«MÜhasibat uçotu və audiT» (DƏrsliK) MÜNDƏRİcat




Yüklə 1.6 Mb.
səhifə14/17
tarix10.04.2016
ölçüsü1.6 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17

Nağdsız hesablaşmaların həyata keçirilməsi əmə­liy­yatın iqtisadi məzmu­nu­ndan asılı olaraq iki qrupa – mal əməliyyatları üzrə hesablaşmalar və maliy­yə öhdəçilikləri üzrə hesablaşmalar ayrılır. Birinci qrup hesablaşmalara müəs­sisələr arasında əmtəə-material dəyərləri (iş, xidmətlər) üzrə hesablaşma əmə­liy­yatları, ikinci qrupa isə büdcəyə ödənişlər, və s. hesablaş­ma­ların yerinə yetirilməsi daxildir.

Nağdsız hesablaşmalar malsatan və alıcı müəs­si­sə­lə­rin harada yerləş­mə­sin­­dən asılı olaraq eyni şəhərli və digər şə­hər­li qrupa ayrılır. Müəssisələrin yer­ləşməsindən asılı ola­raq, onun hesablaşma forması müəyyən olunur. Mü­asir şəraitdə müəssisələr hesablaşmaları ödəmə tələb­na­mə­ləri, ödəmə tapşırıqları, akkreditivlər, barter əməliy­yat­ları, məcburi silinmə, hesab­laş­ma çekləri Vasi­tə­si­lə və digər formalarda aparılır. Müəs­sisələr arasındakı tətbiq edilən hesablaş­ma formaları on­ların qar­şı­lıqlı razılığı və bağlanılmış müqavilələr əks olun­maqla müəyyən­ləş­dirilir.

Hər bir müəssisə bir tərəfdən alıcı, digər tərəfdən satıcı qismində çıxış edir. Ona görə də onlar arasındakı hesablaşma münasibətlərinin uço­tu satıcı-alı­cı müəssisələr arasındakı hesablaşmanı ifa­də etməlidir. Malsatan və podrat­çı müəssisələrlə hesablaşmalar 60 saylı«Malsatan və podryatçılarla hesablaş­malar» he­sa­bında aparılır. Bu hesab malsatan və podryatçılarla hesablaşmalar haqqındakı məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Bir qayda olaraq 60 saylıhesabın kredit qalığı olur və bu qalıq məbləği mal­satan müəssisələrin yüklədikləri əmtəə-material qiymətliləri üzrə borcu gös­tərir. Materal qiymətlilərinin əldə edilməsinə, yerinə yetirilmiş işlər və gös­tə­rilmiş xidmətlərin göstərilməsi üzrə hesablaşmalarla əlaqədar bütün əməliy­yatlar təqdim edilən hesab faktu­ra­ların ödəmə vaxtından asılı olmayaraq 60 «Mal­sa­tan və podryatçılarla hesablaş­malar» hesabında əks etdirilir.

60 «Malsatan və podryatçılala hesablaşmalar» he­sabının krediti faktiki daxil olmuş əmtəə-materal qiy­mə­tlilərini, qəbul edilmiş işlərin və xid­mətlərin dəyəri qədər bu qiymətliləri və müvafiq məs­rəf­ləri uçota olan hesabların debeti ilə müxabirləşir. Mate­ral qiymətlilərinin daşınmasına, həmçinin onların kənar­da emal olunmasına görə göstərilən xidmətlər 60 «Malsatan və podryatçılala hesablaş­ma­lar» hesabının kreditinə istehsal ehtiyyatlarını, mallar, tədavül xərclə­ri­ni və s. uçota alan hesabların isə debetinə yazılmaqla əks etdirilir.

Əgər malsatanın yüklədiyi məhsul qəbul olunar­kən əskikcəlmə müəyyən olunarsa müəssisə həmin təş­kilata iddia təqdim edir. Təqdim olunmuş əskik­gəlmə məb­ləği ilə əlaqədar olaraq 63 «İddialar üzrə hesab­laşmalar» hesabının debetinə və 60 «Malsatan və pod­rat­çılarla hesablaşmalar» hesabının kreditinə yazılış aparılır. Malsatanın təqdim etdiyi hesablaşma sənəd­lə­rində arifmetik səhvlər və qiymətlə əlaqədar göstəricilər müqavilə şərtlərinə uyğun olmadıqda da mühasibat uçotunda yuxarıda göstərilən qaydada yazılış aparılır:

Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar haqqında mə­lumatları ümumi­ləş­dirmək üçünnun mühasibat uçotu He­sablar Planında 62 saylı «Alıcılar və si­fa­riş­çilərlə he­sa­blaşmalar» hesabı nəzərdə tutulmuşdur. Həmin hesabın aşağı­dakı subhesablarından istifadə edilir:

62-1 «İnkasso qaydasında hesablaşmalar»

62-2 «Planlı ödəmələr üzrə hesablaşmalar»

62-3 «Alınmış veksellər» və başqaları

62-1 «İnkassa qaydasında hesablaşmalar» hesa­bın­da yüklənmiş məhsul­lar, yerinə yetirilmiş işlər və xid­mət­lərə görə alıcılar və sifarişçilərə təqdim edil­miş və bank tərəfindən ödənilmək üçün qəbul olunmuş hesablaş­ma­ların uçotu aparılır.

62-2 «Planlı ödəmələrə üzrə hesablaşmalar» sub­­hesabında müəssisənin uzun­müddətli təsərrüfat əla­qə­ləri saxladığı alıcılar və sifarişçilərlə apardığı mü­­təmadi hesablaşmalar üzrə ödənişi ayrıca bir hesab­laşma ödəmə sənədi ilə tamamlanmayan və əsasən planlı ödəniş qaydasında aparılan hesablaşmalar uçota alınır.

62-3«Alınmış veksellər» subhesabında alıcılar və sifarişçilərlə hesablaş­ma­lar üzrə alınmış veksellərlə təmin edilmiş borclar uçota alınır.

62«Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar» he­sa­bının debeti malalanlara təqdim edilmiş hesablanma sə­nədlərindəki məbləğ qədər 46 «Məhsul (iş, xid­mət) satışı», 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaricolmaları», 48 «Sa­­ir aktiv­lə­rin satışı» hesablarının krediti ilə müxa­bir­ləşir.

62 «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar he­sa­bının krediti daxil olmuş ödənişlər, qəbul edilmiş avans məbləğləri və s. üzrə pul vəsaitlərin və hesab­laş­ma­ları uçota alan hesablarla müxabirləşir. Əgər alıcının borcunu təmin edən alınmış veksellər üzrə faiz nəzərdə tu­tu­lubsa, onda bu borc ödənildikcə 51 «Hesab­laş­ma hesabı»nın debitinə, 62 «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabının və 80 «Mənfəət və zərər» hesabının kreditinə yazılışlar edilir.

Hər ayın sonunda bütün alıcılar üzrə hesablaş­ma­lar üzrə qalıq müəyyən­ləşdirilir. Əgər hesabda debet qalığı olarsa onda bu alıcıların borcunu, kredit qalıbı olduqda isə müəssisənin alıcıya olan borcunu göstərir.

62 «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot alı­cı­lara təqdim edilən hər bir hesablaşma sənədi əsasında, planlı ödənişlər qay­da­sında, hesablaşmalır zamanı isə hər bir alıcı və sifarişçi üzrə ayrılıqda aparılır.

6.6. Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların uçotu

Təsərrüfat – maliyyə fəaliyyəti prosesində müəssisə­lər­də öz ezamiyyə, habelə digər əmə­liy­yat və təsərrüfat xərcləri üçün nağd pul vermək zərurəti meydana çıxır.

Belə xərclərə işçi ezamiyyəyə göndərilərkən mal-material qiymətlilərinin alınması ilə əlaqədar, müəyyən cari təsərrüfat xərclərini ödəmək üçün və s. üzrə ona nağd ödənilən pul vəsaiti aiddir.

Müəssisənin işçilərinə təhtəlhesab məbləğlərin ve­ril­mə­si qaydası kassa əməliyyatalrının aparılması qaydaları ilə tənzimlənir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Vətən­daş­la­rın xidməti ezamiyyə xərcləri normativlərinin tək­mil­ləş­­dirilməsi haqqında» 1996-cı il 20 dekabr tarixli sə­rən­ca­­mına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti 27 yanvar 1997-ci il tarixli, 9 nömrəli qərarla «Vətəndaşların xidməti ezamiyyə xərclərinin norma­tiv­lə­ri haqqında» qərar qəbul etmişdir. Həmin qərarda Azər­bay­can Respublikası ərazisi daxilində ezamiyyə xərcləri məbləğləri və xarici ölkələrə xidməti ezamiyyə xərc­lə­ri­nin normativləri təsdiq olunmuşdur.

İşçiyə ezamiyyə vaxtı üçün verilən nağd pul məbləği müəssisə rəhbəri tərə­fin­dən müəyyən edilir. Hər bir işçi aldığı nağd pul vəsaitinin xərc­lən­məsi haq­qın­da, ezamiyyədən qayıtdıqdan sonra üç gün müddə­tində möv­cud olan eza­miy­yə sənədləri əsasında avans hesabatı tər­tib etməli və müəssisə mühasibat­lı­ğı­na təqdim et­mə­lidir. Mühasi­bat­lıqda təqdim olunmuş avans hesabatı ona əlavə olunan ezamiyyə vəsiqəsi və digər sənədlər əsasında (çek, qaimə, qəbz, nəqliyyatla əlaqədar biletlər və s.) ət­raf­lı yoxlanılır və hesabat müəssisə rəhbəri tərəfindən təs­diq edilir.

Təhtəlhesab şəxsə pul vəsaiti təkrarən ancaq keçmiş al­dı­ğı avans pul məbləği üzrə hesablaşma aparıldıqdan sonra verilə bi­lər. Təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laşmalarda xidməti eza­miy­yə xərcləri xüsusi yer tutur. Xidməti ezamiyyə-işçini müəssi­sə rəhbərinin yazılı əmri əsasında xidməti vəzifəni yerinə yetirmək üçün, müəyyən vaxtda, onun daimi iş­i­nin yer­ləş­diyi yerdən başqa şəhər, rayon və s. yerlərə gön­dərilməsi deməkdir.

İşçinin ezamiyyəyə göndərilməsi ilə əlaqədar ona standart formada təsdiq olunmuş ezamiyyə vəsiqəsi ve­ri­lir. Həmin vəsiqədə ezam olunan şəxsin adı, soy­ada, ata­sı­­nın adı, vəzifəsi daimi iş yerindən çıxdığı gün gös­tə­rilir. Göstə­ri­lən rekvizitlər ezamiyyə vəsiqəsində əks olun­­duqdan sonra müəssisə rəhbərinin imzası və mö­hür­lə təs­diq olunmalıdır.

Ezam olunan işçiyə, bütün ezamiyyə vaxtı ilə əla­qə­dar olan nəqliy­yat, kommunal və gündəlik yeməklə əla­qə­dar xərclər müəssisə tərəfindən ödənilir.

Büdcədən maliyyələşdirilən müəssisə,idarə və təş­ki­latlar istisna olunmaqla di­gər hüquqi şəxslər, işçilərinin Azərbaycan Respublikası əra­zisi daxilində eza­miyyə xərclərinin ödənilməsi üçün öz sərəncamlarında qalan vəsait hesabına normativ sənəddə müəyyən olunmuş normalardan əlavə vəsait ayıra bilərlər.

Xarici ölkələrə qısa müddətli ezamiyyənin sənəd­ləş­di­rilməsi, onun məq­sədi, vəzifəsi və ezamiyyə vaxtı gös­tə­rilməklə müəssisə rəhbərinin sərəncamı əsasında sənəd­ləşdirilir. Xarici ölkələrə ezamiyyə ilə əlaqədar olaraq xərc­lər yüksək normalar üzrə təqdim olunmuş sənədlər əsasında ödənilir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27 yanvar 1997-ci il tarixli 9 qərarı ilə «Vətəndaşların xarici ölkələrdə xidməti ezamiyyə xərclərinin nor­mativ­lə­ri» müəyyən olunmuşdur. Həmin qərarla müəyyən olun­muş­dur ki, dövlət idarəetmə orqanları mülkiyyət və təş­ki­lat formasından asılı olmayaraq bütün təsərrüfat sub­yek­tləri və təşkilatlar öz hesablarında olan valyuta və­sa­itlərindən ezamiyyə xərcləri üçün bu qərarla təsdiq olun­muş normativlərin həddini aşmamaq şərtilə istifadə edə bilərlər. Ezamiyyə xərclərindən başqa hər bir nəfərə ezamiyyə müddəti üçün təsdiqedici sənəd tələb olunmamaq şərtilə 20 ABŞ dolları məbləğində birdəfəlik ölkədaxili nəqliyyat xərcləri verilir.

Hesablarında valyuta vəsaiti olmayan büdcə təşki­lat­ları xarici ezamiyyə xərclərini bu məqsəd üçün öz büdcəsində nəzərdə tutulmuş vəsaiti «Valyuta tənzimi haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq, lazımi valyutaya çevirməklə ödəyə bilərlər.

Müəssisə işçilərinə inzibati-təsərrüfat və əməliyyat, ha­belə ezamiyyə xərc­ləri üçün təhtəlhesab şəxslərə ve­ril­miş məbləğlər üzrə hesablaşmalar haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün 71 saylı «Təhtəlhesab şəxslərlə he­sab­laş­ma­lar» hesabı müəyyən olunmuşdur. Həmin he­sa­bın debitində təhtəlhesab şəxs­lərə inzibati – təsərrüfat, əməliyyat xərcləri və xidməti ezamiyyətlə əlaqə­dar veri­lən nağd pul məbləğləri əks olunur. Bununla əlaqədar olaraq müha­si­bit uçotunda aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar».

Kredit 50 «Kassa» hesabı.

Kredit 51 «Hesablaşma hesabı».

Kredit 52 «Valyuta hesabı».

Təhtəlhesab şəxslər tərəfindən xərclənmiş məbləğlər isə 71 «Təhtəlhesab şəxs­lərlə hesablaşmalar» hesa­bı­nın kreditinə, sərf olunmuş məsrəfləri və əldə olun­muş qiymətliləri uçota alan, habelə xərclərin xarakterindən asılı olaraq di­gər hesabların debitinə yazılır. Bu yazılış aşağıdakı qaydad uçotda əks olunur:

Debet 10 «Materiallar» hesabı

Debet 12 «Azqiymətli və tezköhnələn əşyalar» he­sabı

Debet 25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabı

Debet 26 «Ümumitəsərrüfat xərcləri» hesabı

Debet 44 «Tədavül xərcləri» hesabı

Debet 60 «Malsatan və podratçılarla hesab­laş­ma­lar» hesabı

Debet 50, 51, 52 «Kassa», «Hesablaşma hesabı», «Valyuta hesab»ları hesa­bı

Debet 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab olmasından itkilər» hesabı

Debet 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar» hesabı

Təhtəlhesab şəxslər tərəfindən vaxtında qay­tarıl­ma­yan təhtəlhesab pul məb­ləğləri 71 «Təh­təl­he­sab şəxslərlə hesablaşmalar» hesabının kreditində və 84 «Sərvətlərin əskikgəlməsi və xarabol­masın­dan it­kilər» hesabının debetində əks olunur. Daha sonra bu məb­ləğlər 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab ol­masından itgilər» hesabından, 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laş­malar» hesabının və ya 73 «Sair əməliyyatlar üzrə işçi heyyəti ilə hesablaş­malar» he­sabının debetinə silinir.

71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar» he­sa­bının debetində əks olun­muş qalıq məbləği təhtəlhesab şəxslərin aldıqları pul məbləği üzrə onların müəssisəyə olan borclarını kredit qalığı isə müəssisənin təhtəlhesab şəxsə onun artıq sərf etmiş olduğu pula görə olan borcunu göstərir.

Təhtəlhesab şəxslər üzrə hesablaşmaların analitik uçotu hər bir şəxsə verilən avans üzrə aparılır.

6.7. Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmaların uçotu

Müxtəlif debitor borcu dedikdə başqa müəssisələrin, işçi­lə­r­in və fiziki şəxs­lərin müəssisəyə olan borcları başa düşülür. Belə borclara mal əmə­liy­yat­ları ilə əlaqədar olmayan borclar daxildir. Müəssisəyə borcu olan digər müəssisə, idarə və şəxslər debitorlar sayılır.

Müxtəlif kreditor borcu isə müəssisənin başqa müəs­si­sə­yə, fiziki şəxsə, işçi­lərinə olan borcu hesab olunur və hə­min borcu olan müəssisə kreditor sayılır.

Mühasibat uçotu balansında debitor və kreditor borc­ları, onun formaları üzrə əks olunur.

Müxtəlif təsərrüfat əməliyyatları ilə əlaqədar ola­raq kommunal təsər­rüfat orqanları, nəqliyyat müəs­si­sə­lə­ri, işçi heyyəti ilə deponent­ləşmiş əmək haqqı, icra vərəqəlir və sairə üzrə müxtəlif debitor və kreditor borcları ya­ra­nır. Deyildiyi kimi, bu kimi debitor və kreditor borcları qeyri-mal əmə­liy­­yat­ları ilə əlaqədar olaraq yaranır.

Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmaların uçotu 76 saylı «Müx­təlif debittor və kreditorlarla hesab­laş­malar» aktiv-passiv hesabın­da, kassa hesa­batı, bank çıxarışları, icra vərəqələri və digər sənədlər əsasında aparılır.

76 «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laşmalar» hesabı 60 «Mal­satan və podratçılırlı he­sab­laşmalar» və 75 «Təhsisçilərlə hesablaşmalar» he­sab­larında əks olunmayan bütün növ əməliyyatlar üzrə müxtəlif təşkilatlarla, çeklə ödənilmiş xidmətlərə görə nəqliyyat (dəmiryolu və su yolu) təşkilatları ilə, müəssisənin işçi heyyətinin əmək haqqılarından məhkəmə orqan­ları­nın qə­rarları və sairə əsasən müxtəlif təşkilat və şəxslərin xeyrinə tutulmuş məbləğlər üzrə hesablaşmalar haqqında məlumatları ümumiləşdirməyi nəzərdə tutur.

76 «Müxtəlif debitorlar və kreditorlarla he­sab­laşmalar» hesabı­nın kredit qalığı (saldosu) müəs­si­sə­nin müxtəlif təşkilatlara olan borcunu göstərir. Kre­di­tor borcunun ödənməsi zamanı 50 «Kassa», 51 «He­sablaşma hesabı»nın kredi­ti və 76 «Müx­təlif de­bi­tor və kreditorlarla hesablaşmalar» he­sa­bı­nın debetinə yazılış edilir. Hesabın debet qalığı müəs­si­sə­lərin və ayrı-ayrı şəxslərin müəs­si­səyə olan bor­cunu göstərir. Debi­tor­lar­dan ödənilən borc­la­rın məbləği hesabın kreditində əks olunur.

76 «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­malar» hesabı üzrə analitik uçot hər bir debitor və kre­di­tor üzrə aparılır.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Res­pub­li­kasının 24 mart 1995-di il Qanununun 22-ci mad­də­si­nin 5-ci bölməsində əsasən iddi müddəti keçmiş debitor borcları, alınması mümkün olmayan digər ümidsiz borclar müəs­si­sənin rəhbərinin qərarı ilə təsərrüfat fəaliyyətinin nəti­cə­lərinə, idarələrdə isə maliyyələşmənin (fondların) azal­dıl­masına silinir.

Borclunun ödəmə qabiliyyətinin olmaması üzün­dən zərərə silinən borc məbləği onun ləğv olunması de­mək deyildir. Həmin borc məbləği borclunun əmlak və­ziy­yəti dəyişdiyi zaman, onun tutulması imkanlarına nə­zarət etmək üçün silindiyi gündən başlayaraq beş il müd­­dətinə balans­arxası hesabda əks olunur. Debitor bor­cunun silinməsi müəssisə rəhbər­inin əmri ilə sənəd­ləşdirilir və bununla əlaqədar aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 80 «Mənfəət və zərər».

Kredit 61 «Verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar».

Kredit 62 «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar».

Kredit 76 «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laşmalar».

Müəssisə balansından silinmiş debitor borcu 007 «Zərərə silinmiş ümidsiz debitor borcları» ba­lans­­arxası hesabında əks olunur.

İddia müddəti keçmiş kreditor və deponent borc məbləğləri Azər­bay­can Respublikası qanunvericiliyində başqa hallar nəzərdə tutulmadıqda dövlət büdcəsinə köçürülür.

Özünüyoxlama sualları

Pul vəsaitləri müəssisənin istehsal-kommersiya fəaliyyətində nə kimi rol oynayır?

Hesablaşmaların hansı növləri və formaları vardır?

Kassa əməliyyatlarının analitik uçotu necə aparılır?

Valyuta əməliyyatları üzrə pul vəsaitlərinin uçotunun aparılması qaydası necədir?

Hansı şəxslərə təhtəlhesab şəxslər deyilir?

MÖVZU VII. MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİNİN VƏ ONUN İSTİFADƏSİNİN UÇOTU



    1. Maliyyə nəticələri, onun tərkibi və uçotunun vəzifələri

    2. Müəssisənin mənfəət və zərərinin uçotu

    3. Mənfəətin bölüşdürülməsi və istifadə olunmasının uçotu

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

Q.Abbasov «Maliyyə nəticələrinin mühasibat uçotu», «Maliyyə və uçot» jurnalı, № 5-6, 1999

Ə.Daşdəmirov «İnvestisiya şəraitində mənfəətin iqtisadi təhlilinin xüsusiyyətləri», «Ekspert» jurnalı, № 10-11, 2000

F.Hacıyev «Mənfəətin vergiyə cəlb olunmasının auditi», «Ekspert» jurnalı, № 10-11, 2000

7.1. Maliyyə nəticələri, onun tərkibi və uçotunun vəzifələri

Müəssisənin işgüzar fəaliyyətinin müəyyən olunma­sı­nın ən vacib forması onun hesabat dövründə istehsal və maliyyə-təsər­rü­fat fəaliyyəti nəticəsində əl­də etdiyi ma­liyyə nəticəsi göstə­ricidir. Bu göstərici mən­fəət və zərərlə nəticələnə bilər. Maliyyə Nəticəsi Azərbaycan Res­pub­­li­kasının «Mühasibat uçotu haq­qın­da» Qanunun tələblərinə uyğun olaraq hesabat bütün əmə­liyyatlarının nə­ticələrinin və müha­si­bat uçotu maddə­lə­ri­nin qiymətləndirilməsi nəticəsi kimi müəyyən­ləş­dirilir.

Müəssisənin hesabat dövründəki fəaliyyəti ilə əla­qə­dar maliyyə nəticəsi (mənfəət, zərərlər) onun özünə­məx­sus kapitalının artma və ya azalma həcmi ilə mü­əy­yən olunur. Müəssisənin maliyyə-təsərüfat fəaliyyəti nə­ticəsində özü­nə­məxsus kapitalın artması mənfəət və zərərə uyğunlaşır. Maliyyə nəticəsi hesabat işinin əvvəlindən sonuna, qədər olan dövrü əha­tə edir.

Mühasibat uçotu nəticəsi kimi müəyyən olunmuş mən­fəət və zərər müəssisənin maliyyə-təsərüfat fəaliy­yə­tində aşağıdakı mənbələrdən əmələ gəlir:

a) müəssisənin bilavasitə yerinə yetirdiyi cari fəa­liy­yətdən, yəni məhsul satışından, işlərin və xidmətlərin yerinə ye­ti­ril­mə­sin­dən yaranmış nəticə (mənfəət, zərər);

b) əsas vəsaitlərin və digər aktivlərin satışından olan ma­liy­yə nəticəsi;

v) satışla əlaqədar olmayan maliyyə - təsərüfat əmə­liyyat­la­rından əldə olunan mənfəət və zərərlər;

q) mənfəətdən büdcəyə ödəmələr üzrə xərclər.

Yuxarıda göstərilən mənfəət və zərərin yekunu mü­əs­sisənin özünəməxsus kapitalının artması və ya azal­ma­sı­nı əks etdirir.

Müəssisələr hesabat ilinin tam yekunu əsasında ma­liyyə nəticəsini müəy­yən edir. Hesabat ili üzrə balans mənyəəti, büdcə ilə hesablaş­maların nəticəsi nəzərə alın­maqla müəyyən olunur. Balans mənfəəti müəssisənin bü­tün istehsal və qeyri-istehsal maliyyə-təsərüfat fəaliyyəti üzrə əldə olunmuş mənfəətin ye­kunu hesab edilir. Qanunveri­ci­lik­də müəyyən olunmuş vergilər və digər icbari təd­i­y­yələr ödəndikdən sonra müəssisənin sərəncamında qalan mənfəət onun xalis mənfəəti sayılır.

Hesabat ili dövründə yaranmış xalis mənfəətin mü­əs­sisənin fəaliyyətində xüsusi əhəmiyyəti vardır. Müəssisənin sə­rəncamında qalan mənfəət müəyyən təyinatlar üzrə bö­lüş­dürülür. Mənfəətin qalığı, onun hərəkətinin uçotu və onun gələcək bölüşdürülməsi ilə əlaqədar əməliyyatları açılmış şəkildə əks et­dirmək üçün mü­ha­si­bat uçotunda bölüşdürülməmiş mənfəət göstəricisi müəy­yən olunmuşdur. Hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mən­fə­ətinin qalıq məbləği müəssisənin illik balansında, keçən və hesabat ilinin bölüş­dü­rül­məmiş mən­fə­əti­nin hərəkəti isə 88 «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödə­nilməmiş zərər)» hesa­bında əks etdirilir.

Satış əməliyyatlarının yekun (mənfəət və ya zərər) göstəriciləri ilk növ­bə­də satışla əlaqədar hesab­lar­da ayrı-ayrılıqda əks olunur və sonra ümumi məb­ləğ mənfəət və zə­rər hesabına köçürülür. Bunula əlaqədar olaraq mühasibat uçotunda 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı», 47 «Əsas vəsaitlərin satışı və sair xa­ric­ol­ma­la­rı» , 48 «Sair aktivləri satışı» adlı xüsusi hesab­lar­dan istifadə olunur. Satış hesabları hər ayın sonunda bağ­lanır və heç bir qalığa malik olmurlar.

Müəsisənin əsas fəaliyyəti dairəsində istehsal edi­lən, yerinə yetirilən, yaxud göstərilən iş, xidmət 46 «Məh­sul (iş, xidmət) satışı» hesabında müəyyən edilir. Hə­min hesabda satışdan daxil olan məbləğlə (46 he­sa­bın kredit dövriyyəsi) satılmış məhsulun tam maya də­yəri (46 hesabın debeti) arasındakı fərq müəs­si­sə­nin ma­liyyə nəticəsini- mənfəət və ya zərəri təşkil edir. 46 saylı hesabın kredit dövriyyəsi onun debet dövriy­yə­sin­dən çox olan hallarda həmin çox hissə son nəticənin mənfəətlə başa gəlməsini gös­tərir və bu əməliyyat uçotda aşağıdakı kimi əks etdirilir:

D-t 46 № «Məhsul (iş, xidmət) satışı» hesabı

K-t 80 № «Mənfəət və zərər» hesabı.

Satışdan zərər əldə edildikdə (46 hesabın debet dövriyyəsi, kredit dövriy­yə­sindən çox olan hallarda) 80«Mənfəət və zərər» hesabının debeti 46 «Məh­sul (iş, xidmət) satışı» hesabının krediti ilə müxabirləşməklə uçotda əks etdirilir.

Beləliklə göründüyü kimi 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı» he­sa­bı məhsul­ların, malların, yerinə yetirilmiş işlərin və gös­tə­rilmiş xidmətlərin satışı prosesi haqqında məlumatları ümumiləşdirmək və onların satışından əldə edilən maliyyə nəticəsini müəyyən etmək üçün nəzərdə tutulmuşduruşdur. Bu hesab qeyd etdildiyi kimi məhsul sa­tı­şının tam maya dəyərini və satışdan əldə edilən pul və­sa­it­lərini əks etdirir.

Satılan məhsulların analitik uçotu ayrı-ayrı məh­sul­lar və məhsul qrupları üzrə ayrılıqda aparılır. Bu qay­da­ uçotun operativliyini və analitikliyini yüksəltməklə hər bir məh­sul qrupu üzrə rentabellik səviyyəsini hesab­la­mağa imkan yaradır.

Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmalarının nəticələri 47 «Əsas vəsait­lə­rin satışı və sair xaric­ol­maları», digər aktivlərin satışının nəticələri isə 48 «Sair aktivlərin satışı» hesablarında əks etdirilir. Müəssisənin əsas vəsaitlərinin və sair ak­tiv­lə­ri­nin satışından əldə olunan mənfəət və ya zərər ilk, satış və ya qalıq dəyəri ara­sın­da­kı fərq kimi müəyyən edilir. 47 «Əsas vəsaitlərin sa­tışı və sair xaricolmaları» hesabı müəssisəyə əsas vəsa­it­lə­rin satışı və sair xaricolmaları prosesləri haqqında mə­lu­mat­­ları ümumiləşdirmək, eləcə də onların satışından da­xil olan maliyyə nəticələrini müəyyənləşdirəmək üçün nə­zər­də tutulmuşdur.

7.2. Müəssisənin mənfəət və zərərinin uçotu

Sərbəst bazar iqtisadiyyatına keçid şəraitində isteh­sa­lın inkişaf etdiril­məsinə marağın artmasında müəssisə mənfəətinin rolu böyükdür. Təsərüfat əməliyyatlarının ic­rasında müəssisələrdə mənfəətlə yanaşı zərər də yaranır.

Hesabat dövründə müəssisə üzrə əldə olunmuş mən­­fəət və zərər əks etdir­mək üçün hesablar planında 80«Mənfəət və zərər» aktiv-passiv hesabı nəzərdə tu­tulmuşdur. Bu hesabda müəssisədə müəyyən olun­muş bütün mənfəət və zərər məbləğləri əks olunur.

Müəssisənin son maliyyə nəticəsi məhsul (iş, xid­mət) satışı, digər maddi sərvətlərin satışı, habelə sa­tış­dan kənar gəlirlər və itkilərdən asılı olaraq for­ma­laşır. 80«Mənfəət və zərər» hesabının debetində müəs­si­sə­nin zərəri, kreditində isə mənfəəti əks etdirilir. Həmin he­sabın debet və kredit dövriyyəsinin üzləş­dirilməsi nəticəsində müəyyən olunmuş məbləğ hesabat dövrünün son maliyyə nəticəsini göstərir.

80 «Mənfəət və zərər» hesabı üzrə qalıq müəs­si­sənin hesabat ilinin əvvə­lin­dən sonunadək artan yekunlar maliyyə nə­ticələsini xarakterizə etməklə, kre­dit qalı­ğı­nın ümumi məbləği hesabat dövrünün mənfəətini. Əgər hesabat dövründə 80 hesabat debet qalığı isə zərərini göstərir.

Belə nəticənin müəyyən olunması hesabat döv­rü­nün maliyyə nəticəsinin mənfəət və ya zərərini göstərir. Hesabat dövrünün sonunda illik müəssisə balansının tərtib olunması ilə əlaqədar olaraq 80 «Mənfəət və zərər» hesabı bağlanır və aşağıdakı yazılış aparılır:

Ümumi mənfəət məbləği üzrə:

Debet 80 «Mənfəət və zərər» hesabı,

Kredit 88 «Bölüşdürülmüş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabı.

Ümumi zərər məbləği üzrə:

Debet 88 «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabı.

Kredit 80 «Mənfəət və zərər» hesabı.

Ümumiyyətlə hesabat dövrü ərzində 80 «Mənfəət və zərər» hesabı üzrə aşağıdakı əməliyyatlar əks etdirilir:



  1. Hazır məhsulların işlərin yerinə yetirilməsi və xidmətlərin göstərilməsindən əmələ gələn mənfəət və zərərlər;

  2. Təchizat – satış və ticarət müəssisələrində məh­sul və tara satışından əmələ gələn ümumi gəlir­lər;

  3. Əsas vəsaitlərin satışı və sair xaric olmadan ya­ra­nan mənfəət və zərərlər;

  4. Materialların və müəssisənin digər aktivlərinin (qeyri-maddi aktivlərin, qiymətli kağızların və s.) satışından daxil olan mənfət və zərərlər.

Göstərilən nəticələr mühasibat uçotunun hesablar Pla­nı­na uyğun olaraq 46 «Məhsul (iş, xidmət) satışı», 47 «Əsas vəsaitlərinin satışı və sair xaricol­ma­ların satışı», 48 «Sair aktivlərin satışı» hesabları ilə müxabir­ləş­mək­lə 80 «Mənfəət və zərər»hesabının debetinə və ya kreditinə silinir.

Bunlardan başqa məhsul satışı prosesi ilə əlaqədar olmayan satışdan kə­nar gəlir və itkilər də əmələ gəlir ki, onun da uçotu bilavasitə 80 «Mənfəət və zə­rər» hesabında aparılır. Satışdan kə­nar gəlir və itkilərə müəssisə əmlakının icarəyə verilmə­sin­dən əldə edilən gəlir, digər müəssisələrlə bağlanmış tə­sər­rüfat əlaqələri ilə əlaqədar müqavilə şərtlərinin yerinə ye­tirilməsi nəticəsində əldə edilən gəlir, ödənilən cə­ri­mə­lər, rüsumlar, hesabat ilində müəyyən olunan keçmiş il­lə­rin gəlirləri, valyuta vəsaitinin satışından əmələ gələn gə­lir və itkilər, ödəmə vaxtı keçmiş kreditor və deponent borc­larının silinməsindən, əvvəl ümidsiz sayılan, lakin ca­ri hesabat dövründə daxil olan debitor borcları, bi­la­va­sitə istehsal və məhsul satışı ilə əlaqədar olmayan digər əməliyyatlardan daxil olan gəlirlər aid edilir.

80 «Mənfəət və zərər» hesabında əks etdirilən itkilər və sair məsrəflərə isə icarəyə götürülən əmlaka sərf olunan xərclər, istehsal ehtiyatları və hazır məhsulların yenidən qiymət­lən­dirilməsi nəticəsində yaranan itkilər, debitor borc­la­rın silinməsindən yaranmış zərərlər, təbii fəlakət nəti­cə­sində müəyyən olunmuş itkilər, valyuta əməliyyatları ilə əlaqədar məzənnəsinin dəyişməsindən itkilər və sairə aid edilir.

7.3.Mənfəətin bölüşdürülməsi və istifadə olunmasının uçotu Müəssisənin balans mənfəəti (zərəri) mühasibat uço­tu əsasında təsərrüfat əməliyyatlarının qiymətlən­di­ril­məsinin sonuncu maliyyə nəti­cə­si kimi məhsul­ların əsas vəsaitlərin və başqa əmlakların, satışından olan mənfəəti (zərəri), həmçinin qeyri-satış əməliyyatlarından əldə edilən gəlirləri özündə cəmləşdirir.

Hesabat ili ərzində müəssisənin mənfəəti toplanır və onun bölüşdürül­məsi ilin sonunda icra olunur.

Hesab dövrünün balans mənfəəti (zərəri) və onun istifadə olunması ba­lansda ayrıca əks etdirilir. Balansın passivində maliyyə – təsərrüfat fəa­liy­yə­tindən əldə olun­ın mənfəət və onun avans olaraq istifadəsi, bölüş­dü­rül­məmiş mənfəət, aktivində isə faktiki alınmış zərər göstərilir. Balansın yekununa he­sabat ilinin və keç­miş illərin ödənilməmiş zərəri və ya bölüşdürülməmiş mən­fəəti daxil edilir.

Müəssisənin hesabat ili ərzində əldə etdiyi mənfəət toplanan bölüş­dü­rül­mə­miş mənfəət kimi artan yekunla ildə ba­lan­sda əks olunur. Onun bölüş­dürül­məsi ancaq ilin sonunda balans tərtib olunarkən yerinə yeti­rilir. Lakin il ər­zin­də alınmış mənfəətdən vergi kimi büdcəyə ödə­niş­lər və xüsusi təyinatlı fond­lara ayrımalar aparılır. Mənfəətin bölüş­dürül­məsi mövcüd olan normativ qa­nun­verici aktlar və təsis sənədlər əsasında tən­zim­lənir.

Mənfəətin il ərzində istifadə olunmasının uçotu mü­əs­sisədə 80 «Mənfəət və zərərlər», onun istifadə olunması isə 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesablarında əks olunur. Beləliklə göründüyü kimi 81 «Mənfəətin istifa­dəsi» he­sabı hesabat ilində mənfəətin istifadə olunması haqqında məlu­matları ümumiləşdirmək üçün təyin edilmişdir. Hesabat ilinin başa çatdırılması ilə əlaqədar olaraq illik mühasibat hesabatı tərtib edilən zaman bu hesab bağlanır. Hesab aktiv he­sab­dır. 81«Mənfəətin isti­fa­dəsi» hesabının xüsusiyyəti ondan il ərzində ancaq de­bet yazılışlarının aparılmasından ibarətdir. Bu he­sa­bın kreditində isə ancaq ilin sonunda illik balansın tərtib olunması dövründə yazılışı aparılır.

81«Mənfəətin istifadəsi» hesabında cəmlənən məbləğ ilin sonunda (de­kabr ayında) özünün krediti üzrə yekun yazılışları aparılmaqla 80 «Mənfəət və zərər» hesabının debetinə silinir.

81«Mənfəət istifadəsi» hesabının

81/1 «Mənfəətdən büdcəyə ödəmələr».

81/2 «Mənfəətin başqa məqsədlərə istifadəsi» subhesabından istifadə olunur.

81/1 «Mənfəətdən büdcəyə ödəmələr» subhesabı qanunvericiliklə müəy­yən edilmiş mənfəətdən il ərzində hesablanmış avans və faktiki mənfəətdən ye­nidən hesablamalar aparmaqla vergi ödəmələri uçota alınır. Bununla əlaqədar olaraq büdcəyə ödəmələr üzrə hesablanmış vergi məbləği üçün aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 81/1 «Mənfəətdən büdcəyə ödəmələr».

Kredit 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar».

Bir qayda olaraq mənfəətdən vergilərin hesablanması və ödənilməsi mü­vaifq qanun­verici və digər normativ aktlarla tənzimlənir. Hesablanmış vergi məb­ləği büdcəyə köçürüldükdə isə 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar» hesa­b­ının debetinə, 51 «Hesablaşma hesabı»nın kreditinə yazılış edilir.

81-2 «Mənfəətin başqa məqsədlərə istifadəsi» subhesabında müəs­sisənin fəaliyyətinin və kollektivin sosial inkişafını həyata keçirmək üçün zəruri olan ehtiyat kapitalına və digər fondlara ayırmalar, eləcə də mən­fə­ətin digər məq­sədlərə istifadəsi uçota alınır. Müəssisə fondlarının yaradılması və mənfəətin digər məqsədlərə istifadəsi qaydaları müəs­sisənin təsis sənədləri ilə tənzimlənir.

Xüsusi təyinatlı fondlara – yəni yığım, istehlak və so­sial sferalar fondlarına ayırmalar təsis sənədlərinə uy­ğun olaraq hesablanır və buna görə aşağıdakı yazılış aparılır:

Debet 81-2 «Mənfəətin başqa məqsədlərə istifadəsi».

Kredit 88 «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)».

Hesabat ili ərzində müəssisənin mənfəəti məqsədli ma­liyyələşmələr üzrə istifadə oluna bilər ki, bu əmə­liy­yatlarla əlaqədar olaraq 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabının debetinə, 96 «Məqsədli maliyyələşmələr və daxil olmalar» hesabının kreditinə yazılış aparılır.

Beləliklə 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabının debetində aşağıdakıların etdirilməsi nəzərdə tutulur:



  1. 68 «Büdcə ilə hesablaşmalar» hesabı ilə mü­xabir­ləş­diril­mək­lə, büdcəyə il ərzində hesab­lan­mış vergi ödənişləri;

  2. 86 «Ehtiyat kapitalı», 88 «Bö­lüş­dü­rül­mə­­miş mənfəət (ödənilməmiş zərər) (istehlak, yığım so­sial sferalar fondları)» və 96 «Məq­sədli maliy­yələş­mə­lər və daxilolmalar» hesabları ilə müxabirləş­diril­məklə mənfəət hesabına mü­əssisənin ehtiyat kapitalına və digər fond­larına, eləcə də məqsədli maliyyələş­mələr üçün zəruri olan vəsaitlərin yaradılmasına ayrımalar.

81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabında toplanmış məbləğlər hesabat ilinin sonunda, (dekabr ayının so­nunda) onun krediti üzrə yekun yazılış aparmaqla bağlanır və aşağıdakı kimi mühasibat yazılışı tərtib edilir:

Debet 80 «Mənfəət və zərər» hesabı.

Kredit 81 «Mənfəətin istifadəsi» hesabı.

Qeyd edək ki, mənfəətin bölüşdürülməsi və uçotu faydasınıhər bir müəs­sisənin özü sərbəst müəy­yən edir. Ümumiyyətlə kiçik müəssisələrdə xüsusi fond­­ların ya­radılması tələb olunmadığından bir o qədər də vacib sayılmır. Belə halda müəssisənin bö­lüş­dü­rülməmiş mənfəəti nizamnamə kapitalından son­ra müəs­sisənin xüsusi kapitalı hesab olunur və 81 №--li «Mən­fə­ətin istifadəsi» hesabı üzrə analitik uçot ayır­ma­la­rın və ödəmələrin növləri üzrə aparılır.

Cədvəl 8

Müəssisə mənfəətinin mənbələri və istifadəsi göstəriciləri.










































Mənffətin mənbələri







































































Məhsul (iş,xidmət) satışından




Əsas vəsaitlərin satışından




Materila dəyə­rliləri və sair aktiv­lərin satışın­dan




Satışdan kənar əməliyyatlardan daxil olmalardan















































































































Balans mənfəəti















































































Mənfəətdən vergi ödənişi (-)









































































Müəssisənin sərəncamında qalan mənfəətin istifadə olunması









































































































Yığym

fondu





İstehlak

fondu





Ehtiyat

fondu





Başqa məqsədlərə







































































İlin sonuna bölüşdürülməmiş mənfəətin qalığı















































































Mənfəətdən təsisçilərə ödəmələr







































Təsisçilərə ödəndikdən sonra qalan mənfəətin istifadə olunması






























































Yığımfon

duna





İsğehlak

fonduna





Ehtiyat fonduna




Başqa məqsədlər üçün




Hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mənfəət məbləği 88 «Bölüş­dürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» he­sabının kreditinə silinir. Nəticə etibarılə müəssisə mən­fə­ətindən müəyyən olunmuş qayda da vergilər ödən­dik­dən sonra qalan mənfəət qalığı müəssisənin sərəncamında olan xalis mənfəət adlanır.

Müəssisə mənfəətinin mənbələri və istifadə olun­ma istiqamətləri göstəriciləri 8-ci cədvəldə əks olunmuşdur (bax səh. 161).

Özünüyoxlama sualları


        1. Müəssisənin mənfəət və zərərlərinin əsas yaranma mənbələrini izah edin?

        2. İstehsal xərclərinə aid edilməyən və bir başa mənfəət və zərərlərə aid edilən gəlir və xərcləri sadalayın?

        3. Balans mənfəəti ilə xalis mənfəətin nə kimi fərqi var?

        4. Mənfəətdin vergiyə cəlb olunma necə müəyyənləşdirilir?

MÖVZU VIII. MÜHASİBAT (MALİYYƏ) HESABATI

8.1. Mühasibat (maliyyə) hesabatı haqqında anlayış, onun tərkibi və vəzifələri

8.2. Mühasibat balansı və onun məzmunu

8.3. Mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə olanmış hesabat formaları?

8.4. İllik mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə edilən izahatlı arayış?

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT


              1. V.İsayev «Balans maddiləri beynəlxalq standartlara uyğun qiymətləndiril­mə­li­dir», «Maliyyə və uçot» jurnalı, № 7-8, 1997

              2. S.M.Səbzəliyev «Mühasibat (maliyyə) hesabatı», dərs vəsaiti, Bakı-2003

              3. S.M.Səbzəliyev «Maliyyə hesabatı: formalaşması və təkmilləşdirilməsi problemləri»

8.1. Mühasibat (maliyyə) hesabatı haqqında anlayış, onun

tərkibi və vəzifələri

Mühasibat (maliyyə) hesabatının tərtib olunması uçot əməliy­yat­larının apa­rılmasının yekun mərhələsi sayılır. Mü­hasibat (maliyyə) hesabatı mühasi­bat uço­tu­nun faktiki və düzgün təsdiq olunmuş göstəricilərinin müəssisənin və başqa tə­sər­rüfat subyektlərinin əmlakının, maliyyə təsərrüfat fəaliyyəti nə­ti­cə­lə­rinin və s-nin. istifadəçilər üçün tə­yin edilmiş formada öz əksini tapan yekun­la­rının məcmuudur.

Vaxtında və düzgün tərtib olunmuş hesabat əm­la­kın qorunub saxlanması, məhsulun maya dəyərinin aşağı salınması üçün yeni imkanların araşdırılıb tapıl­ması, mənfəətin artırılması, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin möhkəmlən­di­rilməsi və ümumiyyətlə idarəetmə siste­mi­nin daha da təkmilləşdirilməsində geniş şəkildə istifadə olunur.

Mühasibat hesabatının formalaşmasının tərkibi, məz­­munu və metodiki əsasları Azərbaycan Respublikasında mühasibat uçotunun döv­lət tərə­findən tənzimlənməsi qaydalarını, mühasibat hesa­ba­­tının tərtib olunması prin­sip­lə­ri­ni, nəşri qaydasını, müha­si­bat uçotu məlumatlarının düzgün­lüyünün təmi­na­tını özündə əks etdirir. «Mühasibat uçotu haq­qın­da» Azərbaycan Respubli­ka­sının 24 mart 1995-ci il Qa­nununda müəyyən olunmuşdur.

Mühasibat (maliyyə) hesabatı müəssisənin təsər­rü­fat həyatını idarə etmək və ona operativ rəhbərlik etmək üçün ən mühüm vasitələrdən biri hesab olu­nur. Hesabat yalnız müəssisə üçün müəyyən olunmuş proqnoz və tap­şırıqların yerinə yetirilməsinə nəzarət etmək üçün de­yil, eyni zamanda onun tərtib edil­mə­sinə də geniş im­kan­lar açır. Bir qayda olaraq keçən hesabat dövrünün he­sa­b­ıtının diqqətlə öyrənilməsi sahəsində gələcək dövr üçün planlar, proqramlar və tapşırıqlar işlənib hazırlanır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində mühasibat (maliyyə) hesabatı qarşısında bir sıra vəzifələr qoymuşdur. Həmin vəzifələr aşağıdakılarla xarakterizə edilir:

a) hesabat bazar iqtisadiyyatının və beynəlxalq stan­­­dartların tələblərinə cavab verməklə, ona uyğun qu­ru­lmalıdır;

b) hesabat göstəriciləri etibarlı, ardıcıl, müqayisə olu­nan və düzgün olmalıdır;

v) hesabat sadə anlaşılan olmaqla, müəyyən olun­muş vaxtlarda tərtib olunub, təyinatlara uyğun olaraq təq­dim olunmalıdır.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qanun­ve­r­iciliyə görə iqtisadi sub­yektlərin mühasibat maliyyə hesabatları, müstəqil hüququ olan nəzarət edici orqanlar tərəfindən reallığı və düzgünlüyü təsdiq edildikdən sonra hü­quqi və fiziki şəxslər, habelə bütün marağı olan istifadəçilər, iştirakçılar və başqa orqanlar üçün açıq nəşr edilə bilər.

Müəssisələrin (büdcə idarələrindən başqa) müha­si­bat hesabatlarının tər­ki­bi əsasən mühasibat balansından, maliyyə nəticələri (mənfəət və zə­rər­lər) və on­ların istifadəsi haqda hesabatdan, əmlakın, fondların, dövriyyə və­sa­it­lə­ri­nin, xüsusi kapitalın, pul vəsaitlərinin, qeyri-mad­di aktivlərin, maliyyə və kapital qoyuluşlarının və sa­ir aktiv və passivlərin hərəkəti haqqında əlavədən iba­rətdir.

Mühasibat (maliyyə) hesabatlarının nümunəvi for­ma­ları və onların tərtib olunması qaydaları, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilmişdir.

Mühasibat hesabatının tərkibi, tərtib və təqdim olun­ma vaxtından asılı olaraq müəyyən olunur. Müəs­si­sə­lərin hesabatları rüblük və illik hesabatlara bölünür. Bütün müəssisələr üçün hesabat ili 01 yanvar 31 dekabr daxil olmaqla olan dövr sayılır. Mühasibat hesabat­la­rın­dakı məlumatlar sintetik və analitik uçot məlumatlarına əsaslanır.

Mühasibat (maliyyə) hesabatının tərkiblərinə aşağı­da­kı hesabat formaları daxildir:



  1. Müəssisənin mühasibat balansı – forma №1.

  2. Maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haqqın­da hesabat – forma №-2.

  3. Müəssisə balansına əlavə – forma №5.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respub­li­kası Qanununun 31-ci maddəsinin müddəalarına uyğun olaraq gös­tə­ri­lən hesabatlara mühasibat uçotu standartlarına müvafiq olaraq başqa hesabat formaları və izahatlarda əlavə edilə bilər.

Bank, sığorta, vergi və digər dövlət orqanlarında ilkin uço­tun aparılması haqda təlimatlarını, mühasibat (ma­liyyə) hesabat­la­rı­nı, onların doldu­rul­ması qaydalarını Azər­baycan Respubli­ka­sı Maliyyə Nazirliyinin razılığı ilə təsdiq edirlər.

Müəssisə (xarici investisiyalı müəssisələr istisna ol­maqla) rüblük və illik mühasibat hesabatlarını aşağıdakı orqanlara təqdim edir:

- mülkiyyətçilərə (iştirakçılara, təsisçilərə və təsis sə­nəd­lərinə də nəzərdə tutulan digər orqanlara);

- dövlət vergi orqanlarına;

- dövlət statistika orqanlarına;

- Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyi ilə mü­əs­sisənin fəaliy­yətinin ayrı-ıyrı sahələrinin yoxlanılması həvalə edilmiş digər dövlət orqan­larına.

Müəssisənin mühasibat (maliyyə) hesabatlarının baş­qa ünvanlara göndərilməsi təsisedici sənədlərə və Azər­­­baycan Respublikasının qanun­vericiliyində nəzərdə tutulan hallarda həyata keçirilir.

Müəssisələr kvartallıq mühasibat (maliyyə) hesa­bat­la­rını kvartallıq başa çat­dıq­dan sonra 30 gündən, illik mühasibat (maliyyə) hesabatlarını isə il başa çatdıqdan sonra 90 gündən gec olmayaraq təqdim edirlər.

Xarici investisiyalı müəssisələr illik mühasibat (ma­liy­yə) hesabatını tə­sis­edici sənədlərdə nəzərdə tutulmuş qaydada hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayı­nın 15-dən gec olmayaraq, mü­əs­sisənin hər bir iştirakçısına (sahibkar­ları­na), dövlət vergi idarəsi orqanlarına və dövlət statistika orqanlarına təq­dim edirlər.

Azərbaycan Respublikasının Nazirlikləri və baş ida­­rələri onların tabe­çi­li­yin­dəki təşkilatlar üzrə icmal rüb­­lük mühasibat hesabatlarını hesabat dövrü qur­­tar­dıq­dan sonra 45 gündən, illik mühasibat he­sabatlarını isə hesabat ilin­dən sonrakı ilin aprel ayının 25-dən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikası İqtisadi İn­kişaf Nazirliyinə, Maliyyə Nazirliyinə, Dövlət Statistika Komitəsinə və Vergi Nazirliyinə təqdim edirlər.

8.2.Mühasibat balansı və onun məzmunu

Mühasibat balansı hesabat dövrünün son gününə mü­əssisənin və digər tə­sərüfat subyektlərinin əmlak və ma­liyyə vəziyyətini əks etdirən maliyyə he­sabatı for­ma­sı­dır. Bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar olaraq müəs­si­sələrin mü­ha­si­bat balansının tərtib olunmasında bir sı­ra dəyişikliklər edilmiş və onun beynəl­xalq mühasibat uçotu standartlarına uyğunlaşdırılması nəzərdə tutul­muş­dur.

«Müha­sibat uçotu haqqında» Qanunun tələb­lə­rinə uüğun olaraq Azər­bay­can Respublikasının bütün idarə və müəs­si­səlirndə mühasibat balansı tər­tib olunur. Müəs­sisələrin maliyyə hesabatlarının tərkibi əsasən mü­ha­sibat ba­lan­­­sından və ona əlavə olunmuş hesabatlardan ibarətdir. (1-ci bölmənin 2-ci fəslinə bax).

Balans tərtib olunarkən əsasən aşağıdakı prin­sip­lə­rin həyata keçirilməsi təmin olunmalıdır:

- ilin əvvəlində mühasibat balansında əks olun­muş göstəricilər keçən ilin sonuna olan gös­tə­ri­ci­lərə (qalıq­la­ra) bərabər olmalıdır;

- mühasibat uçotu qaydalarında müəyyən olun­muş prisiplərdən başqa, balansın aktivində və passivində əks olunmuş maddələrin birinin di­gəri ilə, yəni mənfəətin zərərlə, debitorun kre­di­tor­la əvəzlənməsinə icazə verilmir;

- mühasibat hesabları üzrə qalıqlar balansda cəm­lən­miş şəkildə, yəni debet qalığı olan analitik he­sabların qalığı (saldo) aktivdə, kredit qalığı olan­lar isə passivdə əks olunur;

- mühasibatın balansda əks olunan göstəri­ci­lə­ri­n doğru və düzgünlüyü, müəssisə əmlakının illik balansının tərtibinədək aparılan inventar­laş­ma nəti­cəsi ilə təsdiq olunmalıdır.

Balans maddələri mühasibat uçotunun məlumatları əsasında doldu­rulur. Bu baxımdan 1 «Mühasibat balansı»nında bütün maddələri mühasibat uçotu he­sab­larının adı və şifrələrinə uyğun qurulmuşdur. Elə buna görə də bütün hesablarda əks olun­­muş qalıqlar balans maddələri üzrə köçürülür.

Mühasibat balansında müəssisənin əmlakı iki formada əks etdirilir. Daha doğrusu balansın aktivində müəssisəyə məxsus olan əmlak və onun quruluşu, passivində isə onların əmə­lə gəlmə mənbələri, yəni müəssisənin təsərüfat fəa­liy­yə­tinin təşkilinə qoyulan vəsaitin həcmi və onun ya­ra­dıl­ma­sında iştirak edən vəsait mənbələri göstərilir.

Balansın aktivində və passivində əks olunmuş hər bir ünsür balans mad­dəsi adlanır. Hazırda Azərbaycan Respub­li­ka­sında tərtib olunan mühasibat balansı aktiv üzrə üç, passiv üzrə isə iki bölmədən ibarətdir.

Balansın aktivinin birinci bölməsində əsas vəsaitlər və sair dövriyyədən­kə­nar aktivlər əks etdirilr. Burada əsas vəsaitlər, qeyri-maddiaktivlər, quraş­dı­rı­lası avadan­lıq­lar, başa çatdırılmamış kapital qoyuluşu, uzun müd­dətli maliyyə qoyuluşları, təsisçilərlə hesablaşmalar, sair dövrüyyədənkənar aktivlər daxildir.

İkinci bölmədə ehtiyatlar və məsrəflər, yəni istehsal ehtiyatları, az qiymətli və tezköhnələn əşyalar, bitməmiş istehsal, hazır məhsul, mallar və sairə əks olunur.

Üçüncü bölməyə pul vəsaitləri, hesablaşmalar və sa­ir aktivlər daxildir. Bu bölmədə malalanlara yük­lən­miş mallar, debitorlarla hesab­laşmalar, qısa müd­dət­li ma­liyyə qoyuluşları, pul vəsaitləri (kassa, hesablaşma hesabı, valyuta hesabı və s.) sair dövrüyyə aktivləri və sair əks etdirilir.

Balansın aktivində keçmiş illərin və hesabat ilinə aid olan zərərlər də əks olunur.

Balansın passiv hissəsi iki bölmədən ibarətdir.

Birinci bölmədə xüsusi vəsaitlərin mənbəələri, yəni nizamnamə ka­pitalı, əlaə kapitalehtiyat kapitalı, yığım və istehlak fondları, keç­miş illərin bölüşdürülməmiş mənfəəti. Müəssisənin hesabat ilindəki mənfəəti, hesabat ilindəki bölüşdürülməmiş mənfəəti əks olunur.

İkinci bölmədə hesablaşmalar və sair passivlər, yə­ni uzunmüddətli bank kre­ditləri, uzunmüddətli borclar, qısamüd­dətli bank kreditləri, kreditorlarla hesab­laşma­lar, təsisçi­lər­lə hesablaşmalar, gələcək dövrün gəlirləri və sairə göstərilir.

Balansın aktivi və passivi üzrə aparılan, ya­zılışlarından sonra balansın yekunu müəyyənləşdirilir. Ak­tiv üzrə balans göstəricilərinin cəmi 360-cı sətirdə əks olu­nur. Bu sətirdə göstərilən balans yekunu 080, 180, 330, 340 və 350-ci sətirlər üzrə məbləğlərin cəmini təşkil edir.

Passiv üzrə balansın yekunu isə 780-ci sətirdə əks olunur ki, o da 480 və 770-ci sətirlərin cəmini təşkil edir.

Mühasibat uçotunda qəbul olunmuş qaydaya görə balansın aktivi və passivi biri-birinə, yəni sətir 360 = sətir 780 bərabər olmalıdır

8.3.Mühasibat (maliyyə ) hesabatına əlavə olunmuş hesabat formaları

Müəssisənin maliyyə-təsərüfat nəticələrini əks etdi­rən mühasibat (maliy­yə) hesabatına mühasibat balansı ilə birlikdə «Maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haq­qında hesabat» (forma№2) «Müəssisə balansına əlavə» (forma№5) də əlavə olunur.

Maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haqqında he­sabatda hesabat döv­rün­də müəssisənin mənfəətinin for­malaşması göstəriciləri əks etdirilir. Gös­tə­rilən he­sa­bat forması müəssisənin mühasibat balansına əlavə olu­nan mühüm hesabatdır.

Maliyyə nəticələri və onların istifadəsi haqqında he­sabatda müəssisənin he­sabat dövründə mənfəət və zə­rər­lərinin müxtəlif mənbələr üzrə (məhsul satı­şın­­dan daxil olan gəlir (satış pulu) satışdankənar əməliy­yat­lar­dan əldə edilən gə­lir və itkilər, kommersiya xərcləri, mən­fə­ətdən ver­gilərin ödənilməsi və s.) for­malaşması haq­qın­da in­for­ma­siya verilir. Hesabat aşağıdakı dörd bölmədən iba­rət­dir:



  1. Maliyyə nəticələri.

  2. Mənfəətdən istifadə.

  3. Büdcəyə ödəmələr

  4. Mənfəətdən vergi üzrə güzəştlər hesablanarkən nəzərə alınan xərclər və məsrəflər.

Hesabat cədvəlinin birinci bölməsi dörd, ikinci bölməsi üç, üçüncü dörd və dördüncü bölməsi üç sütuna bölünmüşdür.

Hesabatın birinci bölməsində – məhsulların (iş və xid­mətlərin), satışından pul ifadəsində mədaxil olunan ümumi gəlir, əlavə dəyər vergisi, aksizlər, satıl­mış məh­sul­ların istehsal məsrəfləri, satış nəticələri, sair satış nə­ti­cə­ləri, satışdan kə­nar əməliyyatlardan alınan gəlirlər və xərclər, mənfəət və zərərələrin cəmi, ba­lans mənfəəti, ya­xud zərəri və maliyyə nəticələri üzrə müəssisələrin sayı göstərilir.

İkinci bölmədə mənfəətdən istifadə – yəni büdcəyə ödəmələr, ehtiyat kapitalı və fonduna, yığım fonduna, is­tehlak fonduna, xeyriyyə məqsədlərinə və başqa məq­sə­dlərə ayırmalar əks olunur.

Üçüncü bölmədə büdcəyə ödəmələr – yəni əmlak vergisi, mənfəətdən (gə­lirdən) vergi, yeraltı sərvətlərdən istifadə və ətraf mühiti çirklənməsi görə ödə­nişlər, torpaq vergisi, əlavə dəyər vergisi, aksizlər, ixrac gömrük rüsumları, idxal gömrük rüsumları, kəlir vergisi, sair vergilər və iqtisadi sanksiyalar göstərilir.

Dördüncü bölmədə – mənfəətdən vergi üzrə gü­zəşt­lər hesablavnarkən nəzə­rə alınan xərclər və məsrəflər – yəni istehsal və qeyri-istehsal təyinatlı kapital qoyu­luş­la­rı­nın maliyyələş­mə­sinə, elmi-tədqiqit işlərinin aparıl­ma­sı­na, təbiəti mühafizə tədbirlərinin keçirilməsinə, sə­hiy­yə, təhsil, mədəniyyət və sairə xərclər əks olunur.

Mühasibat balansına əlavə olunan digər forma «Mü­əssisənin balansına əla­və» (Forma №5) adlanır. Həmin for­mada müəssisənin xüsusi kapitalı və fond­larının hərəkəti, borc vəsaitlərinin hərəkəti, debitor və kreditor borcları, qeyri-maddi aktivlərin tərkibi, əsas vəsaitlərin tərkibi, ma­liyyə qoyuluşları, so­sial göstəricilər, uzunmüddətli investisiya və maliyyə qoyuluşlarının maliyyə­ləş­dirilməsi üz­rə vəsaitlərin hərəkəti və balans­arxası hesablarda uçota alınan qiymətlilər haqqında informasiyalar əks olunur.

Balansa əlavə 9 bölmədən ibarət olub hər biri aşağıdakı kimi xarakterizə olunur:

Birinci bölmədə «Müəssisənin xüsusi kapitalı və fond­larının hərəkəti» ilə əla­qədar olub, müəssisənin niza­m­na­mə kapitalının, əlavə və ehtiyat kapitalı­nın, ehtiyat fondlarının, keçmiş illlərin bölüşdürülmüş mənfəətinin, sosial sahə­­lərə yönəldilən fondlarının vəsaitləri əks etdirilir.

Birinci bölmənin 2-ci hissəsində istehlak fondları, qar­şıdakı xərclər və ödəmələr, şübhəli borclar üzrə eh­ti­yat­lar (sətr 140, 150, 160) göstərilir.

İkinci «Borc vəsaitlərinin hərəkəti» bölməsində uzun­ və qısamüddətli kre­ditlər və istiqrazlar for­masında alınan və vaxtında ödənilməyən vəsaitlər əks olu­nur. Bölmə balansda əks olunan qaydada qurul­maq­la borc vəsaitlərinin he­sabat dövrünün əvvəlinə olan hesabat dövründə alınmış ödənişin və ilin so­nu­na olan qalıqın məbləğini özündə əks etdirir. Bank kre­dit­ləri və alınmış istiq­raz­ların bölməsində əks etdirilməsində analitik uçotun məlumatlarından isti­fa­də edilir. Bu zaman hər bir maddənin göstəricilərinin mühasibat uço­tu­nun də­qiq­liyini təmin etmək üçün 90 «Qısamüddətli bank kreditləri», 92 «Uzun­­müd­də­tli bank kreditləri», 93«İşçilər üçün bank kreditləri», 94«Qısamüddətli borc­lar» hesab­larında əks olunmuş məlumatlardan istifadə etmək mühüm rol oynayır.

Üçüncü «Debitor və kreditor borcları» bölməsində bir ilə qədər, bir ildən artıq və digər vaxtı keçmiş debitor borcların hərəkəti əks olunur. Bu bölmənin gös­tə­riciləri 60 «Malsatan və podratçılarlı hesablaşmalar», 61«Verilmiş avans­lar üzrə hesablaşmalar», 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyyəti ilə hesablaş­ma­lar», 71 «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar», 76 «Müx­təlif debitor və kredi­tor­larla hesab­laş­malar» və sa­irə əlaqədar sintetik və analitik hesablarda əks olunmuş yazılışlar əsasında tərtib ounur.

Dördüncü «Qeyri-maddi aktivlərin tərkibi» və be­şin­ci «Əsas vəsaitlərin hə­rəkəti» bölmələrində qeyri – maddi aktivlər və əsas vəsaitlərin növləri və qrup­ları üzrə əks olunur. Bu bölmədə ifadə olunan göstəricilər 01 «Əsas vəsa­itlər», 02 «Əsas vəsaitlərin köhnəl­məsi», 04 «Qeyri – maddi aktivlər», 05 «Qey­ri-mad­di aktivlərin köhnəlməsi» hesablarındakı göstəricilər əsa­sın­da tərtib olunur

Altıncı «Maliyyə qoyuluşları» bölməsində hesabat ilinin əvvəlinə və sonuna uzun və qısamüddətli maliyyə qoyuluşlarının, onların növləri üzrə əks olunur. Bu məlumatların tərtib olunmasında 06 «Uzun­müddətli maliyyə qoyuluşları», 58 «Qısamüddətli maliyyə qoyuluşları» hesablarına aid olan subhesabların yazılışlarından istifadə edilir.

Yeddinci «Sosial göstəricilər» bölməsində sosial eh­ti­yaclara ayırmalar, yəni sosial sığorta fonduna, məş­ğul­luq fonduna ayırmalar əks olunur. Bu bölmədə istehlaka yönəldilmiş vəsaitlər, o cümlədən əmək ödənişləri xərc­ləri, pül ödənişləri və mükafatlar, müəssisə əmlakından olan səhm və əmanətlərdən gəlirlər göstərilir. Bölmənin 750-ci sətrində işçillərin orta sayı da əks olunur.

Səkkizinci «Uzunmüddətli investisiya və maliyyə qo­yu­luşlarının maliyyələş­di­rilməsi üzrə vəsaitlərin hərəkəti» bölməsində uzunmüddətli kapital qoyuluşu və digər ma­liy­yə qoyuluşları əks etdirilir.

Hesabat formasının 4-cü sütununda hesabat dövrü ərzində hesablanmış müəssisənin özünəməxsus vəsaiti əks olunur. Burada əsas vəsaitlər, qeyri-maddiaktivlərə il ərzində hesablanmış amortizasiya,yığım və mənfəət fon­duna ayırmalardan ibarət və müəssisənin sərəncamında kapital qoyuluşu və digər uzunmüddətli maliyyə qo­yu­luş­larına istifadə olunan vəsaitlər göstərilir. For­manın 2-ci sütununun 820-ci sətrində bank kre­di­t­lə­rin­dən, istiqraz, başqa müəssisələrdən borc alınmış vəsa­it­lər, tikintidə iştirak payı, büdcədən kənar fondlardan və sairdən cəlb olunmuş vəsaitlər əks olunur.

Hesabat formasını «İstifadə edilib» adlı 5-ci sütu­nun­da faktiki olaraq 06 «Uzunmüddətli maliyyə qoyuluşları», 07 «Quraşdırılası avadanlıqlar», 08 «Ka­pital qoyuluşları» və 61 «Verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar» hesabla­rın­da əks olunmuş vəsaitlər göstərilir.

Doqquzuncu «Balansarxası hesablarda uçota alınan qiymətlilər haqqında arayış» bölməsində balansarxası he­sablarda əks olunan vəsaitlər və öhdəliklər gös­tərilir. Bu­raya icarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər (001), məsu­liy­yətli müha­fizəyə qəbul olunmuş mal-material qiymətliləri (002), komissiyaya qəbul edil­miş mallar (004), zərərə silinmiş ümüdsüz debitor borcları (007) daxil edilir. Be­­lə­liklə bu bölmədə əks olunmuş məlumatlar müəssisə əm­lakı sayılmayan, la­kin onun maliyyə-təsərüfat fəa­liy­yə­tinə təsir edən göstəriciləri qiymətlən­dir­mək üçün is­ti­fa­də olunur.

8.4.İllik ıımühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə edilən izahatlı arayış

Bir qayda olaraq müəssisələrin illik mühasibat (maliyyə) hesabatına (ki­çik müəssisələr istisna edilməklə) iza­hatlı arayış əlavəsi təqdim olunmalıdır. «Mühasibat uçotu haq­qında» Lakin, uzun il­lə­rin təcrübəsində, izahat xarakterli arayışın illik mü­ha­sibat (maliyyə) hesabatının tərkibində təqdim olun­ma­sına və onun çox faydalı nəticələr verməsinə baxmayaraq Azərbaycan Respublikasının «Mühasibat uçotu haqda» Qanununda müha­sibat (maliyyə) hesabatının tərkibində belə bir arayışın tərtib olunması müəyyən olun­mamışdır. Qeyd edək ki, bu təcrübə iqtisadi cəhət­dən yüksək səviyyədə inkişaf etmiş və bazar iqti­sa­di­yyatı şəraitində işləyən ölkələrdə də istifadə olunur.

İzahatlı arayış-illik mühasibat (maliyyə) hesabatına əlavə olmuş sərbəst hesabat forması olduğundan, müəs­si­sə­nin bütün iqtisadi maliyyə-təsərüfat böl­mələrinin iştirakı ilə tərtib olunur. Bu sənədin göstərilən əhəmiyyətini nəzə­rə alaraq onun tərtib olunması ilə əlaqədar informasiya normaları müəyyən olunmuşdur. Bu normalar tərtib olunan izahlı arayışda müəssisənin bütün is­teh­­sa­lı­nın, təsərüfat-maliyyə fəaliyyətinin və balansda əks olun­­muş göstəri­ci­lə­rin ətraflı şərh və təhlil edən məzmuna malik olmasını tələb edir.

İzahatlı arayışda mühasibat uçotu standartları və onların prinsiplərini əha­tə edən məlumatlarəks olunmalıdır. Arayışda müəssisənin cari, in­ves­ti­siya və ma­liyyə fəaliyyəti, hesabat ilində təsərrüfat-ma­liy­yə fəa­liy­yətinə təsir edən amil­lər, illik hesabat nə­ti­cə­lə­ri­nin qiy­mət­ləndirilməsi və müəssisənin sərən­ca­mın­da qalan mən­fə­ətin bölüşdürülməsi, baş vermiş itkilərin səbəbləri şərh olunmalıdır.

İzahatlı arayışın aşağıdakı formada tərtib olunması məqsədəuyğun hesab edilə bilər:


  1. Müəssisə təşkilati quruluşuna dair məlumat.

  2. Uçot siyasətinin açıqlaması və onun əsas prin­sip­ləri.

  3. Hesabat ili ərzində müəssisənin əsas fəaliyyətini əhatə edən gös­­təricilərinin xarakteristikası.

  4. İstehsalat, təsərüfat-maliyyə göstəriciləri və on­la­­rın təhlili.

Müəssisənin təşkilati quruluşuna aid olan məlu­mat­da müəssisənin tam adı, təşkilati-hüquqi forması, yerləş­di­yi ünvanı, dövlət qeydiyyatından keçmə­si­nə dair məlu­mat, nizamnamə kapitalının həcmi, səhmdarların siya­hı­sı, müəssisə fəaliyyətində iştirak edən böyük həc­mli kom­mersiya və digər müəssisələrə dair məlumatlar əks olun­ma­lıdır.

Uçot siyasətinin açıqlanması və onun əsas prin­sip­ləri bölməsində müəs­si­sədə aparılan mühasibat uçotunun for­ma­sı, prinsipləri və standartları, mate­ri­a l-istehsal ehtiyat­la­rı­nın uçotunun aparılmasına dair informasiyalar, uçot siya­sətinin elementləri, hesabat ili dövründə uçot siya­sə­tin­də­­ki dəyişikliklər əks olunur.

Hesabat ili ərzində müəssisənin əsas fəaliyyəti gös­tə­riciləri bölməsində cari, investisiya və maliyyə fəa­liy­yəti, məhsul satışının həcmi, göstərilən işlər və xidmətlər, müəssisənin hesabat ilində sərf etdiyi investisiya, əmlak və maliyyə vəziyyətinin dəyişilməsi və onun səbəbləri mühasibat hesabatından istifadə edən maraqlı şəxslərin istifadəsi üçün əlavə məlumatlar göstərilir.

İstehsalat təsərüfat-maliyyə göstəriciləri və onların təhlili bölməsində hesabat ili dövründə aparılan analitik təhlil və hesabat formalarından istifadə etməklə müəs­si­sə­nin bütün iş fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, bazar mü­nasibətlərində onun mövqeyi, işgüzar fəaliyyəti ət­raf­lı gös­tərilməlidir.

Bu göstəricilər sistemində müəssisənin əsas və­sa­i­t­i­nin, qeyri-maddi aktiv­lərinin, maliyyə qoyuluşlarının, de­bi­tor və kreditor borclarının vəziyyətini əks et­dirən əsas­lı informasiyalar, həmiçinin müəssisənin istehsal gü­cü­nün daha da ge­nişlənməsi üzrə aparılan əməliyyatlar əks olunmalıdır. Belə məlumatlar müəy­yən analitik şərh­li cədvəllərin əlavə olunması ilə də ətraflı genişlənə bilər. Mə­lumatlarda məhsul satışından daxil olan pul vəsaiti, balans mənfəəti, təmiz gəlir, müəssisənin əsas fəaliyyəti üzrə rentabellik, əmlakın vəziyyətini xarak­te­ri­zə edən, maliyyə vəziyyəti göstəriciləri şərh olunmalıdır.

İllik mühasibat (maliyyə) hesabatına izahatlı ara­yış­da müəssisənin gələcək dövrü üçün mü­hüm iqtisadi və maliyyə göstəricilərinin perspektivlər əks et­di­rən informa­siya­lar (bir neçə il ərzində), investisiyanın həc­mi, maliyyə qoyu­Lu­şu, iqtisadi faydalılığın artırılması və mü­hasi­bat hesabatının hazırlanıb qur­tar­dığı vaxtdan, təqdim olunduğu qədər yaran­mış yeni nəticələ­rə dair əlavə təkliflər də göstərilməlidir.

Özünüyoxlama sualları


        1. İqtisadi informasiya sistemində hesabatın nə kimi rolu vardır?

        2. Mühasibat (maliyyə) hesabatının tərkiinə hansı hesabat formaları daxildir?

        3. İllik mühasibat (maliyyə) hesabatının tərtibinə qədər hansı hazırlıq işləri yerinə yetirilməlidir?

        4. Hansı balans növləri mövcuddur?

        5. Balansın əsas konsepsiyasını izah edin?

        6. Balansın aktiv və passiv maddələri necə qiymətləndirilir?

        7. Balansın ümumi bölmələri necə qiymətləndirilir?

BÖLMƏ III. AUDİT FƏALİYYƏTİNİN ƏSASLARI VƏ TƏŞKİLİ


1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə