtomatlaşdırılmış identifıkatlaşdırma sistemlərinin tətbiqinin iqtisadi səmərəliliyi ondan ibarətdir ki, burada çoxsaylı kağız sənədlərindən (qaimə, hesabatlar və s.) istifadə etməyə lüzum qalmır və ştrixli kodu oxuyan skanerlər vasitəsilə operativ surətdə məmulatın istehsalçısı, onun texniki və istifadə xüsusiyyətləri, qiyməti və digər göstəriciləri (istehsalçı bu cür informasiyanı kodun içinə yüklənməsini məqsədəuyğun hesab edirsə) haqqında informasiyanın əldə olunmasına şərait yaranır. Kodlaşdırma sisteminin tətbiqi malların hərəkəti haqqında operativ məlumat almağa və alıcıya gələn malların hərəkətində kommersiya xərclərinin aşağı salınmasına imkan verir, həmçinin istehsalçı və satıcılara müxtəlif malların daxil olmasına bazarın reaksiyasını müşahidə etməyə şərait yaradır.

Hazırda informasiyanın kodlaşdırılmasının 50-yə yaxın üsulu mövcuddur. Bunlara ştrixli simvolikalar deyilir. Lakin onlardan hazırda ancaq 10-u standartlaşdırılmış və iqtisadiyyatda geniş tətbiq olunur. Ştrixli kodların xətti və ikiölçülü simvolları məlumdur. İkiölçülərdən fərqli olaraq xətti ştrixli kodlar bir istiqamətdə (üfüqi) oxunur. Xətti simvollar az həcmli məlumatı (20 simvola qədər) nisbətən ucuz skanerlər ilə oxunan çox mürəkkəb olmayan ştrixli kodların köməyi ilə kodlaşdırır.

Avropa kodlaşdırılması sistemində ən geniş yayılmış iki kod mövcuddur: 13 dərəcəli və 8 dərəcəli ədədi kodlar. Bu kodlar müxtəlif enə malik ştrixlərin və aralıqların məcmusundən ibarətdir. Ən nazik ştrix vahidə bərabər qəbul edilmişdir. Hər rəqəm (yaxud dərəcə) iki ştrixdən və iki aralıqdan ibarətdir. 13 dərəcəli kod ölkənin kodundan, istehsalçı müəssisənin (fırmanın) kodundan, əmtəə məhsulunun özünün kodundan və nəzarət rəqəmindən ibarətdir.



EAN- tərəfindən dünya ölkələrinin milli

təşkilatlarına verilən kodlar

EAN - Beynəlxalq Assosiasiyası ölkələrin kodlarını işləyib hazırlamış və bu kodlardan istifadə etmək üçün mərkəzləşdirilmiş qaydada lisenziya verir. Məsələn, Fransa öz ölkəsini qeyd etmək üçün 30-37 diapazonunda yerləşən rəqəmləri, İtaliya isə 80-87 diapozonunu almışdır. Bir neçə ölkələr üçün bu kodlar üç rəqəmdən ibarətdir. Məsələn, Yunanıstan-520, Braziliya-789, Rusiya-460, Estoniya-474, Azərbaycan-476, Macarıstan-599 və s. (cədvəl1).

Hər bir ölkədə istehsalçı müəssisənin kodu müvafiq milli orqan tərəfındən tərtib olunur. Bu kod beş (ölkənin kodu ikirəqəmli olduqda) və yaxud dörd (ölkənin kodu üçrəqəmli olduqda) rəqəmdən ibarətdir və ölkənin kodundan sonra yazılır.

Məhsulun kodunu bilavasitə istehsalçı özü tərtib edir (beş rəqəmdən ibarət). Kodun açıqlanması standartlaşdırılmamışdır. Bu kod məhsulun müəyyən xarakteristikalarını (əlamətlərini) əks etdirir və yaxud onun qeydiyyat nömrəsini göstərir. Bu nömrə ancaq istehsalçıya məlumdur.



Kodun axırındakı nəzarət rəqəmi EAN alqoritmi üzrə skaner vasitəsilə kodun düzgün hesablanmasını (oxunmasını) müəyyənləşdirmək üçündür. Nəzarət rəqəminin hesablanma metodikası aşağıdakı kimidir.

Cədvəl 1. Əmtəə mallarının ştrixli kodlaşdırılması üçün EAN-Beynəlxalq Assosiasiyası tərəfindən dünya ölkələrinin milli təşkilatlarına verilən kodların (prefiksin) siyahısı.

Ölkənin kodu

Ölkə

Ölkənin kodu

Ölkə

Ölkənin kodu

Ölkə

00-13

ABŞ və Kanada

560

Portuqaliya

759

Venesuela

30-37

Fransa

569

İslandiya

76

İsveçrə

380

Bolqarıstan

57

Danimarka

773

Uruqvay

383

Sloveniya

590

Polşa

775

Peru

385

Xorvatiya

594

Ruminiya

777

Boliviya

387

Bosniya-Hersoqovina

599

Macarıstan

779

Argentina

400-440

Almaniya

600-601

Cənubi Afrika

780

Çili

45-49

Yaponiya

609

Mauritis

784

Paraqvay

460-469

Rusiya

611

Mərakeş

786

Ekvador

471

Tayvan

613

Əlcəzair

789

Braziliya

474

Estoniya

616

Genuya

80-83

İtaliya

475

Latviya

619

Tunis

84

İspaniya

476

Azərbaycan

621

Suriya

850

Kuba

477

Litva

622

Misir

858

Slovakiya

478

Özbəkistan

625

İran

859

Çexiya

479

Şri-Lanka

626

İordaniya

860

Yuqoslaviya

480

Flippin

627

Küveyt

867

Şimali Koreya

481

Belarus

628

S.Ərəbistanı

869

Türkiyə

482

Ukrayna

629

Bir.Ərəb.Əmir.

87

Niderland

483

Moldova

64

Finlandiya

880

Cənubi Koreya

485

Ermənistan

690-693

Çin

885

Tailand

486

Gürcüstan

70

Norveç

888

Sinqapur

487

Qazaxıstan

729

İsrail

890

Hindistan

489

Honq-Konq

73

İsveç

893

Vyetnam

50

Böyük Britaniya

740

Qvatemala

899

İndonozeya

520

Yunanıstan

741

Salvador

90-91

Avstriya

528

Livan

742

Honduras

93

Avstraliya

529

Kipr

743

Nikaraqua

94

Yeni Zellandiya

531

Makedoniya

744

Kosta-Rika

955

Malayziya

535

Malta

745

Panama

958

Maka

539

İrlandiya

746

Dominika







54

Belçika, Lüksemburq

750

Meksika







Tutaq ki, Rusiya Federasiyasında istehsal olunmuş məhsulun kodu (nəzarət rəqəmsiz) aşağıdakı rəqəmlərin birləşməsindən əmələ gəlmişdir: 460123456789. Nəzarət rəqəmini təyin etmək üçün aşağıdakı hesablamaları aparırıq:



  • kodda cüt yerlərdə duran rəqəmləri toplayırıq:

6+1+3+5+7+9=31;

  • alınmış nəticəni 3-ə vururuq:

31x3=93;

  • kodda tək yerlərdə duran rəqəmləri toplayırıq:

4+0+2+4+6+8=24;

  • axırıncı iki hesablamanın nəticələrini toplayırıq:

93+24=117.

Yuxarıda göstərilən kod üçün nəzarət rəqəmi o ədəd olacaq ki, onu axırıncı alınmış 117 ədədinin üstünə gəldikdə qalıqsız 10-a bölünən ədəd alınacaq. Bu ədəd 3-dür, çünki 117+3=120 ədədi qalıqsız olaraq 10-a bölünür. Burada 3 rəqəmi yuxarıda verilən kodun nəzarət rəqəmidir və EAN- 13 kodunun ayrılmaz hissəsidir. Bu kodun oxunmasını hər dəfə apararkən kompüterə onun on üç rəqəmi daxil edilir. Sonra birinci on iki rəqəm üzrə nəzarət ədədini kompüter göstərilən alqoritm üzrə hesablayır və nəticə hesablanmış 13-cü rəqəmlə müqayisə olunur. Bu rəqəmlərin üst-üstə düşməsi baş verirsə, kod kompüterə “buraxılır”, üst-üstə düşmə baş vermirsə, - “buraxılmır”. Bununla da oxunan informasiyanın etibarlılığına zəmanət təmin olunur.

Əmtəə mallarının qabarit ölçüləri kiçik olduqda onun qabının üzərində EAN-8 kodunu yerləşdirirlər. Bu kod ölkənin kodundan, istehsalçının kodundan və nəzarət rəqəmindən ibarətdir. Bəzi hallarda istehsalçının kodu əvəzinə məhsulun qeydiyyat nömrəsi istifadə olunur.

Rəqəm sırası skanerlə hesablanmır və bu, alıcılar üçündür. Sonuncu istehlakçı üçün informasiya ancaq ölkəni göstərməklə məhdudlaşır, belə ki, ölkələrin kodları müxtəlif sorğu kitablarında dərc olunur, yaxud məlumatlar bankında saxlanılır. Ştrix kodlar ticarət və ya xarici ticarət təşkilatlarına imkan verir ki, məhsulun harada istehsal olunması haqqında onlarda dürüst məlumatlar olsun. Bu, keyfıyyətsiz (müqaviləyə uyğun olmayan) məhsul üçün vaxtında reklamasiyaların verilməsi üçün vacibdir.

Ştrixli kodlaşdırma son zamanlar Rusiyada və MDB ölkələrində tətbiq olunmağa başlamışdır. Rusiyada ştrixli kodlaşdırma məsələləri ilə Avtomatik identifikatlaşdırma problemləri üzrə Xarici İqtisadi Assosiasiya (YUNİSKAN) məşğul olur. Bu Assosiasiyanın vəzifəsi sənaye, kənd təsərrüfatı, ticarət, nəqliyyat və digər sahələrin təşkilatlarına əmtəə mallarının ştrixli kodlaşdırılması və avtomatlaşdırılmış identifikatlaşdırılması sisteminin tətbiq olunmasına kömək etməkdir. YUNİSKAN Rusiyanı və MDB ölkələrini EAN sistemində təmsil edir. O, Rusiyanın müəssisələrinin ştrixli kodlarını işləyib hazırlamaq və onları özünün məlumatlar bankına daxil etmək hüququna malikdir.

Ştrixli kodların tətbiqi “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun müddəalarından birini, yəni istehlakçının aldığı mal haqqında zəruri və dəqiq informasiya almaq hüququnu həyata keçirmək üçün şərait yaradır.



İstehsal müəssisələrində ştrixli kodlaşdırmanın tətbiqi idarəetmə sisteminin avtomatlaşdırılmasına; istehsal, saxlanma və satış sferasında hesabat əməliyyatlarının səmərəliliyinin yüksəlməsinə; istifadə olunan resursların analizinin aparılmasına; sənəd mübadiləsinin həcminin azalmasına; məhsulun hərəkəti və realizasiyası haqqında düzgün informasiyanın sistematik toplanmasına; idarəetmə və nəzarət orqanlarına operativ informasiya verməyə imkan yaradır.

Azərbaycan Respublikasında avtomatik identifikatlaşdırma sistemlərinin təbliğinə və tətbiqinə dəstək verən “EAN- Azərbaycan” Assosiasiyası 1999- cu ilin may ayında “EAN-İnternational” Beynəlxalq təşkilatına qəbul edilmişdir. Bu zaman Azərbaycan Respublikasına 476 kodu (prefiksi)verilmişdir. Hazırda dünyanın 97 ölkəsinin 95 təşkilatını özündə birləşdirən “EAN-İnternational” malların və xidmətlərin unikal identifikatlaşdırılmasına zəmanət verən nömrələr sistemini hazırlamışdır. Bu nömrələrlə istehsalçılar, pərakəndə və topdansatış müəssisələri öz malları və xidmətləri haqqında informasiyanı ötürən ümumi dili təmin edirlər. “EAN-Azərbaycan” Assosiasiyası EAN Beynəlxalq Assosiasiyasının tam hüquqlu üzvüdür və Azərbaycanın müəssisə və təşkilatlarının maraqlarını təmsil edir, müəssisələri EAN beynəlxalq sistemində qeydiyyata alır və onlara müvafiq nömrələr verir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə