Milli Virtual Kitabxana




Yüklə 155.97 Kb.
səhifə2/4
tarix22.02.2016
ölçüsü155.97 Kb.
1   2   3   4

Mən mövzumuzun kontekstində “Aydın”, “Od gəlini”, “1905-ci ildə”, “Dönüş” kimi klassik pyeslərin müəllifi, səhnəmizə təkrarsız obrazlar silsiləsi gətirmiş, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında son dərəcə istedadlı bir fiqur olan Cəfər Cabbarlının iki pyesindən bəhs etdim və burada bir vacib məsələyə toxunmaq istəyirəm. Sosrealizm nümunəsi olan “Sevil”, “Almas”, “Yaşar” kimi əsərlərin bu gün bədii-ideoloji yönünü dəyişdirməyə çalışmaq meylinə mən qətiyyən ciddi yanaşmıram. Əslində, belə bir süni təbəddülat mümkün də deyil və mən vaxtı ilə Cəfər Cabbarlı haqqında yazdığım geniş essedə bu barədə bəhs etmişəm (bax: Şəxsiyyət və istedad, Bakı, 2000).

Bu yaxınlarda tanınmış rejissorlardan biri ilə söhbətim əsnasında məlum oldu ki, o, “Almas”a yeni quruluş vermək istəyir, çünki bu gün həmin əsərə “tamamilə yeni gözlə” (onun ifadəsidir) baxmaq lazımdır və İmamyarı, məktəb direktoru Mirzə Salmanı “müsbət” planda vermək istəyir. Güman edirəm ki (və rejissor dostumuza da bunu dedim), Cəfər Cabbarlını bu cür “yenidən oxumağa”, ona belə bir “tamamilə yeni gözlə” baxmağa qətiyyən ehtiyac yoxdur və bu “yeni göz” də, əslində, sənətin yox, yeni konyukturanın gözüdür: dünən konyuktura Alması bədii cəhətdən qurudub səhnəyə çıxarırdı, bu gün isə konyuktura bədii cəhətdən zəngin bir obraz (“mənfi” obraz!) olan İmamyarı “müsbət” görür. Konyukturanın bədii-estetik mündəricatı elədir ki, onun “müsbət”i də, “mənfi”si də sənətdən daha artıq zamanla bağlıdır, buna görə də bədiyyatın yox, zamanın faktıdır.

“Almas”ı bu gün də olduğu kimi səhnəyə qoymaq lazımdır və bu tamaşa, elə bilirəm ki, dövrün xarakterini, psixoloji səciyyəsini – o cəhətləri ki, tarix onları adi söz ilə ifadə edə bilməyəcək – açmaq və göstərmək üçün tutarlı bədii sənəd ola bilər – bu, artıq rejissorun istedadından və dünyagörüşünün genişliyindən asılıdır.

“Sevil”in, “Almas”ın təcrübəsi göstərir ki, sosrealizm tarixin sınağından çıxa bilməsə də, onun çərçivələri daxilində elə əsərlər də yaranıb ki (“Zəngəzur”, Əyyub Abbasov; “Gələcək gün”, Mirzə İbrahimov və s.), onların üzərindən qətiyyən xətt çəkmək olmaz. Sosrealizmin özünü qəbul etməmək, onun daxilindəki uğurları qiymətləndirməməyə gətirib çıxarmamalıdır.

Belə bir yanlış metodoloji prinsiplə yanaşsaq, onda gərək bu gün, misal üçün, fransız ədəbiyyatında sentimentalizmin yaratdığı “Manon Lesko”dan, yaxud rus ədəbiyyatında “Bədbəxt Liza” kimi xrestomatik əsərlərdən imtina etmiş olaydıq.

Düzdür, bu analogiyada nüanslar var: sentimentalizm sırf bədii-estetik hadisə idi, sosrealizm isə bədiiyyatda siyasi-inzibati hadisədir. Sentimentalizm təbii axtarışların nəticəsi kimi meydana çıxdı, sosrealizm isə inzibati yolla ədəbiyyata tətbiq edildi; sentimentalizm mərhələ yaradıb keçmişdə qaldı, sosrealizm isə iflasa uğradı, bədii məğlubiyyətə düçar oldu.

Ancaq bütün bunlarla bərabər, Sevillərin və Mehmanların, Bayramların (“Səhər) və Firudinlərin (“Gələcək gün”) cəmiyyətin inkişafında oynadığı rol sosrealizmi məxsusiləşdirir, onu ədəbiyyatın tarixi boyu bir-birini əvəzləyən, yaxud da müştərək inkişaf edən (xüsusən XX əsrdə) ədəbi cərəyan və metodlardan fərqləndirir. Başqa ədəbi metodlara, cərəyanlara münasibətdəki əsas meyar bədiilikdirsə, sosrealizmə münasibətdə sosioloji-ideoloji amillər irəli çıxır. Bunu qəbul edib-etməmək olar, amma bunu qiymətləndirməmək və bundan sərf-nəzər etmək olmaz.

Mən qəti əminəm ki, misal üçün, Səməd Vurğunun Stalin haqqında şeirləri, 26-lar haqqında poeması, Mikayıl Müşfiqin Stalin haqqında poeması, yaxud Süleyman Rüstəmin dövrün kontekstində bir çox “ideyalı” (yəni partiyalı) şeirləri, yaxud da Rəsul Rzanın “Lenin” poeması bu şairləri həqiqətən sevən, onlara həqiqi ehtiramla yanaşan ədəbiyyatçılar, naşirlər, redaktorlar tərəfindən “gizlədilməməlidir”. Bu sənətkarlar, artıq dediyim kimi, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında ciddi yeri olan və həmişə də olacaq qələm sahibləridir. Onlar “37”-nin qorxunc aurası altında, hakim ideologiyanın tərkib hissəsi olan rus şovinizm təzahürünün tüğyan etdiyi bir vaxtda (İosif Stalin Papadan daha artıq katolik idi!) yaradıcı insanları ana dilində yazmağa səsləyən “Vaqif” kimi əsərin, yaxud “Yenə o bağ olaydı...” tipli təkrarsız lirikanın (Müşfiqin lirikası yalnız sosrealizm dövrünün yox, ümumiyyətlə, XX əsr Azərbaycan lirikasının zirvəsi idi), yaxud milli vətəndaş bədii təfəkkürünün ifadəsi olan “Cənub şeirləri”nin, yaxud da sosrealizm çərçivələrindən kənarda yazılmış və heç vəchlə bu çərçivələrə sığmayan “Qızıl gül olmayaydı...”, “Rənglər” kimi poeziya nümunələrinin müəllifləridir və belə bir “gizləmə əməliyyatına” qətiyyən ehtiyac yoxdur.

Bir anlıq təsəvvür edək ki, Xaqaninin Axsitana yazdığı:

Şah əvvəlinci Mehdidir, sani Süleyman olsun həm,

İnsan ona xidmətçidir, cinlər də dərban olsun həm.

Olmuş fələk şahın qulu, camı günəş meylə dolu,

Keyvan-qılınc, nüsrət-yolu, Bəhram-peykan olsun həm.

Və s.
– misraları katiblər, təzkirəçilər tərəfindən ört-basdır edilərək, gizlədilərək, gəlib bizə çatmayıb, o zaman nə qazanırıq? Belə olsaydı, ədəbiyyatımız da, ədəbiyyatşünaslıq elmimiz də tarixilik baxımından itgiyə məruz qalardı və aydındır ki, bu fikirləri söyləyərkən, mən, sadəcə, ədəbiyyatımızın maraqlarını güdür və tarixi obyektivliyi nəzərdə tuturam.

Digər tərəfdən, həmin misraların qorunub saxlanmasından, gəlib bizə çatmasından böyük Xaqani bu gün nə itirir?

Hərgah “Mədain xarabalıqları” varsa, Xaqani heç nə itirmir.

Eyni fikir sosrealizm dövründə sonrakı nəsillərin nümayəndələri, misal üçün, Bəxtiyar Vahabzadənin Lenin haqqında poemasına, yaxud Tofiq Bayramın partiya bileti haqqında şeirinə və bu tipdən olan başqa yazılara da şamildir. Bir var bütün yaradıcılığın boyu balaca Valodyadan tutmuş Vladimir İliçin vəfatına qədər Lenin haqqında sönük şeirlər yazasan, bir də var ki, sənətkar (sənətkar!) sidq-ürəkdən inanaraq, yaxud da başqa yazılarını “Qlavlit”in əlindən qoparıb paravoz kimi çəkib aparmaq xətrinə (söhbət sənətkardan gedirsə, hər halda, bu da sənətin ifadəsidir) bu tipli mövzulara müraciət edir.

Yaddan çıxarmayaq ki, Sistem ilə sosrealizm arasında üzvi bir vəhdət var idi. Sistem Anna Axmatovaya şeir yazdıraraq sosrealizmin dili ilə: “Stalin hardadır, orda azadlıq var!” (“Qde Stalin, tam svoboda!”)- dedirdirdi, Mixail Bulqakova Koba haqqında pyes yazdırırdı və biz sosrealizm çərçivələrinə sığışmayan başqa böyük yazıçıların, şairlərin yaradıcılığında bu tipli nümunələrə az rast gəlmirik.

Yaxud, dediyim həmin “sidq-ürəkdən inam”ı götürək.

Mən yuxarıda Pavel Korçagindən danışdım və şəxsən məndə heç bir şübhə yoxdur ki, onu, yəni sidq-ürəkdən gələn inamı iflic olmuş, kor bir insanın merkantil mülahizələri, riyakarlığı yox, həqiqi inamı, fanatizmi yaradıb. Baxın, Nikolay Ostrovski Lenin ordeni ilə təltif edilir və rəhbərə belə bir məktub yazır: “Sevimli yoldaş Stalin! Mən ölkənin böyük rəhbərinə və müəlliminə, mənim üçün əziz insana bir neçə ürək sözlərimi demək istəyirəm: mən düşmənə başqa silahla zərbə vuracağam. O silahla ki, onunla məni Lenin-Stalin partiyası silahlandırıb.” Bu kor, iflic insan dostuna yazdığı məktublarından birində isə deyir: “Partiyadan kənar belə böyük, belə intəhasız həyatda necə yaşamaq olar?” Bu sözlər Nikolay Ostrovskinin ürəyindən gəlir və elə buna görə də hörmətə layiqdir. Məhz bu sarsılmaz əqidə, bu mövqe ona “Polad necə bərkidi”ni yazdırıb. Sadəcə olaraq, bədii əsəri əqidə, mövqe yox, istedad yazır.

Mehdi Hüseyn yaradıcılığının ilk dövrlərində “Kin”, “Fəryad” kimi bədii cəhətdən, olsun ki, yüksək səviyyəyə çatmayan, ancaq hər halda tam surətdə sosrealizmin də bəhrəsi olmayan kiçik romanlar (povestlər) yazdı, ancaq sosializm ideyalarına ürəkdən gələn inamı sonralar onun “Abşeron”, “Qara daşlar” kimi əsərlərini meydana çıxartdı və onu sosrealizm klassiki etdi.

Sönük yazılar, onsuz da, illərin sınağından çıxmayacaq. Misal üçün, sosrealizm bəhrəsi olan “Pəri xala və Lenin” (Mirzə İboahimov) povesti yalnız mövzusuna görə yox, bədii qadirsizliyinə, süni fabulasına görə öz-özünə çıxıb gedəcək, ancaq həmin müəllifin yenə də sosrealizm bəhrəsi olan “Gələcək gün” romanı qalacaq, çünki burada sosrealizm imkan verib ki, milli mənlik, milli azadlıq ideyaları ədəbiyyata gətirilsin.

Bir cəhəti də yaddan çıxarmayaq ki, sosrealizmin inzibati yolla sənətə tətbiq edildiyi həmin 70 ildə bu ədəbi metoda sədaqətlə yazılmış (istedadlı və istedadsız!) əsərlərlə bərabər, xüsusən XX partiya qurultayından sonra sosrealizm prinsiplərindən kənarda yazılmış, ancaq Sistemin ayırd edə bilmədiyi (bəlkə də artıq təhtəlşüur olaraq ayırd etmək istəmədiyi!), bəzi hallarda yüngül, bəzi hallarda isə ağır tənqidlə üstündən keçdiyi əsərlər də var ki, sosrealizmin yox, sənətin nümunələri olduğu üçün bu gün də yaşayır, sabah da yaşayacaq.

Rus ədəbiyyatını xatırlayaq: onların, yəni həmin sənət nümunələrinin bəzisi vaxtilə yazılıb, müəlliflərinin vəfatından xeyli sonralar çap olundu (M. Bulqakov, A. Platonov və b.), bəzisi tamam qadağan edildi və yalnız sosrealizmin süqutu zamanı işıq üzü gördü (B. Pasternak, V. Qrossman və b.), bir qismi də siyasi qalmaqalla müşaiyət edildi (V.Dudintsev, V.Aksyonov, A.Qladilin, Y.Yevtuşenko, A.Voznesenski, B.Axmadulina və b.), 70-80-ci illərdə isə ədəbiyyatda əsas qüvvəyə çevrildi (yaşlarından asılı olmayaraq: S.Zalıgin, V.Rasputin, V.Belov, Y.Trifonov, V.Astafyev və b.).

Bu maraqlı bir fakt deyilmi ki, Valentin Katayev müharibədən sonra “Alay oğlu” povestini yazaraq, Stalin mükafatı aldı və sosrealizm klassiki oldu, sonralar isə – 1960-cı illərdən başlayaraq məşhur povestlərini yazdı və ümumiyyətlə, rus ədəbiyyatının klassiki mərtəbəsinə qalxdı?

Maraqlı faktdır.

Azərbaycan ədəbiyyatında yuxarıda bəhs etdiyim “Cənub şeirləri”, “Rənglər”, eləcə də, misal üçün, “Sən həmişə mənimləsən” və “Geriyə baxma, qoca” kimi əsərlər, Bəxtiyar Vahabzadənin, yaxud İsa İsmayılzadənin bir çox əsərləri, Qabilin 1960-cı illərdə yazdığı “Tramvay parka gedir” tipli əsərlər, İsa Hüseynov və Əli Kərim hadisələri – mən ilk fikrimə gələnlərin adını çəkdim – heç vəchlə sosrealizm nümunələri deyil.

Beləliklə, sosrealizm bizə nə verdi?

Ancaq bu barədə növbəti məqaləmizdə.

Üçüncü məqalə


70 illik bir dövrdə sosrealizm Azərbaycan ədəbiyyatına nələr verdi (yəni nə qazandıq) və bu ədəbiyyatı nələrdən məhrum etdi (yəni nə itirdik)? – bu iki sualın cavablarını bədii-estetik tərəzinin gözlərinə qoysaq, mən buna tamam əminəm ki, ümumlikdə qazandıqlarımızın ağırlığı itirdiklərimizdən az olmayacaq ki, bəlkə də, əksinə, çox olacaq.

İlk olaraq itirdiklərimizə baxaq.

Ən böyük itki o oldu ki, sosrealizm Sistemin inzibati köməyi ilə başqa heç bir ədəbi cərəyanı yaxına buraxmadı, fərdi və müxtəlif bədii təfəkkür ifadələrini eyni qəlibə salmağa çalışdı. XX əsr dünya ədəbiyyatında yaranmış abstraksionizmdən, yaxud ekzistentalizmdən tutmuş modernizmə və postmodernizməcən, sürrealizmdən, neorealizmdən tutmuş absurdacan bir çox ədəbi cərəyanlar Azərbaycan ədəbiyyatından (və bütün SSRİ xalqları ədəbiyyatından) kənarda qaldı. Bu, əlbəttə, həm bədii-fəlsəfi, həm də bədii-estetik rəngarənglik baxımından ədəbiyyatımıza yeknəsəklik gətirdi, həmin dövrdə yaranmış bir çox əsəri, hərgah təbir-caizsə, konveyr trafaretləri ilə “istehsal” etdi.

Bu kontekstdə mən Andre Jidin məlum fikrini xatırlayıram ki, “sənət müstəbidlik zamanı daha əzmkardır, nəinki azadlıq zamanı” və düşünürəm ki, sosrealizm dövründə bu fikir özünü bir o qədər də doğrultmadı. Düzdür, sənətin həmin əzmkarlığı sayəsində sosrealizm çərçivələrindən kənar yazılan əsl ədəbiyyat nümunələri yarandı, amma bunlar aşağı-yuxarı “ənənəvi” ədəbiyyatın uğurları (bəzi hallarda böyük uğurları!) idi, yəni bu mənada ki, “Sakit Don” (M.Şoloxov), yaxud “Dokto Jivaqo” (B.Pasternak), yaxud da bütün SSRİ məkanında “altmışıncılar”ın yaradıcılığı meydana çıxdı, ancaq, misal üçün, bir dənə də olsun absurd pyes, ya da ki, ekzistentsialist bir roman yazılmadı. Sosrealizm (indiki halda sənət sahəsində müstəbidlik ideologiyası) buna imkan vermədi, A.Jidin dediyi həmin “sənət əzmkarlığı” özünü hərtərəfli ifadə edə bilmədi, eyni dövrdə “azadlıq”da isə “Keçəl müğənni qadın” (E.İonesko), yaxud “Qodonu gözləyərkən” (S.Bekket) kimi pyeslər yazıldı və teatr sənətində yeni bir mərhələ – “absurd teatr” yarandı, J.P.Sartr, yaxud S.de Bovuar, yaxud da Kobo Abe ekzistentsialist nəsrlərini yazdılar.

Təkrar edirəm, bu cəhət sosrealizm dövründə ədəbiyyatımızın ümumi mənzərəsindəki bədii-fəlsəfi-estetik miqyas ehtivasına, rəngarəngliyinə ciddi ziyan vurdu.

Başqa bir itkimiz o oldu ki, sosrealizm istedadsız ədəbiyyatın meydana çıxması (və meydanı sulaması!) üçün münbit zəmin, əlverişli şərait yaratdı. Sistem üçün aktual olan mövzunun (pambıq, yaxud barama planının yüz əlli faiz yerinə yetirilməsi, böyük ruh yüksəkliyi ilə Mingəçevir su-elektrik stansiyasının tikilməsi, kolxozçunun, yaxud fəhlənin xoşbəxt həyatı, kapitalizmin ifşası və s., və i.a.) arxasında gizlənən bədii qadirsizlik sosrealizm tərəfindən nəinki qəbul edildi, əksinə, bu bədii qadirsizlik Stalin mükafatı ilə mükafatlandırıldı, dərsliklərə salındı və qrafomanlıq sənət səviyyəsinə qaldırıldı, bədii-estetik meyarları siyasi meyarlar əvəz etdi.

Mən bu barədə əvvəllər də dəfələrlə yazmışam: Sistem sosrealizmin yaratdığı münbit zəmindən istifadə edib, sənəti və o cümlədən də ədəbiyyatı “məmurlaşdırdı”, yəni “böyük şair”, “görkəmli yazıçı”, “istedadlı sənətkar”, “canlı klassik” məfhumları vəzifəyə çevrildi və Sistem uyğun müəllifləri seçib həmin vəzifələrə təyin etdi. İosif Stalin məşhur sözləri (əslində, əmri!) – “Qorki sovet ədəbiyyatının rəhbəridir!” (“Qorkiy – vojd sovetskoy literaturı!”) ilə keşməkeşli, ziddiyyətli bir həyat yaşamış bu yazıçını ədəbiyyatın rəsmi rəhbəri təyin etdi.

Bu, S.Dalinin saatları kimi, ədəbiyyatda sürrealist bir mənzərə yaradır, ancaq həqiqətdir və adlar çəkib bu həqiqəti sübut etməyə də ehtiyac yoxdur. Ümumsovet miqyasında bir çox həmin “böyük sənətkar”ların, “canlı klassik”lərin yaradıcılıq aqibəti – onların da Sistemlə bərabər süquta uğraması, vəzifələrdən “çıxarılması” göz qabağındadır.

Sosrealizmlə bağlı başqa bir naqis cəhət: bu ədəbi metod insanın (xislətin!) bədii təsvirini iki zidd qütbə böldü – “müsbət” surətlər və “mənfi” surətlər. Sistem sosrealizm vasitəsilə xislət zənginliyini, yəni onun mürəkkəbliyini, ziddiyyətini, Xeyir ilə Şər arasındakı əbədi mübarizədəki rəngarəngliyini, nüanslarını və s. öz nöqteyi-nəzərincə məqbul və qeyri-məqbul qəliblərə ayırdı və sosrealizm yenə də Sistemin təpkisi ilə xisləti həmin qəliblərə pərçim etdi.

Romanların, pyeslərin, hətta poemaların konfliktlərini “müsbət” insanlarla “mənfi” insanların sosioloji mübarizələri təşkil etdi və həmin “mənfi” – “müsbət” təsnifatını bədii-etik-psixoloji meyarlar deyil, siyasi meyarlar müəyyənləşdirdi. Yəni hakim ideologiyanı təcəssüm etdirən surət “müsbət” idi və o, “mənfi” ola bilməzdi, bu ideologiyaya yad hərəkətlərə yol verən isə heç vəchlə “müsbət” surət ola bilməzdi. Ədəbiyyatda sinəsi “Qızıl ulduz”lu, orden və medallarla dolu “müsbət surət”lər qalereyası yaranmışdı və sosrealizm bu qəhrəmanları elə bəzəyib rəndələmişdi ki, onlar 7 Noyabr bayramında Lenin movzeleyinin üstündəki tribunada dayanmış Sistem rəhbərlərinin qarşısından keçən hərbi parad iştirakçılarına bənzəyirdi.

Hətta tarixi əsərlərdə belə, surətlərin “mənfi” – “müsbət” təsnifatı mövzuya sinfi münasibətin nəticəsi olaraq meydana çıxırdı və Azərbaycan ədəbiyyatı sosrealizmin ana xətlərindən biri olan bu prinsipdən yalnız 1960-cı illərdən etibarən kənara çıxmağa başladı: dramaturgiyamızda Böyük bəy obrazı (“Mahnı dağlarda qaldı”, İlyas Əfəndiyev), nəsrimizdə Cahandar ağa (“Dəli Kür”, İsmayıl Şıxlı), Kərbəlayi İsmayıl (“Axırıncı aşırım”, Fərman Kərimzadə) kimi obrazlar yarandı. Bütün bunlar sinfi münasibətdən daha artıq dərəcədə insani münasibətlərin yaratdığı canlı bədii surətlər idi.

Bu məsələ ilə bağlı bir cəhəti də qeyd etmək istəyirəm ki, ədəbiyyatdakı “mənfi” – “müsbət” qütbləşməsi oxucu zövqünün formalaşmasında da deformasiya yaratdı və təcrübə göstərir ki, həmin deformasiya sövq-təbii olaraq, indiyə qədər ortadan çıxmayıb. Digər tərəfdən isə, bu gün sinfi münasibətin başqa bir qeyri-təbii tendensiyası yaranıb: bəy, xan “müsbət” surətlər olmalıdır və bədiilik baxımından bunun özü də sosrealizmin o biri üzüdür.

Ancaq biz mövzumuzdan uzaqlaşmayaq.

Sosrealizm həyat ilə ədəbiyyat arasında uçurum yaratmışdı: həyat bütün cəmiyyətlərdə olduğu kimi, min bir qayğıdan, çətinliklərdən, problemlərdən ibarət idisə, ədəbiyyatın predmeti – həyatda olmayan idilliya idi. O yerdə ki, ədəbiyyat (istedad!) bu idilliya səmalarından enib həyata qayıdırdı, o zaman sosrealizm müddəaları onu ittiham edirdi.

Düzdür, misal üçün, Sistem rəhbərlərindən biri (əslində, İosif Stalindən sonra ikinci rəhbər) – Georgi Malenkov XIX partiya qurultayına hesabat məruzəsində ədəbiyyatdan danışarkən, deyirdi ki, “bizə sovet Qoqolları və Şedrinləri lazımdır”, ancaq bu, Sistemin riyakarlığından başqa bir şey deyildi. Sosrealizm elə həmin Sistemin təhriki (və təpkisi!) ilə “sovet Qoqollarının və Şedrinlərinin” yaranmasına qarşı mübarizə aparırdı. Yaxud, Sistemin əsas tribunası – “Pravda” qəzeti baş məqaləsində patetika ilə (saxta partiya patetikası ilə) nasirlərə, şairlərə, dramaturqlara və tənqidçilərə müraciət edirdi: “Həqiqəti yazın!” (“Pravda”, 30 noyabr 1952) və bu konteksdəki həqiqət də həyat yox, üfürülmüş şar kimi havaya qaldırılmış həmin idilliya idi.

Mühüm əhəmiyyətli naqis cəhətlərdən biri də bu oldu ki, sosrealizm ədəbi metodunun müddəaları nəticəsində ədəbiyyatşünaslığımızın inkişafında birtərəflilik meydana çıxdı, yəni ədəbiyyatımızın və ümumiyyətlə, ictimai fikrimizin tarixi bir sıra məqamlarda ayrı-seçkiliyə məruz qaldı (misal üçün, “Molla Nəsrəddin” və “Molla Nəsrəddin” məktəbi” öyrənildi və təbliğ edildi – bu, özü-özlüyündə son dərəcə mühüm bir hadisə idi! – ancaq “Füyüzat” və “Füyüzat” məktəbi” subyektiv tənqidin obyektinə çevrildi, obyektiv elmi tədqiq və təhlildən kənarda qaldı), ədəbi-bədii irsimizin, klassiklərimizin öyrənilməsi və öyrədilməsi ilə bağlı böyük işlər görüldüsə də, bir sıra hallarda vulqar-sosioloji nəticələr əsas götürüldü (misal üçün, “Dədə Qorqud” müəyyən dövrdə sinfi münasibətlər baxımından (!) qiymətləndirildi, Nizami, Füzuli az qala ateist, Vaqif isə tənqidi realizmin banisi kimi təqdim olundu).

Mən “Molla Nəsrəddin” və “Füyüzat” jurnallarının adlarını çəkdim, ancaq sosrealizmlə bağlı prinsipial və səciyyəvi xarakter daşıdığı üçün, süni surətdə yaradılmış bu “qarşı-qarşıya qoymaq” təmayülü üzərində qısaca dayanmaq istəyirəm.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında (əslində, o dövrkü ictimai elmlərin, demək olar ki, bütün sahələrində) tamam stereotipləşmiş belə bir təmayül hökm sürürdü: iki antaqonist qütbdə dayanmış ədəbi məktəblər kimi “Molla Nəsrəddin” ilə “Füyuzat” qarşı-qarşıya qoyulurdu və “Füyüzat” mütləq şəkildə tənqid edilirdi. Bəzən tamam eybəcər bir mənzərə yaranırdı: “Molla Nəsrəddin”ə yüksək qiymət “Füyüzat”ın tənqidi hesabına verilirdi və bura orasını da əlavə etsək ki, bu birtərəfli mülahizələrin çoxu biləvasitə “Füyüzat”ı oxumadan (bəzən hətta “Molla Nəsrəddin”i də oxumadan!) söylənirdi, o zaman əsl elmi fariseyliyin şahidi olarıq.

“Molla Nəsrəddin”in Azərbaycan ədəbiyyatının və jurnalistikasının, geniş mənada isə Azərbaycan ictimai fikrinin inkişafında oynadığı çox böyük rol mübahisə obyekti deyil, bu, tarixi həqiqətdir. Ancaq, aydın məsələdir, bu o demək deyil ki, metodoloji baxımdan tamamilə qəbuledilməz mövqe tutaraq, “Füyüzat”ın oynadığı rolun üzərinə qadağa qoyulmalıdır və o “burjua məfkurəsinin ifadəçisi” kimi yanlız tənqid olunmalıdır.

Bəli, bu iki jurnal arasındakı müxtəliflik göz qabağındadır, ancaq əslində, həmin müxtəliflik ədəbi irsdə bədii-estetik zənginlik göstəricisidir. Bəli, dilə münasibətlə bağlı həmin müxtəliflikdə qütbləşmə var idi, ancaq bu yerdə də mübahisəli bir cəhət yoxdur – nöqtəni “Molla Nəsrəddin”in xeyrinə rəsmi-inzibati ideologiya yox, tarix qoydu.

Baxın, bu, “Füyüzat” şairi Məhəmməd Hadinin məşhur misralarıdır:
Oxumaqçün nə qədər dadü

fəqan etdimsə,

Olmadı zərrə əsərbəxş bu istimdadım.

Dağa dersən eşidir, sonra verir

əks-səda,

Daşa dönmüşlərə əks eyləmədi fəryadım.


Bu isə “Molla Nəsrəddin” şairi

Mirzə Ələkbər Sabirin dedikləridir:


Eyləmərəm rəhm onun gözdən

axan yaşına,

Baxsın özündən böyük öz qoçu qardaşına,

Ölsə də verməm riza şapqa qoya başına,

Kafir ola bir nəfər, oxutmuram, əl çəkin!

Eyləməyin dəngəsər, oxutmuram,

əl çəkin!
Eyni əqidə, eyni məslək deyilmi? Eyni vətəndaş yanğısı bir-birini tamamlamırmı? Və hər iki məktəb arasında yüzlərlə bu tipli analogiya mövcuddur.

“Molla Nəsrəddin” daha artıq dərəcədə həyati, “Füyüzat” isə daha artıq dərəcədə elitardır. Xalqın arzu və istəklərinin ifadəsi, onun gələcəyi baxımından da, elmə, maarifə münasibət, cəhalət və nadanlığa qarşı mübarizə baxımından da mövqelər üst-üstə düşür. Nüanslar var, fərqlər var, ancaq mahiyyət – eynidir. “Molla Nəsrəddin”in mündəricatı bir az sol tərəfdən baxışı ifadə edir, “Füyüzat”ın mündəricatı isə bir az sağ tərəfdən baxışı ifadə edir, ancaq həmin mündəricatın daxili kütləsi eynidir.

Sosrealizm doqmalarının ədəbiyyatşünaslığımıza tətbiqi bu sahəni sinxron tədqiqatdan uzaqlaşdırdı.

Və nəhayət, bir vacib məsələnin də üzərində dayanmaq istəyirəm: sosrealizm bir tərəfdən sənətdə “kitç” hadisəsini burjua təfəkkürünün təzahürü, kapitalist cəmiyyətinin oxucular qarşısındakı riyakarlığı kimi qələmə verirdi, o biri tərəfdən isə var gücü ilə sənəti, o cümlədən də ədəbiyyatı kütləviləşdirirdi. “Sənət xalq üçündür” şüarının arxasında, əslində, həqiqi deyil, saxta həyatı sənətə gətirmək cəhdi dayanırdı. Saxta həyat – yəni saxta təmtəraq, saxta pafos, saxta nikbinlik, saxta qüssə; o saxta təmtəraq, pafos, nikbinlik, qüssə ki, oxucunu ələ alsın, onu reallıqdan uzaq bir aləmə aparsın, onun ruh yüksəkliyinə, coşğun sevincinə, yaxud da göz yaşlarına səbəb olsun. Ədəbiyyatımızın sosrealizmdən sonrakı təcrübəsi də göstərir ki, belə bir “sosrealizm saxtakarlığı” bu və ya digər dərəcədə onun, yəni Azərbaycan ədəbiyyatının mündəricatında qalmaqdadır. Eyni zamanda – və əsas problem də budur! – oxucuların da bədii ədəbiyyat tələbatında belə bir maraq özünü göstərməkdədir.

Mən əsas hesab etdiyim itkilər üzərində dayandım, qalan çatışmazlıqlar da, düşünürəm ki, bu və ya digər dərəcədə həmin itkilərlə bağlıdır.

İndi isə, gəlin, qazandıqlarımıza baxaq.

Bir sıra ədəbi janrlar var ki, onlar sosrealizmə qədər Azərbaycan ədəbiyyatında yox idi, vardısa da, formalaşmamışdı, “özününküləşdirilməmişdi”, ibtidai şəkildə idi. Misal üçün, roman janrını götürək. Bizim bir sıra ədəbiyyatşünaslarımız milli roman janrımızın tarixini Nizaminin poemalarından başlayır, bəziləri “Rəşid bəy və Səadət xanım”ı (İsmayıl bəy Qutqaşınlı), başqa bir qism “Kitab yüklü eşşək”i (Əbdülrəhim Ağa Talıbov) milli romanımızın ilk nümunəsi kimi qəbul edir və s.

Ancaq həqiqət bundan ibarətdir ki, məhz sosrealizm roman janrını Azərbaycan ədəbiyyatının milli faktına çevirdi.

Hətta “Şikayətnamə”dən (M.Füzuli), “Kitabi-Əsgəriyyə”dən (A.Bakıxanov), “Aldanmış kəvakib”dən (M.F.Axundzadə) sonra Cəlil Məmmədquluzadənin, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin gözəl nümunələrini yaratdıqları hekayə janrının özünün belə, tam şəkildə formalaşması, estetik mənada ətə-qana dolması, ədəbiyyatımızın aparıcı janrlarından birinə çevrilməsi sosrealizmin sayəsində mümkün oldu. “Su ərizəsi” (Süleman Rəhimov), “Rəqiblər” (Mehdi Hüseyn), “Qırçı və qırmızı çiçək” (İlyas Əfəndiyev), “Plyajda” (İsa Hüseynov), “Xəzan yarpaqları” (Salam Qədirzadə), “Arabaçı” (Sabir Əhmədov), “Foto “Fantaziya” (Yusif Səmədoğlu), “Ürək yaman şeydir” (Əkrəm Əylisli), “Keçən ilin son gecəsi” (Anar) və s. kimi hekayələr yalnız istisna olaraq bir-iki yazıçının yaradıcılığını yox, ümumiyyətlə, bədii-estetik anlayış kimi Azərbaycan hekayəsini xarakterizə edirdi.

Maraqlı bir cəhət odur ki, əslində, bu hekayələrin bir qismi sosrealizm çərçivələrindən kənara çıxırdı, qalan qismi, ümumiyyətlə, həmin çərçivələrdən kənarda yazılmışdı, ancaq sosrealizm müddəaları onların qarşısına sədd çəkmədi (bəlkə də, “çəkə bilmədi” desəm, daha dəqiq olar), onları qəbul etdi, hətta nümunə göstərdi və beləliklə də, Azərbaycan hekayəsi ədəbiyyatımızın güclü bir qolu kimi meydana çıxdı.

1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə