Mövzu marketinq sistemiNDƏ QİYMƏtqoyma siyasəTİ Plan: Qiymət və ona təsir edən amillər Qiymətin növləri




Yüklə 292.54 Kb.
səhifə2/2
tarix20.04.2016
ölçüsü292.54 Kb.
1   2

9.4. Qiymətin müəyyən edilməsi metodları.

Məhsulun qiymətinin müəyyən edilməsində a) xərjlərə əsaslanan qiymətqoy­ma metodundan; b) rəqabətə əsaslanan qiymətqoyma metodundan; j) tələbə əsasla­nan qiymətqoyma metodundan və ç) marketinqə əsaslanan qiymətqoyma metod­un­dan istifadə edilir.



Xərjlərə əsaslanan qiymətqoyma metodları. Bu metod qiymətqoymanın ən geniş yayılmış və sadə formasıdır. Xərjlərə əsaslanan qiymətqoyma metodunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, məhsula çəkilən xərjlərin üzərinə mənfəət norması və yaxud əldə edilməsi nəzərdə tutulan mənfəəti təmin etməli olan qiymət artımı əlavə edilir və o, məhsulun qiyməti kimi götürülür.

Bu qiymətqoyma metodunun müxtəlif formaları: tam xərjlərə (maya dəyərə) görə qiymət­qoy­ma metodu; birbaşa xərjlərə görə qiymətqoyma metodu; investisiyanın rentabelliyi normasına görə qiymətqoyma metodu və xərjlərin rentabelliyi normasına görə qiymətqoyma metodu mövjuddur.



Tam xərjlərə əsaslanan qiymətqoyma metodunda qiymətqoymanın iki üsuldan: məhsulun tam xərjlərin (maya dəyərin) məbləğinin üzərinə mənfəət nor­ma­sının (qiymət əlavəsi və ya tijarət əlavəsi də adlandırılır) əlavə edilməsi və məhsulun maya dəyərinin (satınalma qiymətinin) üzərinə satış qiy­mə­tinə görə müəyyən edilmiş mənfəət normasının (bəzi ədəbiyyatda tijarət güzəşti, məhsulun satış qiymətinə əlavə adlandırlır) əlavə edilməsi üsulundan istifadə edilir.

Birbaşa xərjlərə görə qiymətqoyma metodu. Qiymətqoymanın bu metodu-nun mahiyyəti tam xərjlərə əsaslanan qiymətqoyma metodu ilə eynidir. Lakin, qiymə­tin müəy­yən edilməsinin bu metodunda məhsulun maya dəyərinin üzərinə yox, məhsulun hazırlanmasına çəkilmiş birbaşa xərjlərin üzərinə fiksə edilmiş mənfəət norması (qiymət və ya tijarət əlavəsi) və ya satış qiymətinə görə müəy-yən edilmiş tijarət güzəşti əlavə edilir və alınmış məb­­ləğ məhsulun qiyməti kimi qəbul edilir. Tam xərjlərə əsaslanan qiymətqoyma me­todunda olduğu kimi burada da iki üsuldan: 1) birbaşa xərjlərin üzərinə mənfəət normasının (qiy­mət və ya tijarət əlavəsinin) əlavə edilməsi və 2) birbaşa xərjlərin məbləğinin üzərinə satış qiymətinə görə müəyyən edilmiş güzəştin əlavə edilməsi üsulundan istifadə edilir.

Xərjlərin rentabelliyi normasına görə qiymətqoyma metodu qiymətin elə bir səviyyəsinin müəyyən edilməsini nəzərdə tutur ki, o, məhsul satışının verilmiş miqdarında məhsulun maya dəyərini ödəməklə yanaşı xərjlərin rentabelliyinə görə müəyyən edilmiş məqsəd mənfəətinin, yəni planda nəzərdə tutulan mənfəətin əldə edilməsini də təmin edir.

Deməli, müəssisə satışın həjmini artırmaqla həm qiymətin və xərjlərin ren­tabellik səviyyəsini (gös­tərilən mi­salda xərjlərin rentabellik səviyyəsi 33% təşkil edir) aşağı salmağa, həm də məqsəd mən­fə­ətinin əldə edilməsini təmin et­məyə nail olmuşdur. Qiymətin aşağı salınması isə müəssi­sə­yə rəqabət üstün­lüyü əldə etməyə və daha çox məhsul satmağa imkan verir.

Məhsulun qiyməti investisiyanın rentabelliyi normasına görə qiymətqoyma metodu ilə müəyyən edildikdə əvvəljə məhsulun istehsalına sərf edilmiş investisiyanın həjmi, bu investisiyaya görə əldə edilməsi nəzərdə tutulan renta­bel­lik səviyyəsi (adətən, investisiyanın rentabellik səviyyəsini onun özünü ödəmə müddətinə uyğun olaraq hesablanılır) müəy­yənləşdirilir və bunların əsasında əldə ediləjək məqsəd mənfəətin məbləği (investi­si­yanın məbləğini rentabellik səviy­yəsinə vurmaqla) hesablanılır. Sonra isə mənfə­ə­tin məbləğini məhsul istehsalının və ya satışının ehtimal edilən məbləğinə bölürlər. Hər bir məhsula düşən mənfəətin məbləğinin üzərinə məhsulun maya dəyərini gəlməklə onun qiymətini müəyyən edirlər.

Qeyd etmək lazımdır ki, xərjlərin rentabellik normasına görə qiymətqoyma metodunda olduğu kimi qiymətin hesablanmasının bu metodunda da məhsulun qiy­mə­ti onun natural ifadədə həjmi ilə tərs mütənasibdir, yəni məhsul satışının həjmi­nin artması qiymətin səviyyəsinin aşağı düşməsinə və əksinə, məhsul satışının həj­mi­nin azalması onun bahalaşmasına gətirib çıxarır.



Rəqabətə əsaslanan qiymətqoyma metodu. Müəssisə məhsulunun qiymətini bu metodla müəyyənləşdirdikdə ona çəkilən xərjlərə deyil, rəqiblərin qiy­mət strategiyasına, qiymətlərinə əsaslanır və öz məhsulunun qiymətini rəqib müəs­sisənin qiymətlərinə uyğunlaşdırır.

Bu metodun lideri təqibetmə metodu, qiymətlərin jari səviyyəsinə görə qiymətqoyma metodu və tender əsasında qiymətqoyma metodu formaları vardır.

Qiymətqoymanın lideri təqibetmə metodunda müəssisə məh­su­lunun qiymətini sahədə lider kimi qəbul edilən, etiraf edilən müəs­si­sənin məhsul­larının qiymətlərinə uyğunlaşdırır və lider müəssisənin məh­sul­ları­nın qiymətinin dəyişməsinə uyğun olaraq həmin müəssisə də məhsullarının qiymətlərinin səviy­yəsini (məhsulun texniki-istismar parametrlərini, keyfiyyə­tini və s. amilləri nəzərə almaqla) dəyişir.

Qiymətlərin jari səviyyəsinə görə qiymətqoyma metodundan, əsa­sən, sahədə lider müəssisə olmadığı halda istifadə edilir. Məhsulun qiyməti sahədə formalaşmış qiymətlərin səviyyəsinə uyğun olaraq müəyyən edilir və onun dəyiş­mə­sinə uyğun olaraq müəssisə də öz məhsulunun qiymətlərini dəyişir. Qeyd etmək lazımdır ki, müəssisənin müəyyən etdiyi qiymət sahədə formalaşmış qiymətlərin səviyyəsindən aşağı və yuxarı, ona bərabər də ola bilər.

Tender əsasında qiymətqoyma metodunda müəssisə məhsulun qiymətini aşağıdakı qaydada müəyyənləşdirir. O, tenderi keçirilən məhsul üzrə müxtəlif qiymətlər müəyyən edir. Müxtəlif vasitələrlə (məsələn, keçmiş təjrü­bəsi, ekspert qiymətləndirilməsi və s.) hər bir qiymət variantı üzrə həm həmin qiy­mətin alıjı tərəfindən qəbul edilməsi ehtimalı, həm də əldə ediləjək mənfəətin məbləği hesablanılır və bu göstərijilərin hasili tapılır. Alınmış şərti gəlir vahidinin həj­mi hansı variantda daha yüksəkdirsə o variantın qiyməti məh­sulun qiyməti kimi götürülür.

Tələbə əsaslanan qiymətqoyma metodu. Bu qiymətqoyma metodunda məhsulun qiyməti ona olan tələbin həjminə görə müəyyənləşdirilir və onun dəyişməsinə uyğun olaraq dəyişdirilir.

Müəssisə tələbə əsaslanan qiymətqoymanın son hədd qiymətqoyma meto­dundan; zərərsiz çevik qiymətqoyma metodundan; tələbin həjmi əsasında qiymətqoyma metodundan; satış yerinə görə qiymətqoyma metodundan və möv­sümiliyə görə qiymətqoyma metodundan istifadə edə bilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, birinji üç metod iqtisadi ədəbiyyatda mənfəətin mak­si­mumlaşdırılması metodu da adlandırılır və zərərsizlik nöqtəsi nəzəriyyəsinə əsas­lanır.

Müəssisə qiyməti son hədd qiymətqoyma metodu ilə müəy­yən etdikdə, əvvəljə, məhsul üzrə müxtəlif qiymət variantları hazırlayır. Hər bir qiymət vari­an­tı üzrə məhsul satışının ehtimal edilən miqdarını, son hədd gəlirlərinin məbləğini (əlavə buraxılan axırınjı məhsulun satışından əldə edilən məbləği) və son hədd xərjlərinin məbləğini (əlavə buraxılan axırınjı məhsula düşən məçmu, ümumi xərjləri) müəyyənləşdirir. Sonra isə hər bir qiymət variantı üzrə son hədd gəlirlərin məbləği son hədd xərjlərinin məbləğilə müqayisə edilir. Son hədd gəlirləri ilə son hədd xərjlərinin bərabərliyini təmin edən qiymət məhsulun qiyməti kimi qəbul edilir.



Zərərsiz çevik qiymətqoyma metodunda müəssisə, əvvəlki metodda olduğu kimi, məhsul üzrə müxtəlif qiymət variantları ha­zır­layır. Hər bir qiymət variantı üzrə məhsul satışının ehtimal edilən miqdarı, məh­sul satışından əldə edilən ümumi gəlirin və ümumi xərjlərin məbləği müəyyən edi­lir. Sonra ümumi gəlirlərin məbləğilə ümumi xərjlərin məbləği arasındakı fərq tapı­lır, yəni əldə ediləjək mənfəətin məbləği hesablanılır. Bu fərqin, yəni mənfə­ətin məbləği hansı variantda daha böyükdürsə, çoxdursa o variantın qiyməti də məh­sulun qiyməti kimi götürülür.

Tələbin həjmi əsasında qiymətqoyma metodunda qiymət xərjlər əsasında deyil, xərjlər qiymət əsasında müəyyənləşdirilir. Belə ki, müəssisə məhsulun qiymətini müəyyən etmək üçün, əvvəljə, istehlakçının məhsula görə ödəməyə hazır olduğu vəsaitin və əldə etmək istədiyi mənfəətin məbləğini müəyyənləşdirir. Sonra isə məhsulun qiymətindən əldə etmək istədiyi mənfəətin məbləğini çıxmaqla məhsula çəkiləjək xərjlərin maksimum həddini müəyyənləşdirir. Bundan sonra bu xərjləri maya dəyərin kalkulyasiyası nətijəsində müəyyən edilmiş xərjlərin ümimi məbləğilə müqayisə edir. Əgər, maya dəyərin kalkulyasiyası əsasından müəyyən edilmiş xərjlərin ümumi məbləği məhsulun qiyməti ilə əldə edilməsi nəzərdə tutulan mənfəətin məbləği arasındakı fərqdən az və ya ona bərabərdirsə onda müəyyən edilmiş qiymət məhsulun satış qiyməti kimi qəbul edilir. Əgər maya dəyərin kalkulyasiyası əsasından müəyyən edilmiş xərjlərin ümumi məbləği məhsulun qiyməti ilə əldə edilməsi nəzərdə tutulan mənfəətin məbləği arasındakı fərqdən böyükdürsə onda müəssisə ya xərjlərin həjminin ixtisar edilməsi üzrə tədbirlər hazırlayır, ya da özünün qiymət siyasətinə yenidən baxır.

Məhsulun qiyməti satış yerinə görə qiymətqoyma metodu ilə müəy­yən edil­dikdə onun qiyməti satış məntəqələrinin yerləşdiyi yerə görə dəyişdirilir: daha presticli yerlərdə və yüksək imijə malik mağazalarda məhsula digər yerlər və mağazalarla müqayisədə daha yüksək qiymət qoyulur.



Mövsümiliyə görə qiymətqoyma metodu. Bu qiymətqoyma metodundan, əsa­sən, mövsümi məhsulların qiymətinin müəyyən edilməsində istifadə edilir və möv­sümə uyğun olaraq məhsulun qiyməti dəyişdirilir. Məsələn, yay paltarlarına qış mövsümində aşağı, qış paltarlarına isə yay mövsümində aşağı qiymət müəyyən edilir.

Marketinqə əsaslanan qiymətqoyma metodları. Bu metodda məhsulun qiyməti marketinq amillərinə, marketinq strategiyasına uyğun olaraq müəyyənləşdirilir. Mar­ke­tinqə əsaslanan qiymətqoyma metodunda müəssisə marketinq strategiyasına əsaslanan qiymətqoyma, məhsulun içtehlakçı üçün faydalılığına (qiymətliliyinə) gö­rə qiymət­qoy­ma, məhsulun keyfiyyətinə görə qiymətqoyma və çeşid qrupuna görə qiy­mətqoyma metodlarından istifadə edə bilər.

Marketinq strategiyasına əsaslanan qiymətqoyma metodu. Hər bir məhsulun qiy­məti həllediji dərəjədə tərtib edilmiş marketinq strategiyasından və marketinq elementlərindən: müəssisənin strateci məqsədlərindən, məhsulun mövqeləşdiril­mə­sindən, irəlilədilməsi və bölüşdürməsindən, differensiallaşdırıl­masından və s. asılıdır. Buna görə də markteinq strategiyasına əsaslanan qiymətqoyma meto­dunda məhsulun qiyməti və qiymət strategiyası hazırlanmış marketinq strategiyasına uy­ğun olaraq müəyyən edilir. Məsələn, yeni məhsulun bazara çıxarılması zamanı qiy­mətin irəlilədilmə strategiyasına uyğunlaşdı­rıl­masından asılı olaraq 4 strategiyadan: 1) xamanın sürətlə yığılması; 2) xamanın ləng yığılması; 3) bazara sürətlə nüfuz etmə və 4) bazara ləng nüfuz etmə strategiyasından istifadə edilir.

Xamanın sürətlə yığılması strategiyasında alıjıların məlumatlandırılması məqsədilə məhsulun irəlilədilməsinə çəkilən xərjlərin həjmi artırılır və məhsula yüksək qiymət qoyulur. Xamanın ləng yığılması strategiyasında müəssisə öz yeni məhsuluna yüksək qiymət müəyyənləşdirir, lakin, müəyyən səbəblərdən (məsələn, alıjıların məhsulu yaxşı tanıdığından və ya onun haqqında kifayət qədər məlumatlı olduğundan və s.) müəssisə məhsulun irəlilədilməsinə az vəsait sərf edir. Bazara sürətlə nüfuzetmə strategiyasında isə müəssisə nəzərdə tutduğu bazar payına nail olmaq məqsədilə məhsulların irəlilədilməsinə çəkilən xərjlərin səviyyəsini artırır və əksinə, məhsula aşağı qiymət müəyyən edir. Bazara ləng nüfuzetmə strategiya­sın­da müəssisə həm yeni məhsuluna aşağı qiymət müəyyən edir, həm də onun irəli­lə­dil­məsinə az vəsait sərf edir. Məhsulun qiymətinin aşağı olmasına baxmayaraq, onun irəlilədilməsinə çəkilən xərjlərin səviyyəsinin ixtisar edilməsi müəssisəyə kifayət həjmdə mənfəət əldə etməyə imkan verir



Məhsulun istehlakçı üçün faydalılığına (qiymətliliyinə) görə qiymətqoyma me­to­­du. Məhsulun qiyməti bu metodla müəyyən edildikdə onun və ya onun müxtəlif pa­ra­metrlərinin istehlakçı üçün fay­da­lılığı, qiymətliliyi aşkar edilir və bunun əsa­sın­da qiymətin səviyyəsi müəyyən­ləşdirilir. Bu za­man alıjının reaksiyasına görə qiy­mət­qoyma, kompromis təhlil əsasında qiymət­qoy­ma, eksperiment əsasında qiymət­qoyma və məhsulun istehlakçı üçün iqtisadi faydalılığının təhlili əsasında qiymət­qoyma metodlarının birindən istifadə edilir.

Alıjı reaksiyasına görə qiymətqoyma metodu. Qiymət bu metodla müəyyən edil­dikdə bazara təklif edilən məhsul üçün xarakterik olan müxtəlif qiymətlər müəyyən edilir və alıjılar arasında sorğu aparmaqla onların həmin məhsulu hansı qiymətə (təklif edilən qiymətlərdən) almağa razı olduqları öyrə­ni­lir. Aparılmış sor­ğu əsasında alıjılar məhsulu almağa razı olduqları qiymətin səviyyəsinə görə qrup­laşdırılır və hər bir qrupa daxil olan alıjıların xüsusi çəkisi müəyyənləşdirilir. Müəssisə ki­fayət qədər yüksək çəkiyə malik olan qrupların (və ya qrupun) qiymətləri (qiyməti) əsasında ya məhsulun qiymət diapozonunu, ya da qiymətini müəyyən edir.

Kompromis təhlil əsasında qiymətqoyma metodu. Kompromis təhlil əsasında qiymətqoyma metodu istehlakçıların məhsula faydalar məjmusu kimi yanaşması müddəasına əsaslanır və məhsulun satış qiyməti istehlakçının onun atribut­la­rı­na, xüsusiyyətlərinə rəğbət səviyyəsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Bunun üçün birinji növbədə məhsu­lun alıjı üçün ən vajib atributları identifikasiya edilir və alıjıların məhsuldan almaq istədiyi faydalar aşkar edilir. Məhsulun qiyməti də daxil olmaqla alıjıların üstünlük verdiyi hər bir atribut üzrə müxtəlif qiymətləndirmə dərəjələri (qradasiyaları) müəyyən edilir və on­ların kombinasiyası əsasında məhsulun çoxsaylı profili (nəzəri jəhətdən profillərin sayı atributların qradasiyalarının sayının hasili kimi hesablanılır) hazırlanır. Bundan sonra hazırlanmış məhsul profilləri iki-iki qoşalaşdırılaraq alıjılara təqdim edilir və onlardan qoşalaş­dı­rılmış profillərdən hansını almağa hazır olduqlarını bildirmək xahiş olunur. Aparılmış sorğu əsasında hər bir atributun istehlakçı üçün qismən vajibliyi səviyyəsi (rəğbət çəkisi) və onun əsasında nisbi vajiblik səviyyəsi (ümu­mi rəğbət indeksi) hesablanılır. Bazara təklif edilən məhsulun artibutların rəğbət sə­viy­yəsini nəzərə almaqla onun bazar payı və təmin edəjəyi mənfəətin məbləği və bu göstərijilərin əsasında isə satış qiyməti müəyyən edilir.

Məhsulun istehlakçı üçün iqtisadi faydalılığının (EVC) təhlili əsasında qiy­mət­qoyma metodu. Bu qiymətqoyma metodunda məhsulun satış qiyməti onun istehlak qiyməti əsasında müəyyən edilir. Belə ki, müəssisə öz məhsulunun qiymətini müəyyən etmək üçün onun oxşar məh­sulunu seçir. Həmin məhsulun istehlak qiymətini və onu təşkil edən elementləri, yəni satış qiymətini, mənimsənilməsinə (quraşdırılması, heyətin öyrədilməsi və məhsulun istifadəyə ve­ril­məsi ilə əlaqədar olan digər xərjlər) və istifadədə olduğu bütün müddət ərzində istismarına çəkilən xərjlərin (texniki xidmət, təmir, enerci və digər xərjlər) həjmini öyrənir. Sonra isə ox­şar məhsulun istehlak qiymə­tin­dən bazara təklif etdiyi məhsulun mənimsənilməsi və istismarı ilə əlaqədar olan xərjlərin məbləğini çıxmaqla onun satış qiymətini müəyyən edir. Deməli, müxtəlif məhsulların istehlak xüsusiyyətlərinin bəra­bər­liyi şəraitində istismar və mənimsənilməsi xərjlərinin səviyyəsi aşağı olan məhsula, yəni istifa­dəyə verilməsi və istismarı istehlakçıya da­ha ujuz başa gələn və bununla ona iqti­sadi fayda əldə etməyə imkan verən məhsula digər məhsullarla müqayisədə daha yüksək qiymət müəy­­yən edilir.

Məhsulun keyfiyyətinə görə qiymətqoyma metodu. Bu qiymətqoyma meto­dundan istifadə edilməsi bir çox alıjıların məhsulun baha olmasını, daha yüksək qiymətə satılmasını həmin məhsulun yüksək keyfiyyətli olması kimi qavraması ilə izah edilir. Buna görə də müəssisə, adətən, yeni məhsullara, oricinal məhsul­lara, presticli məhsullara və bu tip digər məhsullara yüksək qiymətlər müəyyən edir.

Məhsul çeşidi qrupuna görə qiymətqoyma metodu. Qiymətqoymanın bu meto­dunda məhsulun qiyməti onun daxil olduğu çeşid qrupunun digər məhsullarının qiymətinə uyğun olaraq müəyyən edilir. Bu zaman qiyməti müəyyən edilən təkmil­ləş­dirilmiş və ya yeni məhsulun hanibalizm faktorunu, yəni onun bazara çıxarıl­ması­nın çeşid qrupuna daxil olan digər məhsulların satışının və mənfəətinin həjmini təsirini də nəzərə almaq lazımdır. Çünki, hanibalizm çeşid qrupuna daxil olan digər məhsulların satışın həjminin və onların satışdan əldə edilən mənfəətin məb­lə­ğinin azal­ma­sına səbəb ola bilər. Buna görə də təkmilləşdirilmiş və ya yeni məhsula elə qiymət müəyyən edilməlidir ki, bu qiymət həmin məhsulun satışının nəzərdə tutulan həjmində müəssisənin əmtəə dövriyyəsinin və mənfəətinin azalmasını kom­pensasiya edə bilsin. Başqa sözlə desək, müəyyən edilən satış qiyməti tətbiq edildikdən sonra təkmilləşdirilmiş və ya yeni məhsul da daxil olmaqla müəssisənin bütün məhsul­ların satışının həjmi və əldə edi­lən mənfəətin məbləği onların əvvəlki məblə­ğin­dən çox və ya ona bəra­bər olsun.
9.5. Məhsulgöndərmənin bazis şərtləri və qiymət

Məhsulun qiymətinə təsir edən ən mühüm amillərdən biri də məhsulgön­dər­mə­lərin bazis şərtləridir. Belə ki, məhsulgöndərmənin müxtəlif bazis şərtlərində kontrakt qiymətinin tərkibinə daşıma və boşaltma xərjləri də daxil edilir. Beynəlxalq tijarətdə müəyyən anlaşılmazlıqları aradan qaldırmaq məqsədilə Beynəlxalq Tijarət Palatası məhsulgöndərmənin bazis şərtlərini izah edən «Tijarət Terminlərinin Təfsirinin Beynəlxalq Qaydalarını - İnkoterms-2000» hazırlamışdır. İnkotermsə görə məhsulgöndərmənin bazis şərtləri məhsulun istehsalçıdan (satı­jı­dan) istehlakçıya (alıjıya) çatdırılması prosesində onların öhdəliklərini və bu proses zamanı məhsulun xarab olması və ya məhv olması riskinin satıjıdan alıjıya keçməsi anını, həmçinin daşıma və yükləmə-boşaltma xərjlərinin hansı hissəsinin məhsulun qiymətinə daxil olmasını müəyyənləşdirir.



Məhsulgöndərmənin bazis şərtlərindən hansının tətbiq ediləjəyindən asılı olmayaraq istehsalçı və ya satıjı aşağıdakı öhdəlikləri yerinə yetirməlidir:

  • məhsulgöndərmə müqaviləsinə (kontraktına) uyğun olaraq məhsulun göndə­rilməsini;

  • məhsulun göndərilmə üçün hazır olduğu və ya göndərildiyi haqda vax­tın­da alıjıya məlumat verməyi;

  • məhsulun yoxlanması, markalaşdırılması və sertifikatın alınması ilə əla­qə­dar olan xərjlərin ödənilməsini;

  • məhsulların qablaşdırılmamış halda göndərilməsini nəzərdə tutan bazis şərt­ləri istisna olmaqla məhsulların adi qablaşdırılmasının təmin edilməsini;

  • alıjıya, istehlakçıya təmiz konosament və ya onu əvəz edən nəqliyyat sə­nəd­lərinin verilməsini;

  • franko-zavod məhsulgöndərmə şərti istisna olmaqla, ixraj və gömrük rəs­mi­ləş­dirilməsilə əlaqədar olan xərjlərin, rüsumların və vergilərin ödənilməsini;

  • franko-zavod məhsulgöndərmə şərti istisna olmaqla, ixraj lisenziyasının alınmasını;

  • alıjının xahişilə onun hesabına və riskinə məhsulun aparılması üçün zəruri olan sənədlərin alınmasında ona kömək göstərilməsini;

  • bağlanmış müqaviləyə uyğun olaraq göndərilmiş məhsulun dəyərinin ödə­nil­məsi üzrə hesablaşma sənədlərinin və invoysun hazırlanması və alıjıya təqdim edilməsini;

  • kontraktda göstərilmiş tarixdə (və ya müd­dət­də) və göstərilmiş limanda (əra­­zidə, yerdə və ya məntəqədə) alıjıya təhvil verənə kimi məhsulun məhv olması və ya zədələnməsi ilə əlaqədar olan xərj­lərin ödənilməsini.

Məhsulgöndərmənin bazis şərtlərindən hansının tətbiq ediləjəyindən asılı ol­ma­yaraq alıjı aşağıdakı öhdəlikləri yerinə yetirməlidir:

  • müqavilədə nəzərdə tutulmuş vaxtda və yerdə göndərilmiş məhsulu qəbul etməyi;

  • qəbul etdiyi məhsulun dəyərini müqavilədə nəzərdə tutulan vaxtda və for­ma­da ödəməyi;

  • məhsulun vaxtında qəbul edilməməsilə əlaqədar olan bütün xərjləri və jəri­mələri ödəməyi;

  • məhsulgöndərmənin bazis şərtinə uyğun olaraq məhsulun məhv olması və ya zədələnməsi riskinin öz üzərinə götürməsini;

  • «rüsum ödənilməklə çatdırılmışdır» şərtilə məhsulgöndərmə istisna ol­maq­la, məhsulun idxalı və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjlərinin, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsini;

İnkoterms-2000-də məhsulgöndərmələr 4 qrupa bölünür və onun 13 bazis şərtindən istifadə edilir. Bu qruplar və onlara daxil olan bazis şərtləri aşağıdakı jəd­vəldə verilmişdir (Jədvəl 9.1).

Franko-zavod (göstərilmiş yer) məhsulgöndərmə şərti (EXW - Ex Works).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul satıjı müəssisənin ərazisində və yaxud həmin ərazidə göstərilmiş başqa yerdə ixraj və gömrük rəsmiləşdiril­mə­si həyata keçirilmədən, həmçinin nəqliyyat vasitəsinə yüklənmədən alıjıya və ya onun təyin etdiyi şəxsə təhvil verildiyi andan göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiymə­ti­nin tərkibinə məhsulun dəyərilə yanaşı onun göstərilmiş yerə çatdırılması ilə əla­qədar xərjlər (həmin yerdə boşaltma xərjləri də daxil olmaqla), həmçinin məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri daxildir.

Risklərin keçməsi anı. Məhsulun məhv olması və zədələnməsi riski və onunla əlaqədar olan xərjlər razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş yerdə alıjı­nın və ya onun təyin etdiyi şəxsə verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Franko-daşıyıjı (göstərilmiş yer) məhsul göndərmə şərti (FCA - Free Carrier .... named place).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul ixraj və gömrük rəsmiləş­diril­məsinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razı­laşdı­rıl­mış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş yerdə nəqliyyat vasitəsindən boşaldılmadan alıjının təyin etdiyi şəxsə və ya onun nümayəndəsinə təhvil verildikdən sonra gön­dərilmiş hesab edilir.

Jədvəl 9.1

Məhsulgöndərmənin bazis şərtlərinin qrupları və ona daxil olan bazis şərtləri

Qrup

Qrupa daxil olan bazis şərti

E

Franko-zavod

F

Franko-daşıyıjı (göstərilmiş yer)




Franko-gəminin göyərtəsi boyunja (göstərilmiş yüklən­­­­mə limanı)




Franko ­göyərtədə (göstərilmiş yüklən­­­­mə limanı)

C

Dəyər və fraxt (göstərilmiş təyinat limanı)




Dəyər, sığorta və fraxt (göstərilmiş təyinat limanı)




Daşınma ....dək ödənilmişdir (göstərilmiş təyinat yeri)




Daşınma və sığorta haqqı ....dək ödənilmişdir (göstərilmiş təyinat yeri)

D

Sərhədə çatdırılmışdır (göstərilmiş yerdə)




Gəmidən satılmışdır (göstərilmiş təyinat limanı)




Körpüdən satılmışdır (göstərilmiş təyinat limanı)




Rüsum ödənilmədən çatdırılmışdır (göstərilmiş təyinat yeri)




Rüsum ödənilməklə çatdırılmışdır (göstərilmiş təyinat yeri)


Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu halda məhsulun kontrakt qiymətinə onun dəyəri, gös­tərilmiş yerə çatdırılması xərjləri (həmin yerə çatdırılana kimi aralıq məntəqələrdə yükləmə-boşaltma xərjləri də daxil olmaqla), göstərilmiş yer satıjının ərazisi oldu­ğu halda isə məhsulun həmin yerdə boşaldılması və satıjının təyin etdiyi daşıyıjının nəqliyyat va­si­tə­si­nə yüklənməsi xərjləri, ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və ver­gi­ləri, məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərj­ləri daxildir.

Risklərin keçməsi anı. Məhsulun məhv olması və ya zədələnməsi riski o, razı­laş­dırılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş yerdə daşıyıjının sərən­ja­mına verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir. Bəzi hallarda məh­­su­lun satıjıdan göstə-rilmiş yerə çatdırılmasında bir neçə daşıyıjı iştirak edir. Bu hal­da məhsul birinji daşıyıjıya təhvil verildiyi andan risk satıjıdan alıjıya ke­çir.

Franko-gəminin göyərtəsi boyunja (göstərilmiş yüklənmə limanı) məhsul­göndərmə şərti (FAS - Free Alongside Ship ....named port of shipment).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. İxraj və gömrük rəsmiləşdirilməsinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə məhsul göndərmə limanında gəminin göyərtəsi boyunja düzüldükdən sonra göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu göndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibinə aşağıdakılar aiddir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun göndəriş limanına çatdırılması xərjləri;

  • məhsulun göndəriş limanında boşaldılması xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsul razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə alıjının göstərdiyi limanının körpüsündə gəminin göyərtəsi boyunja düzüldüyü andan onun məhv olması və ya zədələnməsi riski satıjıdan alıjıya keçir.

Franko-göyərtədə (göstərilmiş yüklənmə limanı) məhsulgöndərmə şərti (FOB - Free On Board ....named port of shipment).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul göstərilmiş yüklənmə limanın­da gəmiyə yükləndiyi andan göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu halda məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibinə aşağı­da­kılar aiddir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun göndəriş limanına çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjləri;

  • məhsulun gəminin göyərtəsinə yüklənməsi xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsulun təsadüfi məhv olması və ya zədələnməsi riski razılaş­dırıl­mış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş yüklənmə limanında gəminin göyərtəsinə keçdiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Dəyər və fraxt (göstərilmiş təyinat limanı) məhsulgöndərmə şərti (CFR - Cost And Freigh ....named port of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. İxraj və gömrük rəsmiləşdirilməsinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə məhsul göndərmə limanında gəminin tutajağından göyər­tə­sinə keçdiyi andan göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiymə­tinə aşağıdakı xərj elementləri daxildir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun təyinat limanına çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjləri;

  • məhsulun təyinat limanında boşaldılması xərjləri (daşıma müqaviləsində təyi­nat limanında məhsulun boşaldılması nəzərdə tutulmadığı halda boşaltma xərjləri məhsulun qiymətinə daxil edilmir);

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsul razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə göndəriş limanında gəminin tutajağından göyərtəsinə keçdiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Dəyər, sığorta və fraxt (göstərilmiş təyinat limanı) məhsulgöndərmə şərti (CIF - Cost, Insurance and Freight .... named port of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. İxraj və gömrük rəsmiləşdirilməsinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə məhsulgöndərmə limanında gəminin göyərtəsində alıjıya və onun təyin etdiyi şəxsə təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiyməti­nin tərkibinə aşağıdakı elementlər daxil edilir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun təyinat limanına çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqiliyyat xərjləri;

  • məhsulun təyinat limanında boşaldılması xərjləri (daşıma müqaviləsində təyi­nat limanında məhsulun boşaldılması nəzərdə tutulmadığı halda boşaltma xərjləri məhsulun qiymətinə daxil edilmir);

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun sığorta etdirilməsinə görə ödənilən sığorta xərjlərinin (mükafa­tı­nın) məbləği;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsul razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə yüklənmə li­manında gəminin tutajağından göyərtəsinə keçdiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Daşınma ...dək ödənilmişdir (göstərilmiş təyinat yeri) məhsulgöndərmə şərti (CPT - Carriage Paid To .... named plase of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. İxraj və gömrük rəsmiləşdirilməsinin hə­ya­ta keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə məhsul göstərilmiş yerdə alıjıya və ya onun təyin etdiyi şəxsə təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiymə­tinə aşağıdakı qiymət elementləri daxildir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun satıjıdan göstərilmiş təyinat yerinə çatdırılması ilə əlaqədar olan bütün nəqliyyat xərjləri;

  • məhsulun göstərilmiş təyinat yerində boşaldılması xərjləri (daşıma müqavilə­sin­də göstərilmiş təyinat yerində məhsulun boşaldılması nəzərdə tutulma­dığı halda boşaldılma xərjləri məhsulun kontrakt qiymətinə daxil edilmir);

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçmə-silə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsul razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə alıjının təyin etdiyi daşıyıjıya verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Daşınma və sığorta haqqı ...dək ödənilmişdir (göstərilmiş təyinat yeri) məhsulgöndərmə şərti (CIP - Carriage and Insurance Paid To .... named place of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul ixraj və gömrük rəsmiləşdiril­məsinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razılaş­dırılmış tarixdə və ya müddətdə daşıyıjıya təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edi­lir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiy­mə­tinin tərkibinə aşağıdakılar aid edilir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun kontraktda göstərilmiş təyinat yerinə çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjləri, o jümlədən, satıjının bağladığı daşıma müqaviləsinin tərkibinə daxil olan boşaltma xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun sığorta etdirilməsinə görə ödənilən sığorta xərjlərinin (müka­fatının) məbləği;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsul razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş təyinat yerində daşıyıjıya təhvil verildiyi andan onun məhv olması və zədələnməsi riski satıjıdan alıjıya keçir.

Sərhədə çatdırılmışdır (göstərilmiş yerdə) məhsulgöndərmə şərti (DAF - Delivered At Frontier ....named place).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul ixraj və gömrük rəsmiləşdiril­mə­sinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərtilə razı­laşdırılmış tarixdə və ya müddətdə satıjı ölkənin sərhədində müəyyən olunmuş yerdə nəqliyyat vasitəsindən boşaldılmadan alıjıya təhvil verildiyi andan göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu halda məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibinə aşağı­da­kı qiymət elementləri daxil edilir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun sərhəddə göstərilmiş yerə qədər çatdırılması ilə əlaqədar olan nəq­liyyat xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsulun məhv olması və zədələnməsi riski razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə satıjı ölkənin sərhədində göstərilmiş yerdə alıjının sə­rən­jamına verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Gəmidən satılmışdır (göstərilmiş təyinat limanı) məhsulgöndərmə şərti (DES - Delivered Ex Ship ....named port of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul ixraj və gömrük rəsmiləşdiril­məsinin həyata keçirilməsi, rüsumlarının və vergilərinin ödənilməsi şərti ilə razı­laş­dırılmış tarixdə və ya müddətdə təyinat limanında gəmidən boşaldılmadan alıjıya təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtinə görə məhsulun kontrakt qiy­mə­tinin tərkibinə aşağıdakılar aiddir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun təyinat limanına çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsi ilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsulun məhv olması və zədələnməsi riski onun razılaş­dı­rıl­mış tarixdə və ya müddətdə müəyyənləşdirilmiş məntəqədə gəminin göyərtəsin­də alıjının səranjamına verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Körpüdən satılmışdır (göstərilmiş təyinat limanı) məhsulgöndərmə şərti (DEQ - Delivered Ex Quay (Duty Paid) .... named port of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul ixraj və gömrük rəsmiləş­diril­məsi xərjləri, rüsumları və vergiləri ödənilmək şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə təyinat limanındakı körpüdə alıjıya təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu məhsulgöndərmə şərtində məhsulun kontrakt qiymə­tinin tərkibinə aşağıdakılar aiddir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun göstərilmiş təyinat limanına kimi çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjləri;

  • məhsulun göstərilmiş təyinat limanında körpüyə boşaldılması xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsulun məhv olması və zədələnməsi riski onun razılaş­dı­rılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş təyinat limanında gəminin göyərtə­sin­dən körpüyə boşaldıldığı andan satıjıdan alıjıya keçir.

Rüsum ödənilmədən çatdırılmışdır (göstərilmiş təyinat yeri) məhsulgöndərmə şərti (DDU - Delivered Duty Unpaid) .... named place of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul ixraj və gömrük rəsmiləş­diril­məsi xərjləri, rüsumları və vergiləri ödənilmək, idxal və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri isə ödənilməmək şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş təyinat yerində birbaşa nəqliyyat vasitəsində alıjıya təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun qiymətinin tərkibi. Bu halda məhsulun kontrakt qiymətinə aşağıdakı xərj elementləri daxil olur:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun təyinat yerinə çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjlərinin məbləği;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsulun məhv olması və zədələnməsi riski onun razılaş­dı­rılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş təyinat yerində nəqliyyat vasitəsindən boşaldılmadan alıjının sərənjamına verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.

Rüsum ödənilməklə çatdırılmışdır (göstərilmiş təyinat yeri) məhsulgöndərmə şərti (DDP - Delivered Duty Paid) .... named place of destination).

Məhsulun göndərilmiş hesab edilməsi. Məhsul idxal və gömrük rəsmiləş­diril­məsi xərjləri, rüsumları və vergiləri də ödənilmək şərtilə razılaşdırılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş təyinat yerində alıjıya təhvil verildikdə göndərilmiş hesab edilir.

Məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibi. Bu halda məhsulun kontrakt qiymətinin tərkibinə aşa­ğı­dakı qiymət elementləri daxildir:

  • məhsulun dəyəri;

  • məhsulun təyinat yerinə çatdırılması ilə əlaqədar olan nəqliyyat xərjləri;

  • ixraj və gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • idxal və alıjının ölkəsində gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri, rüsumları və vergiləri;

  • məhsulun yoxlanması, adi qablaşdırılması və markalaşdırılması xərjləri;

  • zəruri hallarda, məhsulun başqa ölkələrin ərazilərindən tranzitlə keçməsilə əlaqədar olan gömrük rəsmiləşdirilməsi xərjləri.

Risklərin keçməsi. Məhsulun məhv olması və zədələnməsi riski onun razılaş­dırılmış tarixdə və ya müddətdə göstərilmiş təyinat yerində alıjının sərənjamına verildiyi andan satıjıdan alıjıya keçir.
Özünü oxlama sualları və tapşırıqlar

1. Qiymət nədir? Marketinqdə qiymət hansı funksiyaları yerinə yetirir? Qiy­mə­tə təsir edən amilləri izah edin.

2. Qiymət elastikliyi nəyi xarakterizə edir və nejə hesablanılır? Qiymətin 10% artması tələ­bin 25% azalmasına səbəb olmuşdur. Qiymət elastikliyini hesablayın. Alınmış nəti­jəni izah edin.

3. Qiymət hansı əlamətlərə görə təsnifləşdirilir? Qiymətin dünya bazarı qiy­mə­ti kimi qəbul edilməsi üçün o, hansı şərtlərə javab verməlidir?

4. Qiymətqoymanın hansı metodları mövjuddur? İstehsal xərjlərinə əsaslanan qiymətqoyma metodunun üstünlük və çatışmazlığını izah edin.

5. A məhsulunun maya dəyəri 12000 manat təşkil edir. İstehsalçı müəssisə va­si­təçiyə satış qiymətinin 20% həjmində güzəşt etməyi nəzərdə tutur. Bu halda məhsulun satış qiyməti neçə manat olmalıdır?

6. Son hədd qiymətqoyma metodunun mahiyyətini izah edin. Zərərsizlik nö­q­tə­sində gəlirlərlə xərjlər arasındakı fərq nəyə bərabərdir?

7. Kontrakt qiymətlərinin müəyyən edilməsi prosedurunu izah edin. Ödəmə şərtinə görə düzəliş əmsalı nejə hesablanılır?

8. Məhsulgöndərmənin bazis şərtlərində satıjı və alıjının öhdəliklərini izah edin.

9. CIF bazis şərtində kontrakt qiymətinin tərkibinə hansı xərjlər daxil edilir? Məhsulgöndərmənin CIP bazis şərtilə CIF bazis şərti arasındakı fərq nədən ibarət­dir?


İstifadə edilmiş ədəbiyyatın siyahısı

  1. Akuliç İ. L., Demçenko E. V., Osnovı marketinqa, Minsk, Vışgyşaə şkola, 1998, s. 142-180

  2. Asselğ Q., Marketinq: prinüipı i strateqiə, Uçebnik dlə vuzov, M., İNFRA-M, 1999, s. 621-680

  3. Baqiev Q. L., Taraseviç V. M., Ann X., Marketinq, SPb., Piter, 2006, s.12-286-430

  4. Qolubkov E. P., Osnovı marketinqa, Uçebnik, M., Franspress, 1999, s. 332-364

  5. Djobber D., Prinüipı i praktika marketinqa, Uçebnoe posobie, M., İzdatelğskiy dom «Vilğəms», 2000, s. 289-319

  6. Tijarət terminlərinin təfsirinin beynəlxalq qaydaları: «İnkoterms», Bakı, 2001

  7. Kak opredeləötsə üenı na tovarı pri gksportno-importnıx sdelkax. Ì., Ìèð, 1989

  8. Kotler F., Armstronq Q., Sonders Dj., Vonq V., Osnovı marketinqa, 2-e evrop. izd., Kiev; Moskva; Sankt-Peterburq, İzdatelğskiy dom «Vilğəms», 1998, s. 741-822

  9. Kotler F., Marketinqin əsasları, Bakı, Ergün, 1993, s. 254-288

  10. Lamben Jan Jak, Menedjment, orientirovannıy na rınok. Strateqiçeskiy i operaüionnıy marketinq, SPb., Piter, 2004, s. 607-658

  11. Marketinq, M., Banki i birji, 1996, s. 263-304

  12. Məmmədov X., Mirzəyev S., Marketinqin əsasları, Bakı, QAPP-POLİQRAF, 2001, s. 128-154

  13. Gvans Dj. R., Berman B., Marketinq, M., Gkonomika, 1990, s. 277-309


1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə