MÖvzu iQTİsadi TƏHLİLİn məzmunu, prеdmеti VƏ VƏZİFƏLƏRİ plan: İqtisadi təhlilin mahiyyəti; İqtisadi təhlilin prеdmеti




Yüklə 3.16 Mb.
səhifə7/21
tarix14.04.2016
ölçüsü3.16 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   21

Maliyyə sabitliyinin təhlili






Göstəricilər



Məbləğ, manat

Ilin əvvəlinə nisbətən, % lə







Ilin əvvəlinə

Ilin axırına






Xüsusi vəsaitlər

6455935

6619011

102,52



Əsas vəsaitlər (qalıq dəyəri)

4834902

5255053

108,68



Əmlakın dəyəri

10939697

9462388

86,49



Qısa müddətli borc məbləği

4483762

2843377

63,4



Debitor borcları

4716232

2609967

55,34



Cari aktivlərin ümumi məbləği

6100687

4207335

68,96

Cədvəldən göründüyü kimi hesabat dövründə müəssisədə ilin əvvəlinə nisbətən xüsusi vəsaitlərin dəyəri 163076 manat və ya 2,5% artmış, əmlakın dəyəri 1477309 manat və ya 13,5%, borc məbləği 1640385 manat və ya 36,6%, debitor borcları 2206265 manat və ya 44,7%, cari aktivlərin ümumi məbləği 1893352 manat və ya 31,1% azalmışdır.

Indi isə əmsalları hesablayaq:

1. Müstəqillik əmsalı (Əm):

a) Ilin əvvəlinə = 6455935 : 10939697 = 0,59 yaxud 59,01%

b) Ilin axırına = 6619011 : 9462388 = 0,70 yaxud 70,0%

2. Manevrlik (manevr etmə) əmsalı (Əxvm):

a) Ilin əvvəlinə = 1621033 : 6455935 = 0,25 yaxud 25,1%

b) Ilin axırına = 1363958 : 6619011 = 0,20 yaxud 20,6%

3. Xüsusi vəsaitlərlə tə’minolunma əmsalı (Əxvt):

a) Ilin əvvəlinə = 1621033 : 6100687 = 0,26 yaxud 26,6%

b) Ilin axırına = 1363958 : 4207337 = 0,32 yaxud 32,4%

4. Material ehtiyatlarının xüsusi vəsaitlə tə’min olunması əmsalı (Əmxvt):

a) Ilin əvvəlinə = 1621033 : 906057 = 1,78 yaxud 178,9%

b) Ilin axırına = 1363958 : 1252943 = 1,08 yaxud 108,8%

5. Maliyyə riski əmsalı (Əmr):

a) Ilin əvvəlinə = 4483762 : 6455935 = 0,69 yaxud 69,4%

b) Ilin axırına = 2843377 : 6619011 = 0,42 yaxud 42,9%

6. Əmlakın real dəyəri əmsalı (Əərd):

a) Ilin əvvəlinə = 5678655 : 10939637 = 0,52 yaxud 52,0%

b) Ilin axırına = 6452251 : 9462388 = 0,68 yaxud 68,2%

7. Daimi aktivin indeksi (Əda):

a) Ilin əvvəlinə = 4834902 : 6455935 = 0,74 yaxud 74,9%

b) Ilin axırına = 5255053 : 6619011 = 0,79 yaxud 79,4%

8. Amortizasiya yığımı əmsalı (Əay):

a) Ilin əvvəlinə = 12277685 : 17112587 = 0,71 yaxud 71,7%

b) Ilin axırına = 11667140 : 16922193 = 0,68 yaxud 68,9%

9. Müəssisə aktivinin ümumi həcmində debitor borclarının xüsusi cəkisi

a) Ilin əvvəlinə = 4716232 : 10939697 = 0,43 yaxud 43,1%

b) Ilin axırına = 2609967 : 9462388 = 0,27 yaxud 27,6%

Müəssisənin maliyyə sabitliyinin göstəriciləri hesab­lan­dıqdan sonra onlar analitik qiymətləndirilməlidir. Bu, hər şeydən əvvəl təcrübədə müəssisənin maliyyə vəziyyətinin qiymətləndirilməsindən irəli gələn onların bə’zi eksremal qiymətlərinin müqayisə edilməsi yolu ilə həyata kecirilir.

Belə ki, müstəqillik əmsalı ücün yaxşı olardı ki, öz kəmiyyəti üzrə bu əmsal 50 faizdən yuxarı olsun. təhlil apardığımız müəssisədə bu əmsal ilin əvvəlinə 0,59 və ya 59,0% ilin axırına 0, 70 yaxud 70 % olmuşdur. Göründüyü kimi müəssisədə müstəqillik əmsalı 50 faizdən yuxarı olmuşdur. Ona görə də müəssisənin kreditorları tamamilə əmin ola bilərlər ki, borc kapitalı müəssisənin xüsusi vəsaitləri ilə örtülə bilər. Real əsas kapitalla müəsisənin aktivlərinin ümumi dəyəri arasındakı nisbət ilin əvvəlinə 76,0%, ilin axırına 75,6% olmuşdur. Bu da o deməkdir ki, təhlil apardığımız müəssisə özunun sahibkarlıq fəaliyyə­tində müəssisə vəsaitindən kifayət qədər effektli istifadə etməmişdir.

Borc vəsaitləri məbləği ilə xüsusi kapital vəsaitləri məbləğinin nisbəti 1 olmalıdır. təhlil apardığımız müəs­si­sədə isə bu nisbət ilin əvvəlinə 0,69<1, ilin axırına 0,42<1 olmuşdur. Bu isə o deməkdir ki, müəssisə xüsusi vəsaitinin hər pul vahidi hesabı ilə az məbləğdə borc vəsaiti cəlb etmişdir.

Amortizasiya yığımı əmsalının nəzəri cəhətdən optimal qiyməti 0,5 olmalıdır, tədqiqat apardığımız müəssisədə bu əmsal ilin əvvəlinə 0,71 yaxud 71,7%, ilin axırına 0,68 yaxud 68,9% olmuşdur. Bu da müəssisədə əsas vəsaitlərə qoyulmuş vəsaitlərin cıxarılmasının (ödənilməsinin) intensiv­liyini göstərir. Material ehtiyatlarının xüsusi

Vəsaitlə təmin olunması əmsalı yüksəkdir. (qəbul edilmiş 0,6 - 0,8 əvəzinə 1,08).

Cədvəl 8.

Müəssisənin maliyyə sabitliyinin analitik qiymətləndirilməsi



Göstəriþilər

Ilin əvvəlinə

Ilin axırına

Kənar­laş­ma (+,-)



Müstəqillik əmsalı (Əm0,5)

0,59

0,70

+0,11



Manevrlilik əmsalı (Əxvt =0,5)

0,25

0,20

-0,05



Borc vəsaitləri ilə xüsusi vəsaitlərin nisbəti (Əmr 1)

0,69

0,42

-0,27



Borc vəsaitlərini züsusi çəkisi

0,41

0,30

-0,11



Əmlakın real dəyəri əmsalı (Əərd=0,6)

0,52

0,68

+0,16



Amortizasiya yığımı əmsalı (Əay )

0,71

0,68

-0,013



Xüsusi vəsaitlə tə’mMin olunða əmsalı (Əxvt >0,1)

0,26

0,32

+0,06



Daimi aktivin indeksi (Əda)

0,74

0,79

+0,05



Material ehtiyatlarının xüsusi vəsaitlə tə’min olunma əmsalı (Əmxvt  0,6-0,8)

1,78

1,08

-0,7

Beləliklə, göstərmək lazımdır ki, təhlili aradığımız müəssisədə maliyyə sabitliyi normaldır, müəssisə ödəmə qabiliyyətindədir. Onun ödəmə qabiliyyətinin aşağı düşməsi səbəbləri praktik olaraq yoxdur ki, müəssisənin işi normal rentabellidir, praktiki olaraq maliyyə intizamının pozul­ması halı olmamışdır.
6..Müəssisənin işgüzar aktivliyinin təhlili

Təsərrüfat fəaliyyətinin səmərəliliyi müəssisənin işinin nəticələrini əks etdirən iki üsulun biri ilə müəyyən olunur:

1) avans edilmiş resursların həcmi ilə;

2) istehsal prosesində həmin resursların istehlakının həcmi ilə.

Bu göstəricilər müəssisənin işgüzar aktivliyi səviyyəsini xarakterizə edir və aşağıdakı qaydada hesablanır:


  1. avans edilmiş resursların məhsul (iş, xidmət)

= ----------------------------------- (20)

səmərəliliyi avans edilmiş kapital




  1. sərf edilmiş resursların məhsul (iş, xidmət)

= ------------------------------------ (21)

səmərəliliyi sərf edilmiş kapital

Müəssisənin işgüzar fəalillığı aşağıdakı göstəricilər sistemi vasitəsilə təhlil olunur və analitik qiymətləndirilir:

1.Kapitalın ümumi dövranı əmsalı;

Bu əmsal pul gəlirlərinin balans-nettonun yekununa nisbət kimi hesablanır və təhlil edilir.



2.Mobil vəsaitlərin davranı əmsalı;

Bu əmsalı hesablamaq üçün pul gəlirlərinin mobil vəsaitlərin (dövriyyə aktivlərinin) məbləğinə bölmər lazımdır.



3.Material-dövriyyə vəsaitlərinin dövranı əmsalı;

Bu əmsal pul gəlirlərinin balansın aktivinin II bölməsinin yekununa nisbəti kimi hesablanır.



4.Hazır məhsulun dövranı əmsalı;

Bu əmsalı hesablamaq üçün pul gəlirlərinin hazır məhsulun orta məbləğinə bölmək lazımdır.



5.Debitor borclarının dövranı əmsalı;

Bu əmsal pul gəlirlərinin debitor borclarının orta məbləğinə nisbəti kimi hesablanır.



6.Gün hesabı ilə debitor borclarının dövriyyəsi;

Bu göstəricini hesablamaq üçün 360-ı debitor borclarının dövranı əmsalına bölmək lazımdır.



7.Kreditor borclarının dövranı əmsalı;

Bu əmsal pul gəlirlərinin kreditor borclarının orta məbləğinə nisbəti kimi hesablanır və qiymətləndirilir.



8.Gün hesabı ilə kreditor borclarının dövriyyəsi;

Bu göstəricini hesablamaq üçün 360-ı kreditor borclarının dövranı əmsalına bölmək lazımdır.



9.Istehsal ehtiyatlarının dövranı əmsalı.

Bu əmsalı hesablamaq üçün maya dəyəri ilə satışın həcmini balansın aktivinin II bölməsinin yekununa bölmək lazımdır.



10.Gün hesabı ilə istehsal ehtiyatlarının dövriyyəsi;

Bu göstərici 360-ı istehsal ehtiyatlarının dövranı əmsalına nisbəti kimi hesablanır və təhlil olunur.



11.Xüsusi kapitalın dövranı əmsalı;

Bu əmsal pul gəlirlərinin xüsusi kapitala nisbəti kimi müəyyən edilir və analitik qiymətləndirilir.



12.Əməliyyat tsiklinin davamiyyəti;

Bu göstərici gün hesabı ilə debitor borclarının və istehsal ehtiyatlarının dövriyyələrinin cəmi kimi hesablanır.



13.Maliyyə tsiklinin davamiyyəti;

Bu göstəricini hesablamaq üçün əməliyyat tsiklinin davamiyyəti göstərici ilə kreditor borclarının dövriyyəsi göstəricisini toplamaq lazımdır.



14.Iqtisadi artımın sabitliyi əmsalı;

Bu əmsalı xalis mənfəətlə səhmdarlara ödənilmiş dividend məbləğinin fərqini xüsusi kapitala nisbəti kimi hesablanır


7.Qiymətli kağızlar bazarında vəziyyətin qiymətləndirilməsi

Müəssisə- emitentin maliyyə vəziyyətinin təhlilinin əsas istiqamətlərindən biri qiymətli kağızlar bazarında vəziyyətin qiymətləndirilməsidir. Belə təhlil fond birъalarında qeydiyyatdan keçmiş kompaniyalarda aparılır. Qiymətli kağızlar bazarında vəziyyəti təhlil edərkən aşağıdakı göstəricilər sistemindən istifadə olunur:



1)Səhmə düşən gəlir;

Bu göstərici xalis mənfəətlə imtiyazlı səhmlər üzrə dividendlərin fərqinin adi səhmlərin miqdarına nisbəti kimi hesablanır və səhmin bazar qiymətinə təsir göstərir.



2)Səhmin dəyərliyi;

Bu göstərici səhmin bazar qiymətinin səhminə düşən gəlirə nisbəti kimi hesablanır. Bu əmsal səhmə olantələbatı formalaşdırır.



3)Səhmin rentabelliyi;

Bu əmsal səhmə görə ödənilmiş dividendin səhmin bazar qiymətinə nisbəti kimi hesablanır. Qeyd edək ki, bu göstərici şirkətin səhminə yönəldilmiş kapitalın qayıtma səviyyəsini əks etdirir.



4)Dividend çıxımı;

Bu əmsal səhm üzrə ödənilmiş dividendin səhmə düşən gəlirə nisbəti kimi hesablanır.



5) Səhmin kotirovka əmsalı;

Bu əmsal səhmin bazar qiymətinin səhmin uçot qiymətinə nisbəti kimi hesablanır. Səhmin uçot qiyməti üç göstəricinin cəmi kimi müəyyən olunur: səhmin nominal dəyəri, emissiya mənfəəti payı (səhmin satış anında onun bazar qiyməti ilə nominal dəyəri arasındakı fərq), toplanmış və mənfəətin formanın inkişafına yönəldilmiş hissəsi. Əgər bu əmsal vahiddən böyük olarsa potensial səhmdarlar onu uçot qiymətindən yüksək qiymətə almağa hazırdırlır.


9. Müəssisənin maliyyə vəziyyətinin rеytinqli təhlili və qiymətləndirilməsi.

Kompleks iqtisadi təhlil prosesində göstəricilər sistemi ilə xarakterizə olu­nan təsərrüfat proseslərinin keyfiyyət və kəmiyyətcə təhlili əsasında müəssisə­nin fəaliyyətinin nəticələrinin yekunlaşdırılması mühüm yer tutur. Obyektin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi kompleks iqtisadi təhlilin birinci mərhələsində aparılır. Bu zaman analitik işlərin əsas istiqamətləri müəyyən edilir (ilkin qiymətləndirmə). Son mərhələdə isə təhlilin nəticələri yekunlaşdırılır (son qiy­mət­lən­dirmə). Son qiymətləndirmə hər bir konkret situasiya üçün əsas infor­masiya mənbəyi hesab edilir.

Maliyyə vəziyyəti müəssisənin işgüzar fəaliyyətinin və etibarlılığının mü­hüm xarakteristikasıdır. O, müəssisənin rəqabətə davamlılığını və işgüzar əməkdaşlıqda onun potensialını müəyyən edir, yalnız müəssisənin deyil, eləcə də onun portnyorlarının iqtisadi maraqlarının səmərəli təmin edilməsi üçün təminatdır.

Müəssisənin maliyyəsinin, işgüzarlığının və iqtisadiyyatının təhlilinin nəzəriyyəsində «sabit maliyyə vəziyyəti» anlayışı yalnız onun maliyyəsinin keyfiyyət xarakteristikası kimi deyil, eləcə də kəmiyyətcə ölçülən hal kimi nəzərdən keçirilir. Həmin prinsipial nəticə maliyyətinin, rentabelliyin və işgüzar aktivliyinin qiymətləndirilməsinin elmi cəhətdən əsaslandırılmış metodikasının yaradılmasının ümumi prinsiplərini formalaşdırmağa imkan verir. Belə qiymətləndirmə müxtəlif metodlarla və müxtəlif meyarlardan istifadə etməklə həyata keçirilə bilər. Bazar iqtisadiyyatı şərvaitində iqtisadi proseslərin iştirakçılarının müəssi­sə­nin maliyyə vəziyyəti və işgüzar aktivliyi haqqında obyektiv və düzgün infor­masiya əldə edilməsinə marağı daha da artmışdır. Bazar münasibətlərinin bütün subyektləri (mülkiyyətçilər, investorlar, banklar, malgöndərənlər, sifarişçilər və i.a.) öz tərəfdaşlarinin rəqabətə davamlılığı və etibarlılığının bir mənalı qiymətləndirilməsində maraqlıdırlar.

Müəssisənin maliyyə vəziyyətinin və işgüzar aktivliyinin kompleks mü­qa­yi­səli reytinq qiymətləndirilməsi metodikasının tərkib mərhələləri aşağı­da­kı­lar­dır: hesabat dövrü üçün ilkin informasiyanın toplanması və analitik iş­lənməsi; müəs­sisənin maliyyə vəziyyətinin reytinqinin qiymətləndirilməsi üçün gös­tə­ri­ci­lər sisteminin əsaslandırılması və onların təsnifləşdirilməsi; reytinq qiy­mət­lən­dirmənin yekun göstəricisinin hesablanması; reytinqə görə müəs­si­sə­lə­rin təs­nifləşdirilməsi. Yekun reytinq qiymətləndirmə müəssisənin istehsal və ma­liy­yə fəaliyyətinin fəaliyyətinin bütün vacib göstəriciləri nəzərə alınır. Onun tər­tibi zamanı müəssisənin istehsal potensialı, onun məhsulunun ren­tabelliyi, is­­tehsal və maliyyə resurslarından istifadənin səmərəliliyi, vəsaitlərin vəziyyəti və yerləşdirilməsi haqqında və digər göstəricilərdən istifadə olunur.

Cədvəl 9


Nəşr olunan hesabat məlumatlarına əsasən reytinq qiymətləndirmə üçün ilkin

göstəricilər sistemi



I qrup

Təsərrüfat fəaliy­yə­ti­nin gəlirliyinin qiy­mət­lən­dirilməsi



II qrup

Idarəetmənin sə­mə­rə­li­li­yinin qiymət­lən­di­ril­mə­si göstəriciləri



III qrup

Işgüzar aktivliyin qiymətləndirilməsi



IV qrup

Likvidliyin və bazar sa­bitliyinin qiy­mət­lən­di­rilməsi



1. Müəssisənin ümumi rentabelliyi

1. Məhsul satışının hər manatına düşən xalis mənfəət

1. Bütün aktivlərin səmərəliliyi

1. Cari likvidlik əmsalı

2. Müəssisənin xalis rentabelliyi

2. Məhsul satışı həc­mi­nin hər manatına məh­sul satışından mənfəət

2. Əsas fondların səmərəliliyi

2. Kritik (aralıq) likvidlik əmsalı

3. Xüsusi kapitalın rentabelliyi

3. Məhsul satışı həc­mi­nin hər manatına bü­tün məhsul satışından əl­də edilən mənfəət

3. Dövriyyə fondlarının dövranı

3. Daimi aktivlərin indeksi

4. Istehsal fondlarının rentabelliyi

4. Məhsul satışı həc­mi­nin hər manatına dü­şən ümumi mənfəət

4. Ehtiyatların dövranı

4. Müstəqillik əmsalı







5. Debitor borclarının dövranı

5. Ehtiyatların xüsusi dövriyyə vəsaiti ilə təmin olunması







6. Bank ktivlərinin dövranı










7. Xüsusi kapitalın səmərəliliyi



Maliyyə vəziyyətinin dəqiq və obyektiv qiymətləndirilməsi göstəricilər dəstinin ixtiyari seçilməsinə əsaslanmamalıdır. Ona görə də, maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin ilkin göstəricilərinin seçilməsi və əsaslandırılması müəssisənin maliyyə nəzəriyyəsinin nəticələrinə uyğun qiymətləndirməinin məqsədindən, idarəetmə subyektlərinin analitik qiymətləndirməyə olan tələbatdan asılı ola­raq aparılmalıdır.

Beləliklə, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin reytinqinin qiymətləndirilməsi üçün hesablama bazası ekspertlərin subyektiv təsəvvürləri deyil, real bazar rəqabəti şəraitində müqayisə edilən obyektlərin məcmusunun daha yüksək nəticələri götürülür.

Belə yanaşma hər bir müstəqil əmtəə istehsalçısının öz rəqibinə nisbətən daha yaxşı fəaliyyət göstəricilərinə nail olmağa can atmasını əks etdirən bazar rəqabəti təcrübəsinə uyğundur.

Ümumiyyətlə, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin, rentabelliyinin və işgüzar aktivliyinin müqayisəli reytinq qiymətləndirilməsi alqoritmi ardıcıl olaraq aşağıdakı prosesləri əhatə edir:

1. Ilkin məlumatlar matrisa formasında verilir (aij) (cədvəldə sətirlərdə göstəricilərin nömrəsi (i=1, 2, 3, ..., n), sütunlarda müəssisələrin nömrələri (j=1, 2, 3, ..., m) göstərilir).

2. Hər bir göstəricinin maksimum kəmiyyəti tapılır və şərti etalon müəssisənin sütununa (m+1) köçürülür.

3. aij matrisasının ilkin göstəriciləri etalon müəssisənin müvafiq göstərici­lə­rinə nisbətdə standartlaşdırılır



(22)

burada, xij – j müəssisənin vəziyyətinin standartlaşmış göstəricilərini göstərir.

4. Hər bir müəssisə üçün onun reytinqinin qiymətdirilməsi aşağıdakı formula üzrə həyata keçirilir.

(23)

burada, Rj – müəssisənin reytinqinin qiyməti;

x1j, x2j, xnj – təhlil edilən müəssisənin standartlaşdırılmış göstəriciləri.

5. Müəssisələr reytinq qiymətinin azalmasına görə sıralanır.

R-in kəmiyyəti minimal olan müəssisə ən yüksək reytinqə malikdir. Həmin alqoritmin təcrübədə tətbiqi üçün müqayisə edilən göstəricilərin və müəssisələrin sayı üzrə məhdudiyyət qoyulmur.

Maliyyə vəziyyətinin, rentabelliyin və işgüzar aktivlərin reytinq qiymətinin alınmasının göstərilən alqoritmi müəssisələrin balansın tərtib olunma vaxtına (ilin sonuna olan məlumatlar üzrə) və ya dinamikada tətbiq edilə bilər. Birinci halda ilkin göstəricilər balansın və maliyyə hesabatının ilin sonuna olan göstəriciləri üzrə hesablanır. Müvafiq olaraq ilin sonuna müəssisənin reytinqi müəyyən edilir.

Ikinci halda ilkin göstəricilər artımın sürət əmsalları kimi hesablanır. Beləliklə, müəyyən tarixə yalnız müəssisənin cari vəziyyəti qiymətləndirilmir, eləcə də dinamikada bu vəziyyətin dəyişilməsi üzrə onun cəhd etməsi və qabiliyyəti qiymətləndirilir. Belə qiymətləndirmə müəssisənin həmin fəaliyyət sahəsində rəqabətə davamlılığının artmasının etibarlı ölçüsü hesab edilir.
10. Müəssisəninin müflisləşməsi еhtimalının təhlili və qiymətləndirilməsi

Müəssisənin müflisləşməsi bazar iqtisadiyyatını inkişaf yolu seçmiş res­pub­­likanın müasir iqtisadiyyatında yeni haldır.

Müəssisənin müflisləşməsi dedikdə borclunun öhdəliklərinin onun əmlakı­nın dəyərindən çox olması və ya balansın quruluşunun qeyri qənaətbəxş ol­ma­sı səbəbindən büdcəyə və qeyri-büdcə fondlarına məcburi ödəmələri təmin etməməsi daxil olmaqla malların (iş, xidmətin) dəyərinin ödənilməsi üzrə kre­di­torların tələbini yerinə yetirə bilməməsi başa düşülür.

Müəssisənin müflisləşməsi ehtimalını maliyyə təhlili vasitəsi ilə qiymət­lən­dirmək olar. Məhz onun vasitəsi ilə müəssisənin iqtisadiyyatında mövcud kon­kret «xəstəliyi» və onun aradan qaldırılması üçün əməli tədbirləri müəyyən et­mək olar. Maliyyə təhlili müəssisənin müflisləşmə ehtimalını proqnoz­laş­dırmaq və onun həmin krizis vəziyyətindən çıxması üçün qabaqcadan fikirləş­mək və tədbirlər görməkdə geniş vasitələrə malikdir.

Müasir iqtisadi ədəbiyyatlarda maliyyə göstəricilərinin proqnozlaşdırıl­masının çoxsaylı üsul və metodları verilmişdir. Lakin müəssisənin maliyyə vəziyyətinin ekspres təhlili üçün onların hamısından istifadəyə lüzum qalmır. Müəssisənin müflisləşməsi mümkünlüyü baxımından maliyyə vəziyyətinin pronozlaşdırılmasına yanaşmanın üç əsas formasını nəzərdən keçirək:

1) krediti ödmə əqabiliyyəti indeksinin hesablanması;

2) göstəricilər sistemindən və qeyri-formal meyarlardan (əlamətlər) istifa­də;

3) ödəmə qabiliyyəti göstəricilərinin pronozlaşdırılması.

Müəssisənin müflisləşmə ehtimalının qiymətləndirilməsi zamanı məşhur Qərb iqtisadçısı E.Altman tərəfindən hazırlanmış metoddan geniş istifadə olunur.

Həmin modelin ən sadəsi ikiamilli model hesab olunur. Bu zaman iki əsas göstərici götürülür ki, E.Altmana görə müflisləşmə ehtimalı onlardan asılıdır. Həmin göstəricilər ödəmə əmsalı (likvidlik əmsalı) və maliyyə asılılığı (maliyyə sabitliyini xarakterizə edir) göstəriciləri aid edilir. Təhlil nəticəsində Qərb təcrübəsində həmin amillərin hər birinin kəmiyyət əmsalı müəyyən edilmişdir.

ABŞ üçün həmin model (Z) aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Z=-0,3877-1,0736 Əcl+0,0579 Əma 24

burada, Əcl – ödəmə əmsalı (cari aktivlərin cari öhdəliklərə nisbəti);

Əma – maliyyə asılılığı əmsalı (borc vəsaitlərin passivin yekununa nisbəti).

Əgər Z =0 olarsa həmin müəssisə üçün müflisləşmə ehtimalı 50%, Z<0 olarsa müflisləşmə ehtiaalı 50%-dən aşağıdır və Z-in azalması ilə azalır. Əgər Z>0 olarsa müflisləşmə ehtimalı 50% yuxarıdır və Z-in artması ilə həmin ehtimal daha da artır.

Qərb təcrübəsində E.Altmanın 1968-ci ildə hazırladığı beşamilli mode­lindən geniş istifadə edilir. Indeksi tərtib edərkən müəllif 66 müəssisəni tədqiq etmiş, onların yarısı 1946 və 1965-ci illərdə müflisləşmiş, qalanları öz fəaliyyə­tini uğurla davam etdirmişlər. Bu zaman müflisləşmə ehtimalının proqnozlaş­dırılması üzrə 22 analitik əmsal öyrənilmişdir. Altman həmin göstəricilərdən daha əsas olan beş göstəricini seçmiş və çoxamilli reqressiv bərabərliyi tərbi etmişdir:

Z=3,3Ə1+1,0Ə2+0,6Ə3+1,4Ə4+1,2Ə5 (25.)

burada, Ə1 – aktivlərin rentabelliyi:



(26.)

Ə2 – bütün aktivlərin səmərəliliyi əmsalı:



(27)

Ə3 – xüsusi kapitalın bazar dəyəri ilə örtülməsi əmsalı:



(28.)

Ə4 – aktivlərin rentabelliyi:



(29)

Ə5 – bütün aktivlərdə dövriyyə vəsaitlərinin payı:



(30.)

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi ədəbiyyatlarda xüsusi kapitalın bazar qiyməti ilə örtülməsi əmsalının (Ə3) səhm kapitalının bazar dəyərinin (müəssisənin səhminin bazar qiyməti ilə məbləği) qısamüddətli öhdəliklərə nisbəti kimi hesablanması tövsiyyə edilir.

Altmana görə Z indeksinin kritik kəmiyyəti 2,674 hesab edilir. Konkret hər hansı bir müəssisə üçün onun krediti ödəmək qabiliyyəti bu kəmiyyətlə müqayisədə müəyyən edilir. Belə ki, müflisləşmə ehtimalı Z<2,675 olduqda mümkün, Z>2,675 olduqda müəssisənin normal maliyyə sabitliyinə malik olduğundan həmin ehtimalın olmaması kimi qiymətləndirilir. Qeyd etdiyimiz 5 amilli modulun proqnoz dəqiqliyi bir il üçün 95%, iki il üçün isə 83%-ə qədər təşkil edir ki, bu da həmin modulun üstünlüyünü əks etdirir.

E.Altman tərəfindən 1977-ci ildə hazırlanmış yeddiamilli model 5 il müddətində müəssisənin müflisləşməsi ehtimalını 70%-ə qədər dəqiqliklə pronozlaşdırmağa imkan verir. Həmin modula aktivlərin rentabelliyi, mənfə­ətin dəyişkənliyi (dinamikası), kreditlər üzrə faizlərin örtülməsi əmsalı, toplanmış mənfəət, örtülmə (likvidlik) əmsalı, müstəqillik əmsalı və aktivlərin məcmuu göstəriciləri daxil edilmişdir.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   21


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə