Mövzu Tələbatın və ya bazarın cəlbediciliyinin təhlili План: Bazarın mütləq və cari potensialı




Yüklə 162.36 Kb.
səhifə1/3
tarix03.03.2016
ölçüsü162.36 Kb.
  1   2   3
Mövzu 5. Tələbatın və ya bazarın cəlbediciliyinin təhlili

План:

5.1. Bazarın mütləq və cari potensialı

5.2. Tələbin və tələbatın həcminin müəyyən edilməsi

5.2.1. İstehlak məhsullarına tələbatın müəyyən edilməsi

5.2.2. İstehsal təyinatlı məhsullara tələbatın müəyyən edilməsi

5.3. Xidmətlərə tələbatın müəyyən edilməsi
5.1. Bazarın mütləq və cari potensialı

Əvvəlki fəsildə qeyd edildiyi kimi, hədəf seqmentinin seçilməsinin əsas amillərindən biri (bəlkədə birinci və həlledci amili) bazarın cəlediciliyidir. Buna görə də bazarların seqmentləşdirilməsi başa çatdırıldıqdan və seqmentləşdirmə toru tərtib edildikdən sonra hədəf seqmentinin seçilməsi məqsədi ilə bazarın cəlbediciliyinin təhlili həyata keçirilir. Bazarın cəlediciliyinin təhlili prosesində onu müəyyən edən amillər: hər bir seq­mentin və ya məhsul bazarının həcmi, yəni bazarın potensial tutumu və onun mən­fəət poten­sia­lı­ qiymətləndirilir və proqnozlaşdırılır. Bazarın potensial tutumu və mənfəət potensialı nə qədər böyük olarsa, onun cəlbedicilik səviyyəsi bir o qədər yüksək və əksinə, onun potensial tutumu nə qədətr kiçik, az olarsa onun cəlbedicilik səviyyəsi bir o qədər aşağı olur.

Hər bir seq­mentin və ya məhsul bazarının potensial tutumu mövcud və potensial alıcıların alıcılıq qabiliyyətli tələbatlarının, yəni onların məhsul və ya xidmətlərə olan tələblərinin həcmi ilə müəyyən olunur. Marketinqə aid ədəbiyyatda məhsul və xidmətlərə tələbin iki səviyyəsinin: a) ilkin və ya ümumi bazar tələbi və b) müəssisənin məh­suluna tələbin mövcudluğu qeyd edilir. Məhsula ilkin tələb dedikdə müəyyən iqtisadi və rəqabət mühitində müəyyən müddət ərzində hər hansı bir coğrafi ərazidə müəyyən istehlakçı qrupu tərəfindən satınalmaların ümumi həc­mi, müəssisənin məhsuluna tələb dedikdə isə müəssisənin və ya onun ticarət marka­sı­nın ilkin tələbdə payı başa düşülür [Lamben, s. 284].

Müəssisənin məhsuluna tələbin və ya tələbatın həcmi həmin müəssisənin marketinq təsirlərinə cavab funksiyasının törəməsidir. İlkin tələbin həcmi bü­tün­lükdə marketinqin xarici mühit amillərinin və müəssisənin marketinq güclərinin, yəni marketinqin müəssisədxili amillərinin təsiri altında formalaşır. Beləliklə, tələbin determinantlarını iki kateqoriyaya: firmanın nəzarət edə bilmədiyi xarici mühit amillərinə və nəzarət etdiyi müəssisədaxili mühit amillərinə, yəni marke­tinq-miks və müəssisənin öz ticarət markasını himayə etməsi məq­sədilə gös­tərdiyi ümumi marketinq tə­zyiq­ləri amillərinə bölmək olar.

lkin tə­ləbin həcmi ilə sahə­nin məcmu marketinq gücləri arasında qeyri-xətti asılılıq mövcddur. Çünki hətta marketinq gücləri tətbiq edilmədiyi hallarda da, yəni marketinq gücləri­nin tətbiqinin sıfır səviyyəsində də bazarda minimum həcmdə tələb mövcud olur. Müəssisə özünün marketinq stimulları ilə istehlakçılara təsir etməklə həmin tələbatın və onun vasitəsi ilə tələbin həmini artıra bilər. Bu, ilk növbədə istehlakçının sosial varlıq olmasından irəli gələn qazanılmış tələbatlarına və tələblərinə aiddir. Belə ki, müəssisə yeni, daha mütərəqqi texnologiya tətbiq elərək yeni məhsul yaratmaqla və ya bazara istehlakçının statusuna uyğun gələn məhsul təklif etməklə (cəmiyyətdə qadınların rolunun və statusunun dəyişməsinə uyğun olaraq mikrodalğalı peçlərin və hazır yeməklərin istehsalının təşkili bunun bariz nümunəsidir) həmin məhsula tələbat formalaşdıra bilər. Deməli, məcmu marketinq təsirlərinin səviyyəsi artdıqca, ləng templə olsa da, tələbin və satışın həcmi də artır. J. J. Lamben göstərir ki, marketinq gücləri ilə tələbin həcmi arasıbdakı asılılığı 2.1 saylı şəkildə göstərilən S-formalı əyri kimi ifadə etmək olar. Marketinq təsirlərinin intensiv­liyinin müəy­yən səviyyəsinə nail olunduqda, ilkin tələbin həcmi özünün doyma səviyyəsi və ya bazarın cari potensialı adlanan yuxarı həddinə çatır [Lamben, s. 285].

Qeyd edildiyi kimi, ilkin tələbin həcminə bazarda fəaliyyət göstərən müəssisələrin marketinq güclərilə ya­na­şı onların idarə edə bilmədiyi və uyğunlaşmağa məcbur olduqları xarici mühit amilləri də, məsələn, sosial-iqtisadi və demoqrafik amillər də təsir edir. Qeyd edilən amillərdə baş verən dəyişiklikələrin istiqamətindən asılı olaraq tələbin həcminin dəyişməsində iki hal və ya ssenari: 1) artım və 2) azalma (tənəzzül) müşahidə oluna bilər. Məsələn, əhalinin sayının artması və ya investisiya intensivliyinin yüksəlməsi tələbatın və tələbin artmasına, bu göstəricilərdə baş verən azalma isə, əksinə, tələbatın və tələbin azlmasına gətirib çıxaracaqdır.


İlkin tələbin həcmi

Cari marketinq potensialı




İlkin tələbin yuxarı həddi




İlkin tələbin proqnozlaşdırılan həcmi



İlkin tələbin mиnimum həcmi




Proqnozlaşdırılan xərclər



Məcmu marketinq təzyiqi

Şəkil 2.1. İlkin tələblə markeinq təsirlərinin ümumu intensivliyi arasındakı asılılıq


Bazarda fəaliyyət göstərən heç bir müəssisə xarici mühitdə baş vürən dəyişikliklərə təsir etmək, onun gedişini dəyişdirmək gecündə deyildir. Belə olan halda müəssisənin marketinq-menecmentinin əsas vəzifəsi a) xarici mühitin yaratdığı imkanlardan maksisum dərəcədə istifadə etmklə artıma nail olmaq və özünün bazar mövqeyin daha gücləndiməkdən (məsələn, satışın həcmini və bazar payını artırmaq) və b) tətbiq etdiyi marketinq güclərini artırmaqla və (və ya) baş verən dəyişikliklərin inkişaf metllərinin proqnozlaşdırmaqla onların mənfi təsirlərini aradan qaldırmağa və ya minimuma endirməyə imkan verən ssenarilər hazırlamaqdan ibarətdir.

Bazarın cəledicilik səviyyəsi ilkin tələbin minimum (və ya mövcud) səviyyəsi ilə onun maksimum səviy­yə­si arasındakı fərqdən, yəni tələbin a) genişlənən tələbə və ya b) genişlənməyən tələb aid olmasından asılı olaraq ciddi sürətdə dəyişə bilir. Genişlənən tələb dedikdə ə başa düşülür. Genişlənən tələbin mövcud olduğu bazarlar isə genişlnən bazar adlandırılır. Bu tip bazarlarda fəaliyyət göstərən hər bir müəssisə özünün satışının həcmini və bazar payını artıarmaq imkanına malik olduğundan onların cəlbedicilik səviyyəsi yüksəkdi.

Genişlənməyən tələb dedikdə özünün doyma həddinə çatmış və həcmi tətbiq edilə marketinq güclərinin təsir altında dəyişməyən qeyri elastik tələb başa düşülür. Genişlənməyən tələbin mövcud olduğu bazarlar isə genişlnməyən bazar adlandırılır. Bu tip tələbin həcmi və bazarın tutumu stabildir, dəyşməzdir. Bu tip bazarlarda hər hansı bi müəssisənin satışının həcminin və deməli, bazar payının artması mütləq digər iştirakçıların satışının həcminin və bazar payının azalmasına gətirib çıxaracaqdır (bu azalma ayrı-ayrı müəssisələrdə müxtəlif ölçüdə ola bilər). Bu səbəbdən bu tip bazarlar onun iştirakçıları üçün cəlbedici deyildir və ya ən yaxşı halda, olduqca az dərəcədə cəlbedicidir.

Bazarın cəlbediciliyinin təhlili prosesində bazarın potensialının təhlilinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Bazarın potensialı dedikə müəyyən müddət və ya dövr ərzində tələbin yuxarı həddi başa düşülür. Bazarın potensialı müəyyən zaman kəsiyində iqtisadi amillərlə yanaşı, mədəni və sosial amillərin təsiri altında da inkişaf edir. Məsələn, ətraf mühitin müdafiəsi probleminin kəskinləşməsi və konsümerizim və invayronmentalizm hərəkatının güclənməsi ekoloji avadanlıqlara tələbi artırır. Eynilə, kiçik və orta biznesdə fəaliyyət göstərən kompaniyaların sərf etdiyi marketinq güclərindən asılı olma­y­araq texniki tərəqqinin inkişafı və təlimlərin səviyyəsinin artması həmin sektorda kom­pyuterlərdən istifadə səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb oldu. Beləliklə, baza­rın cari poten­sialını bazarın mütləq potensialından fərqləndirmək lazımdır.



Bazarın cari potensialı dedikdə, məlum mühitdə və məlum zaman kəsiyində son­suzluğa cəhd edən marketinq güclərinin ümumi həcmində ilkin tələbin yaxın­laşdığı yuxarı hədd başa düşülür.

Bazarın mütləq potensialı hər bir potensial istifadəçinin optimal tezlikdə və maksimum həcmdə məhsul istehlak etməsi müşahidə olunduğu hallarda satışın ümu­­mi həcminə (natural və ya dəyər ifadəsində) uyğun gəlir.

Beləliklə, bazarın mütləq potensialı onun həcminin, tutumunun maksimum həddini ifadə edir. Bazarın mütləq potensialınin hesablanması aşağıdakı gümanlara, mühakiməərə əsalanır:

1. Məhsuldan bu və ya digər dərəcədə istifadə etmək imkanına malik ol­an hər bir şəxs ondan is­tifadə edir;

2. Onlar bu məhsuldan hər bir münasib vaxtda məhsuldan istifadə edir və

3. Onlar həmin məhsuldan maksimum mümkün olan həcmdə, yəni tam do­zada, tam nisbətdə və s istifadə edir.

Bazarın mütləq potensialı bu gümanlara əsaslanaraq bu qaydada müəyyən edilir. Əvvəlcə hər hansı bir konkret məhsuldan istifadə edən potensial istehlakçıların sayı və müəyyən dövr ərzində (məsələn, il, ay və ya gün ərzində) hər bir potensial istehlakçının həmin məhsuldan neçə dəfə istifadə etdiyi müəyyənləşdirilir. Bu iki göstəricinin kəmiyyətinin hasilini tapmaqla bazarın mütləq potensialı müəyyən edilən dövr üçün həmin məhsuldan istifadə etmələrin ümumi sayı müəyyən edilir. Alınmış nəticəni həmin məhsuldan bir dəfə istifadə edilmənin miqdarına vurmaqla həmin məhsula tələbatın həcmi, yəni bazarın mütləq potensialı hesablanılır. Bazarın mütləq potensialının hesablanmasının bu qaydasını aşağıdakı şərti misalla izah edək.

Fərz edək ki, diş pastasından istifadə edən ölkə əhalisinin sayı, yəni potensial istifadəçilərin sayı 8,5 mln nəfər təşkil edir və hər bir potensial istifadəçi hər gün 2 dəfə diş pastasından istifadə edir. Onda il ərzində diş pastasından istifadə etmələrin ümumi sayı 6205 mln. dəfə təşkil edəcəkdir. Fərz edək ki, hər dəfə dişlərin təmizlənməsində 25 qram pastadan istifadə edilir. Bu şərtlər daxilində diş pastası bazarının mütləq potensialı 155125 mln. qram və ya hər tupikdə 150 qram pasta olduğunu nəzərə almaqla 1034 tupik təşkil edəcəkdir.

Bazarın cari potensialı və tələbinin həcmi stabil deyildir və vaxtdan asılıdır. Artıq qeyd edilduyi kimi, onun həcmi a) xarici və ya idarə edilməyən amillərlə və b) müəssisədaxili və ya idarə edilən amillərlə müəyyən edilir. Məlum olduğu kimi marketinqin müəssisə daxili amillərinə məhsul, bölüşdürmə, həvəslən­dirmə və qiy­mət, həmçinin müəssisə tərəfindən idarə edilən digər amillər aiddir. Məhz bu amillər kom­pani­ya­nın məhsullarına olan tələbin başlıca determinantlarıdır.

Xarici mühit amillərinə müəssisədən kənar mikromühit amilləri (istehlakçılar, marketinq vasitəçiləri, məhsulgöndərənlər vəünsiyyət auditoriyası) və makromühüit amilləri, həmçinin nüfuzlu şəxslər, yəni bu və ya di­gər məhsulun istifadə edilməsini tövsiyə edə bilən şəxslər aiddir. Müəyyən vaxt keçdikcə bu amillərin dəyişməsi nəticəsində bazarın cari və tələbinin həcmi də dəyişir. Bu dəyişmə mənfi və müsbət də ola bilər. Müəssisələr bu amilləri idarə edə bilmədiyindən səylərini xarici mühitdə baş verən dəyişiklikləri öncədən nəzərə almağa yönəltməlidirlər.

5.2. Tələbin və tələbatın həcminin müəyyən edilməsi

Bazarın potensialını və tələbin cari səviyyəsinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi üçün məhsul və xidmətlərə olan təlabatın həcmi müəyyən edilməlidir. Məhsul və xidmətlərə tələbatın xarakteri və müəyyən edilməsi qaydası məhsulun istehlak məhsullarına və istehsal təyinatlı məhsullara (və ya istehsal-texniki təyinatlı məhsullara) aid olmasından asılı olaraq dəyişdiyindən onlara tələbatın və tələbin hesablnması qaydası ayılıqda nəzərdən keçirilir.


5.2.1. İstehlak məhsullarına tələbatın müəyyən edilməsi

Ümumi halda istehlak məhsullarını iki kateqoriyaya: a) uzun müddət istifadə edilən istehlak məhsullarına və b) tez sərf edilən istehlak məhsullarına ayırmaq olar. Bu məhsullara tələbatın və tələbin həcminin hesablanması qaydası da bir-birindən fərqlənir. Aşağıda bu məhsullara tələbatın və tələbin həcmiin müəyyən edilməsi qaydası izah edilir.

Uzun müddət ərzində istifadə edilən istehlak məhsullarına ev təsərrüfatının, yəni ailənin ümumi istifadəsində olan məişət avadanlıq və cihazları aiddir. Bu məhsullara tələbatın həcmi a) ev təsərrüfatllarının onlarla təmin olunma səviyyəsindən, b) həmin məhsullarla təmin olunma səviyyəsini artırm tempnidən və c) həmin məhsulların sıradan çıxması və göhnəlmə səviyyəsindən asılıdır. Bu göstəricilərdən asılı olaraq məişət avadanlaq və cihazlarına tələbat üç formada: 1) məişət avadanlıq və cihazları ilə təmin olunmamış ev təsərrüfatlarının tələbatı; 2) məişət avadanlıq və cihazları ilə təmin olunma səviyyəsini artıran təmin olunmuş ev təsərrüfatlarının tələbatı və 3) məişət avadanlıq və cihazlarının dəyişdirilməsi zırurətindən yaranan tələbat formasında meydana çəxa bilər.

Məişət avadanlıq və cihazları ilə təmin olunmamış ev təsərrüfatlarının tələbatının həcmi ev təsərrüfatlarının sayı və onların həmin avadanlaq və cihazlarla təmin olunma səviyyəsindən asılıdır. Başqa sözlə desək, həmin avadanlıq və cihazlara potensial tələbatın həcmi həmin ev təsərrüfatlarının sayını onların avadanlaıq və cihazlarla təmin olunma normativinə vurmaqla müəyyən olunur. Bir qayda olaraq, hər bir ev təsərrüfatına bir ədəd məişət avadanlığı və ya cihazı (məsələn, televizor, soyuducu və s.) lazım olduğundan onlara potensial təlbatın həcmi həmin məhsullarla təmin olunmamış ev təsərrüfatlarının sayına bərəbər olur.

Ev təsərrüfatlarının məişət avadanlıq və cihazları ilə təmin olunmuş və təmin olunma səviyyəsi haqqda məlumatları statistik və digər nəşrlərdən əldə etmək olar. Məsələn, 2011-ci ildə ölkəmizdə 40 min ev təsərrüfatı mövcud olmuşdur ki, onların da 80%-i soyuducularla təmin olunmuşdur. Bu halda soyuduculara potensial tələbatın həcmi 8 min ədəd, yəni soyuducularla təmin olunmamış ev təsərrüfatların sayına bərabər olacaqdır.

Son ilərdə bir sıra ölkələrdə, xüsusən də həyat səviyyəsi yüksək olan ölkələrdə ayrılıqda götürülmüş hər bir ev təsərrüfatının məişət avadanlaqları və cihazları ilə təmin olunma səviyyəsi yüksəlir. Başqa sözlə desək, bir neçə eyni növ məişət avadanlığı və cihazına, məsələn, bir neçə televizora, soyuducuya, minik avtomobilinə malik olan ev təsərrüfatlarının sayı artır. Bu isə həmin məhsulara əlavə tələbat yaradır. Hər bir ev təsərrüfatının məişət avadanlıq və cihazları ilə təmin olnma səviyyəsinin artması nəticəsində meydana çıxan əlavə tələbatın həcmini xüsusi marketinq tədqiqatları aparmaqla, məsələn, məişət avadanlıq və cihazları ilə təmin olunmuş ev təsərrüfatları arasında sorğular aparmaqla müəyyənləşdirmək olar.

Məlum olduğu kimi, hər bir məişət avadanlığı və cihazının fiziki cəhətdən sıradan çıxması, yəni istismar və ya xidmət müddətini başa vurması və (və ya) mənəvi cəhətdən göhnəlməsi səbəbindən müəyyən müddətdən bir onların dəyişdirilməsi zərurəti yaranır. Bu isə həmin məişət avadanlıq və cihazlarının dəyişdirilməsi nəticəsində yaranan tələbatın müəyyən edilməsini tələb edir. İqtisadi ədəbiyyatda məişət avadanlığı və cihazlarının dəyişdirilməsi nəticəsində yaranan tələbatın həcmini müəyyən etmək üçün istifadədə olan avadanlıq və ya cihazların sayını onların texniki xidmət müddətinə bölməklə və ya sıradançıxma sürətinə vurmaqla (sıradançəxma sürəti birin məhsulun texniki və ya tarixən formalaşmış xidmət müddətinə nisbəti kimi müəyyən edilir, yəni o, məhsulun xidmət müddəti ilə tərs mütanasibdir) müəyyən edilməsi təklif edilir [Lamben, s. 291].

Bizim fikirmizcə, məişət avadanlığı və cihazlarının dəyişdirilməsi nəticəsində yaranan tələbatın həcmini müəyyən edilməsinin bu metodu onların yaş tərkibi üzrə qurulşunu, yəni istismarda olduğu müddəti nəzərə almadığından potensial tələbatın həcminin hesablanmasında ciddi xətalara yol verilməsinə səbəb ola bilər. Bunu nəzəzrə alaraq, biz məişət avadanlığı və cihazlarının dəyişdirilməsi nəticəsində yaranan tələbatın həcmini onların xidmət (istismar) müddətini və yaş tərkiini (və ya quruluşunu) nəzərə almaqla hesablanmasını daha məqsədəuyğun hesab edirik. Bunu üçün hər bir məişət avadanlğı və cihazının ölkədə formalaşmış orta xidmət müddəti və istifadədə olan avadanlaq və cihazının yaş qrupları üzrə tərkibi və ya strukturu müəyyən edilir (hər bir məişət avadanlığının və cihazının yaş qrupu üzrə tərkibini statistik nəşrlərdə və digər mənbələrdə məhsulların satışı haqqında hər il verilən məlumatlar əsasında çox asanlaqla müəyyənləşdirmək mümkündür). Bündan sonra yaşı, yəni istifadədə olduğu müddət orta istismar müddətinə bərabər olan avadanlaq və ya cihazın həcmi növbəti ildə həmin məhsula potensial tələbin miqdarı kimi qəbul edilir. Təlbatın hesablanmasının təklif edilən hər iki metodun nəticəsini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı şərti misalla müraciət edək.

Fərz edək ki, istismarda (istifadədə) olan A məişət avadanlığının orta xidmət (istismar) müddəti 10 il, onların ümumi sayı isə 100 min ədəd, o cümlədən 10 il istifadədə olan avadanlqların xüsusi çəkisi 8% və ya 8 min ədəd təşkil edir. Potensial tələbatın həcmini iqtisadi ədəbiyyatda təklif edilən metodla hesabladıqda, onun həcmi, yəni dəyişdirilməli olan avadanlıqların sayı 10 min ədəd təşkil edəcəkdir. Bizim təklif etdiyimiz metodda isə yaşı avadanlığın orta xidmət (istismar) müddətinə bərabər olan avadanlıqların sayı və deməli, A avadanlığına olan potensial tələbatın həcmi 8 minə bərabər olacaqdır. Həqiqətən də, xidmət (istismar) müddətini başa vurmuş avadanlıqların mütləq dəyişdirilməli olduğu hökümünə əsaslansaq, onda 8 min avadanlığın dəyişdirilməsinə tələbat yaranacaqdır. Deməli, bizim təklif etdiyimiz hesablama metodu həqiqəti daha düzgün əks etdirir.

Hər üç istiqamət üzrə müəyyən edilmiş tələbatların həcmini toplamaqla hər bir məişət avadanlığı və cihazına potensial tələbatın ümumu həcmini müəyyənləşdirilir. Bu qayda ilə müəyyən edilmiş tələbarın hələbatın həcmi marketinqin ətraf mühitihdə baş verən dəyişikləri nəzərə almır. Buna görə də müəyyən edilmiş tələbatın həcmi marketinqin ətraf mühithdə, istehlakçıların davranışlarında, motivasiyasında və dəyərlər sistemində baş verən dəyişiklikləri nəzərə alınmaqla təshih (korrektivə) edilməlidir.

Məhsullara tələbatın müəyyən edilməsi üçün zəruri olan bir sıra məlumatları, məsələn, məhsulların yaş qrupları üzrə bölüşdürülməsinə dair mə­lumatları əvvəlki illərdə satı­şın həcminin təhlil edilməsi, minik avtomobillərinin yaş qrupları üzrə bölüşdü­rülməsinə dair məlumatları minik avtomobilləri sahib­lə­rinin seçmə tədqiqatı, məsələn, onun köhnə maşının əvə­zinə yeni maşın almaq haq­qında qərar qəbul etdiyi zaman aparılan tədqiqat əsasında da əldə etmək ol­ar.

Ümumuyyətlə, tez sərf edilən istehlak məhsullarına (məsələn, ərzaq məhsullarına, un və un məlumatlarına, yuyucu tozlara və s.) tələbatın həcmi a) potensial istehlakçıların və ya istifaəcilərin sayından və b) elmi cəhətdən əsaslandırılmış və ya tarixən formalaşmış istehlak normasından asılı olaraq müəyyən edilir. Lakin tez sərf edilən istehlak məhsullarının uzun müddət istifadə edilən məhsulların istismarı ilə əlaqədar olan və uzun müddət istifadə edilən məhsulların istismarı ilə əlaqədar olmayan məhsul olmasından asılı olaraq onlara tələbatın həcminin müəyyən edilməsi qaydası və ya alqotitmi bir-birindən müəyyən dərəcədə fərqlənir.

Uzun müddət istifadə edilən məhsulların istismarı ilə əlaqədar olmayan tez sərf edilən istehlak məhsullarına tələbatın həcmi potensial istehlakçıların sayını onların orta gündəlik (həftəlik, aylıq və ya illik) istehlak normasına və ildəki günlərin sayına (planlaşdırma praktikasında ildəki günlərin sayı 360-a bərabər götürülür) vurmaqla müəyyən edilir. Bunu riyazi formada belə ifadə etmək olar:

burada: - məhsuluna j potensial istehlakçıların illik tələbatının həcmi;



- məhsulunu istifadə edən potensial istehlakçıların və ya istifadəçilərin sayı;

- məhsulunun gündəlik (həftəlik, aylıq və ya illik( orta istehlak norması;

- ildəki günlərin, həftələrin və ayların sayıdır (istehlak norması il üzrə müəyyən edildikdə K 1-ə bərabər olur);

- tələbatının həcmi müəyyən edilən məhsullar, ;

- məhsulunu istehlak edən potensial istehlakçılardır, .

Fərz edək ki, kərə yağ üzrə orta gündəlik istehlak norması 20 qram təşkil edir. Ölkəmizin əhalisinin, yəni kərə yağın potensial istifadəçilərinin sayının 9 mln. nəfər olduğunu nəzəzrə alsaq, onda kərə yağına illik tələbatın həcmi 65,7 min tontəşkil edəcəkdir.

Məhsula potensial tələbatın həcmini ondan istifadə edən mövcud və istifadə etmək arzusunda olan istehlakçıların xüsusi çəkisinə vurmaqla potensial tələbin həcmini müəyyən etmək olar, başqa sözlə,

Fərz edək ki, ölkə əhalisinin yalnız 90%-i və ya 0,9 hissəsi kərə yağından istifadə edir və ya istifadə etmək arzusundadır. Onda kərə yağına potensial tələbin həcmi 59,13 min ton təşkil edəcəkdir.



Uzun müddət istifadə edilən məhsulların istismarı ilə əlaqədar olan tez sərf edilən istehlak məhsullarına tələbatın həcmi a) uzun müddət istifadə olunan məhsullarla təmin olunmuş ev təsərrüfatların xüsusi şəkisi və ya sayı, b) həmin məhsuldan istifadə tezliyi və c) həmin məhsulun orta istehlak norması əsasında müəyyən edilir. Bu məlumatlar əsasında uzun müddət istifadə edilən məhsulların istismarı ilə əlaqədar olan tez sərf edilən istehlak məhsullarına tələbatın həcmi aşağıdakı düsturla hesablanıla bilər:

burada: - uzun müddət istifadə edilən k avadanlığı və ya cihazının sərf etdiyi tez sərf edilən istehlak məhsuluna illik tələbatın həcmi;



- tez sərf edilən istehlak məhsulundan istifadə edən k avadanlığı və ya cihazı ilə təmin olunmuş ev təsərrüfatlarının sayı (k avadanlığı və ya cihazı ilə təmin olunmuş ev təsərrüfatları əmsal kimi verildikdə təmin olunmuş ev təsərrüfatlarının sayı həmin əmsalla mövcud ev təsərrüfatlarının sayının hasili kimi müəyyən olunur);

- il ərzində tez sərf edilən istehlak məhsulundan istifadə edən k avadanlığı və ya cihazından istifadə etmələrin sayı (bu göstəricini ildəki günləri avadanlığın neçə gündən bir istifadə edilməsinə bölməklə müəyyınləşdirmək olar);

- k avadanlığının tez sərf edilən məhsul üzrə orta istehlak norması;

– uzun müddət istifadə edilən avadanlıq və ya cihazın sayı;

- avadanlığının istismarı ilə əlaqədar olan tez sərf edilən məhsulların sayıdır.

Fərz edək ki, plan ili üçün qalqona illik tələbatın həcmini müəyyən etmək tələb olunur. Qalqonun istifadə edildiyi paltaryuyan maşınlarlarla təmin olunmuş ev təsərrüfatların sayı 1500, qabyuyan maşınlarlarla təmin edilmiş ev təsərrüfatların sayı isə 500-dür. İl ərzində paltaryuyan maşınlardan 120 dəfə, qabyuyan maşınlardan isə 200 dəfə istifadə edilir. Hər istifadə də qalqonun sərf norması müvafiq olaraq 20 qram və 10 qram təşkil edir. Onda qalqona illik tələbatın həcmi



və ya 4,6 ton təşkil edəcəkdir.

Bəzi uzun müddət istifadə edilən məhsulların (məsələn, şəxsi nəqliyyat vasitələrinin) həm istifadə tezliyi həddən artıq yüksək olduğundan (hətta gün ərzində bir neçə dəfə istifadə olunduğundan), həm də hər dəfə istifadə müddəti və bu səbəbdən də, onların hər istifadədə sərf etdikləri tez sərf edilən məhsulun (məsələn, benzin və ya dizelin) həcmi müxtəlif olduğundan bu məhsullara tələbatın həcminin yuxarıda verilən düsturla hesablanması xeyli mürəkkəbləşir. Bu növ tez sərf edilən məhsullara tələbatın hesablanmasını asanlaşdırmaq üçün müəyyən metodlardan, məsələn, ekstrapolyasiya və ekspert qiymətləndirilməsi metodlarından istifadə etməklə ev təsərrüfatları üçün orta gündəlik istehlak normasının müəyyən etmək olar. Ev təsərrüfatların sayını və tez sərf edilən məhsulun orta gündəlik istehlak (sərf) norması bilərək həmin məhsula tələbatın həcmini aşağıdakı düsturla müəyyənləşdirmək mümkündür:



Burada: - istifadə tezliyi həddən artıq yüksək olan uzun müddət istifadə edilən k məhsulunun sərf etdiyi tez sərf edilən istehlak məhsuluna illik tələbatın həcmi;



- tez sərf edilən istehlak məhsulundan istifadə edən uzun müddət istifadə edilən k məhsulu ilə təmin olunmuş ev təsərrüfatlarının sayı;

- k avadanlığının tez sərf edilən məhsul üzrə orta istehlak norması;

360 – ildəki günlərin sayı;



– uzun müddət istifadə edilən avadanlıq və ya cihazın sayı;

- avadanlığının istismarı ilə əlaqədar olan tez sərf edilən məhsulların sayıdır.

Qeyd edilənləri minik avtomobilləri və motosikletlərin istismarı ilə əlaqədar olaraq benzinə tələbatın hesablanmasının nümunəsində izah edək. Fərz edək ki, minik avtomobilləri ilə təmin olunmuş ev təsərrüfatların sayı 2000 ədəd, motosikletlərlə təmin olunmuş ev təsərrüfatların sayı isə 600 ədəddir. Orta gündəlik benzin sərf həmin məhsullar üzrə müvafiq olaraq 6 litr və 3 litr təşkil edir. Onda benzinə illik tələbatın həcmi



təşkil edəcəkdir.
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə