MİLLİ neft-qaz sektorunda inkiŞafin iQTİsadi artim templəRİ İLƏ korrelyasiya əlaqəLİYİNİn təHLİLİ




Yüklə 274.46 Kb.
səhifə1/3
tarix20.04.2016
ölçüsü274.46 Kb.
  1   2   3

MİLLİ NEFT-QAZ SEKTORUNDA INKİŞAFIN İQTİSADİ ARTIM TEMPLƏRİ İLƏ KORRELYASİYA ƏLAQƏLİYİNİN TƏHLİLİ



Hacızadə Elşən Mahmud oğlu

i.e.d., prof. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstitutu

elshan@hajizadeh.co
Xülasə
Məqalədə milli neft-qaz sektorunun inkişafının iqtisadi artıma təsirinin qiymətləndirilməsi və bu iki fenomenin korrelyasiya aşlılığının tədqiqi məqsəd olaraq qarşıya qoyulmuşdur. İşin əsas nəticələrini son iyirmi il ərzində neft-qaz sektorunun ÜDM-in strukturunda rolu və əhəmiyyəti qiymətləndirilməsi, onun yaxın və orta perspektivdə ölkədə itisadi artıma təsir proqnozu təşkil edir. Tədqiqat prosesində metodoloji alət olaraq trendli və situasiyalı yanaşmada sistemli təhlilin struktur metodlarından, korrelyasiya və digər ekonometrik üsullardan istifadə olunmuşdur.
Açar sözlər: Azərbaycan iqtisadiyyatı, neft-qaz sektoru, milli neft strategiyası, sosial-iqtisadi inkişaf, proqnozlaşdırma.
UOT 338.45:338.1 (479.24)
JEL Classification Codes: B41, C15, D04, E27.
Hajizadeh Elshan Makhmud oqli

Doctor of eсonomics, Prof. Azerbaijan State Economic University.


Abstract
Analysis of the correlation of the national oil and gas sector to economic growth
In this paper the goal - assessment of the impact of the national oil and gas sector on economic growth and the correlation between these two phenomena. The main conclusions of the study is to evaluate the role and importance of oil and gas sector over the last twenty years in the GDP forecast and justification of the impact of this sector to economic growth in the short and medium term. The research methodology is based on trending structural methods in the situational approach and systems analysis. The study also used correlation methods and other econometric methods.
Keywords: The economy of Azerbaijan, the oil and gas sector, the national oil strategy, the socio-ekonomicheskoya development forecasting.
1.Giriş

Neft-qaz sektoru uzun illər ərzində Azərbaycanın iqtisadiyyatında aparıcı rol oynamışdır. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra isə neft-qaz sərvətlərinin xalqa məxsusluğunun tam təmin olunması, onlardan milli dövlət mənafeləri baxımından geniş istifadə üçün real əlverişli şəraitin yaranması neft-qaz sektorunun inkişafına güclü təkan vermişdir. Bu inkişafa, həmçinin yeni geosiyasi situasiyada Azərbaycanın Xəzər sektorunda ötən əsrin son onilliklərində aşkarlanmış nəhəng karbohidrogen yataqlarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində işlənməsinin geniş dövriyyəyə daxil edilməsi də əsaslı zəmin yaratmışdır. Bütün bu gerçəkliklər fonunda ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkənin milli neft strategiyası formalaşdırılmışdır. «Əsrin müqaviləsi»ndən start götürən strategiya əsasında çoxsaylı beynəlxalq neft kontraktları bağlanılmış, respublikaya miqyaslı investisiya axını ilə hasilat artımı genişləndirilərək yanacaq-enerji ifrastrukturu təkmilləşdirilmiş, transmilli neft-qaz ixrac boru kəmərləri inşa edilmiş, sosial-iqtisadi inkişafa əlavə stimullar verən dövlət neft fondu yaradılmışdır [2, 4, 5, 9, 18]. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin əzmkar fəaliyyəti ilə aparılan miqyaslı islahatlar nəticəsində isə milli neft strategiyasının multiplikativ effektləri daha geniş möhtəşəmlik əldə etmiş, iqtisadi artımda mühüm rolu və əhəmiyyəti olan qeyri-neft sektoru formalaşdırılmış, ölkə neft-qaz sərvətlərinin insan kapitalına çevrilməsi mərhələsinə keçid edilmişdir. 2012-ci ilin fevralın 28-də «Baku Expo» Mərkəzində «Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı»nın icrasının üçüncü ilinin yekunlarına həsr olunmuş konfransda Prezident İlham Əliyev demişdir «Əlbəttə, iqtisadiyyatımızın böyük hissəsi neft-qaz sektorunda formalaşır. Ancaq neft-qaz sektorunda böyük sayda iş yerlərinin yaradılması mümkün deyildir. Ona görə bizim əsas istiqamətimiz qeyri-neft sektoruna yönəldilmişdir» [19].

Neft-qaz sektorunda mövcud vəziyyətin respublika iqtisadiyyatına, onun tərəqqisinə təsiri miqyaslıdır. Mövcud reallıqlar belədir ki, neft-qaz sektorun milli və iqtisadi təhlükəsizliyin əsas qaynaq komponenti olmaqla ölkə büdcəsinin 60-70%-nin formalaşmasında iştirak edir [1, 3, 21]. Müasir milli iqtisadiyyatın barometri və əsas indikator göstəricisi bu gün yetərli dərəcədə bu sahədəki inkişaf templəri ilə bağlıdır. Buradakı inkişaf meyilləri, sahənin ölkə iqtisadiyyatındakı müvazinətinin qorunması heç şübhəsiz ki, qeyri-neft sektorunun da inkişafına güclü təkan verməkdədir.

Azərbaycanın bol neft-qaz sərvətləri, iqtisadi və intellektual potensialı, geostrateji özəllikləri imkan verir ki, respublikamız yaxın onillikdə dünyanın inkişaf etmiş ölkələri sistemində möhkəm və dönməz mövqe tutsun. Bu strateji xətti Prezident İlham Əliyev 2012-ci ildə Bakıda keçirilmiş Avronest Parlament Assambleyasının ikinci sessiyasının rəsmi açılış mərasimindəkı çıxışında qətiyyətlə ortaya qoymuşdur. «Biz qarşıdakı on ildə ümumi daxili məhsulumuzu iki dəfə artırmağı planlaşdırırıq. Başqa sözlə desək, artıq üç dəfə artmış ümumi daxili məhsulumuzu gələn illərdə iki dəfə də artıracağıq. Beləliklə, Azərbaycan yüksək gəlirli ölkəyə çevriləcəkdir. Bu, bizim məqsədimizdir. Bizim məqsədimiz inkişaf etmiş ölkəyə çevrilməkdir» [19].

Bütün bunlardan irəli gələrək bizim tədqiqat predmetimizin də leytmotivini mövcud reallıqlar çərçivəsində milli neft-qaz sektorunda inkişafin iqtisadi artim templəri ilə korrelyasiya əlaqəliyinin təhlili təşkil edir. Mövzunun çoxaspektliliyi statistik qiymətləndirmələr və hesablamalarla birlikdə, həm də problemə genişspektrli sistemli yanaşmada bir sıra nəzəri və praktiki təsbitlərin verilməsini də şərtləndirir.
2.Neft-qaz sektorunun resurs bazası və struktur və infrastruktur kompleksi

Milli neft-qaz sektorunun böyük ərazi, material və insan resursları tumumlu hissəsi ARDNŞ-ə mənsubdur. ARDNŞ dünyanın ən böyük «şaquli inteqrasiya olunan» holdinq təyinatlı neft kompaniyalarından biri kimi, Azərbaycanda neft-qaz sənayesini axtarış-kəşfiyyat işindən başlayaraq, hasilat, emal, nəql, təchizat, satış və digər texnoloji proseslərdə əhatə olunmaqla məhsulun son istehlakçıya çatdırılmasına qədər istehsal-xidmət mərhələlərində idarəetməni təmin edir. ARDNŞ-in istisamar zonası 39 quruda və 18 dənizdə olmaqla 57 yatagdan ibarətdir. Bu yataqlarda 3-5 milyard ton neft, 3-4 trilyon m3 həcmində qaz ehtiyatı mövcudluğu geoloji baxımdan təsdiqlənmişdir. Kәşf olunmuş neftin 24%-i, tәbii qazın isә 15%-i qurunun payına düşür. Dənizdә karbohidrogen yataqlarının güman edilәn sahәsi 21,4 min km2, quru әrazilәrindә isә 43-45 min km2-dir [5, 19, 22]. Qeyd olunmalıdır ki, ölkənin potensial neft ehtiyatlarının yarıdan, təbii qaz ehtiyatlarının isә 3/4-dәn çoxu hәlә kәşf edilmәmiş qalır. Müasir məqamda ARDNŞ-in struktutuna başlıca istehsal və xidmət qürumları olmaqla «Azneft» İstehsalat Birliyi («Azneft» İB), «Azəriqaz» İstehsalat Birliyi («Azəriqaz» İB), «Azərikimya» İstehsalat Birliyi («Azərikimya» İB), Xəzər Dəniz Neft Donanması, «Geofizika və Geologiya» İdarəsi, Neft Kəmərləri İdarəsi, «Azərneftyağ» Neft Emalı Zavodu, Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodu, Qaz Emalı Zavodu, Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodu, «Neftqaztikinti» Tresti və Kompleks Qazma İşləri Tresti daxildir [22].

Hazırda ARDNŞ-in daha geniş imkanlı və standartlı transmilli şirkətə çevrilməsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirilir. Bu strateji xətt daim ölkə prezidentinin də diqqət mərkəzində durur. Qeyd olunmalıdır ki, ARDNŞ zəmanəmizdə kapital həcminə görə dünyanın 68-ci ən böyük şirkətidir [22].

ARDNŞ-in enerji gücü yalnız neftlə bağlı deyildir. Burada hasil edilən təbii qaz hazırda ölkənin bütün İstilik Elektrik Stansiyalarının yanacaq təminatını və əhalinin müvafiq istehlak tələblərini ödəmək imkanındadır. Hasilat qazı Bakının Qaradağ ərazisində yerləşən Qaz Emalı Zavoduna (əsasən dəniz yataqlarında çıxarılan) və «Azəriqaz» İstehsalat Birliyinə yönəldilir. Qaradağ Qaz Emalı Zavodunun əsas məqsədi təbii və səmt qazlarından metan-etan, propan-butan, qaz benzini və dizel yanacağı komponenti istehsal etmək olsa da, burada son zamanlar hər il orta hesabla səthi formada 4,2-4,7 milyard m3 həcmdə qaz emal olunmaqdadır. Bu həcm isə onun layihə istehsal gücündən 30% azdır (illik güc 6,5 milyard m3) və ölkədə hasil olunan bütün qazın emalını və təmizlənməsini təmin etməyə qadir deyildir. Digər tərəfdən, zavodda qaz emalının dərinləşdirilməsi və bundan irəli gələrək onun tərkibindəki qiymətli komponentlərin çıxarılması texnologiyası nəzərdə tutulmadığından, burada beynəlxalq standartlara uyğun məhsul istehsalı da mümkünsüzdür [8, 22, 24].

2009-cu ilə qədər ayırca mərkəzi dövlət təsisatı kimi fəaliyyət göstərmiş «Azəriqaz» İB isə Azərbaycan ərazisində təbii qazın saxlanması (aktiv һәcmi 3 milyard m3 2 yeraltı qazsaxlama anbarları), emalı, nəqli (34831 km boru kəmərləri), paylanması (163 qazpaylayıcı stansiya) və satışını (1,3 milyon abonent) həyata keçirir. «Azəriqaz» İB yalnız ARDNŞ daxilində deyil, bütövlükdə respublikada hasil edilən qazın qəbulu və ötürülməsini təmin edir. Bu ümumilkdə orta illik göstəricidə (son 3 il üzrə) 10-12 milyard m3 qaz həcminə bərabərdir. [20, 22].

ARDNŞ-də istehsal tsiklinin digər bir hissəsi «Azərikimya» İB ilə bağlıdır. Çox yaxın zamanlara qədər dövlət şirkəti statusunda fəaliyyət göstərmiş birliyin hazırda «Səthi Aktiv Maddələr», «Etilen-Polietilen» və «Üzvi sintez» zavodlarında dünya bazarında böyük tələbat olan yüksək təzyiqli polietilen, izopropil spirti, propilen, ağır qətran, piroliz və poliefir qətranları, propilen oksidi, kaustik soda, sulfat və xlorid turşuları və s. istehsal edilir. Bu məhsulların istehsalı üçün xammal qismində ARDNŞ-in neft emalı zavodlarından Sumqayıtdakı kimya müəssisələrinə birbaşa boru xətti ilə nafta məhsulu göndərilir. Qeyd olunmalıdır ki, milli neft-kimya sənayesinin təşəkkülü ötən əsrin ortalarına təsadüf edir. 1988-ci ildə burada istehsalın aşagı düşməsi, məhsul çeşidinin məhdudlaşması və texnoloji geriliyin aradan qaldırılması ilə əlaqədar layihə gücü 450 min ton olan (300 min ton etilen, 150 min ton propilen) və o zaman üçün müasir hesab edilən EP-300 qurğusu tikililərək istismara verilmişdir. Uzun illər modernizasiyası investisiyalaşdırılmayan bu qurğu fiziki və həm də mənəvi köhnəlməyə məruz qalmış və hazırda 25% istehsal həcmində fəaliyyət göstərməkdədir [18, 22, 24]. Bütün bunlar onu göstərir ki, respublikanın neft-kimya kompleksində köklü dəyişikliklər aparmaqla onun yenidənqurulmasına zəruri ehtiyac vardır. Məhz bundan irəli gələrək də, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Neft-kimya sənayesində idarəetmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi haqqında» sərəncamına (02 aprel 2010-cu il) müvafiq olaraq ARDNŞ-də beynəlxalq təcrübəyə uyğun vahid texnoloji prosesdə fəaliyyət göstərən neft-qaz emalı və neft-kimya sənayesi kompleksinin yaradılması işlərinə başlanılmışdır. Bununla yanaşı həm də, Azərbaycan Respublikası Prezidenti «Sumqayıt Kimya Sənaye Parkının yaradılması haqqında» (29 dekabr 2011-ci il) da müvafiq fərman imzalamışdır [25].

Respublikanın bütün növ yanacaq və müəyyən sürtkü yağlarına olan tələbatının ödənilməsi ARDNŞ-in 2 neftayırma zavodları vasitəsi ilə həyata keçirilir. Bu zavodların illik gücü 18 milyon ton təşkil etsə də, burada hazırda istehsal imkanlarından 3 dəfə az miqdarda məhsul hazırlanır. Emal məhdudluğunu yalnız qəbul edilən aşağı hədli həcmlərlə bağlamaq olmaz. Yəni qeyd olunduğu kimi, «Azneft» İB tərəfindən bura hər il orta hesabla 6 milyon ton neft göndərilir. Araşdırmalar göstərir ki, bu zavodlarda mövcud texnoloji sistem köhnə konstruksiyalıdır və müasir tələblərə adekvat deyildir. Zavodlar dəfələrlə moderinləşdirilməyə məruz qalsalar da, onların fiziki və mənəfi aşınması yüksək olaraq qalır. Bu səbəbdəndir ki, yaxın gələcəkdə onların fundamental rekonstruksiyası və ya başqa ərazilərdə analoji istehsalların yaradılması istiqamətində layihə əsaslandırmaları həyata keçirilməkdədir. Bütün bunlara baxmayaraq, həmin zavodlar milli neft-qaz sektorunun mühüm özəyi kimi istehsal etdiyi məhsulları ilə respublikada iqtisadi artımın yüksəlıdilməsində həyati əhəmiyyət kəsb edirlər. Bir-biri ilə texnoloji bağlılığı olan bu zavodlarda müxtəlif kondisiyalarda benzin, dizel və reaktiv mühərrik yanacaqları, kerosin, soba mazutu, bitum, sürtkü, energetik və turbin yağları, vakuum qazoyl və digər bu kimi analoji məhsullar istehsal olunur. Statistik göstəricilərə diqqət yetirdikdə görərik ki, burada hər il orta hesabla 1,1-13 milyon ton benzin istehsal olunur ki, onun da 80%-dən çoxu daxili istehlaka yönəldilir. Dizel yanacağı istehsalı isə bir qədər yüksək, illik 2,3-2,6 milyon ton təşkil edir ki, bunun da yetərli hissəsi (60-65%-i) ixrac olunur. Aviasiya üçün istehsal edilən reaktiv mühərrik yanacağının həcmi isə orta hesabla ildə 500-600 ton arası tərəddüd edir. Bu məhsulun da 20%-ə qədəri ixraca yönəldilir. Neft-kimya məhsulu olan nafta isə əsasən daxili istehsala yönəldilir və bu məhsulun da 20%-ə qədəri ixrac olunur. Bundan başqa, həmin zavodlarda 1,2-1,3 milyon ton həcmində digər neft məhsulları da istehsal olunur. Hesablamalara görə neftin və neft məhsullarının dünya bazarlarında qiymət tərəddüdləri ilə bağlı olaraq, onların xarici satışından əldə olunan gəlirlər 1,5-3 milyard ABŞ dolları təşkil edir [7, 22, 24]. Göründüyü kimi, bu emal zavodları (buraya qaz emalı zavudu da daxil edilir) ARDNŞ-in ÜDM-dəki sanbalının əsas gəlir mənbəyini təşkil edir. Bu baxımdan da milli neft-qaz sektorunun tərkib hissəsi olaraq həmin müəssisələrin iqtisadi artıma təsir effekti olduqca yüksək qiymətləndirilməlidir.

ARDNŞ-in tərkibində dünya neft sənayesində ikinci (birinci ABŞ) dəniz neft armadası - 260-a qədər gəmi ilə təmsil olunan Xəzər Dəniz Neft Donanmasının da iqtisadi əhəmiyyəti böyükdür. Bu dоnanma Xəzərin kоntinental şelfindəki neft-qaz hasilatı оbyektlərinə nəqliyyat-texnоlоji və daşınma xidmətləri göstərir, sualtı-texniki, dalğıc qəza-xilasetmə və digər işləri yerinə yetirir, həmçinin gəmilərin təmirini və neft avadanlığı üçün ehtiyat hissələri və detalların istehsalını həyata keçirir. Bununla belə, donanmanın gəmiləri Xəzərin İran, Türkmənistan, Qazaxıstan və Rusiya sektorlarında müxtəlif sifarişləri yerinə yetirir, dünya okeanı sularında hərəkət etməklə çoxsaylı xarici ölkələrdə bir sıra analoji xidmətlər reallaşdırır, həm ARDNŞ-ə və həm də bütövlükdə dövlət büdcəsinə zəruri valyuta daxilolmalarını təmin edir, ölkədəki iqtisadi artımı bu baxından stimullaşdırır [5, 12].

ARDNŞ-in iri müəssisələrindən biri də Heydər Əliyev adına Bakı Dərin Özüllər Zavodudur. Zavod dərin dəniz özüllərinin layihələndirilməsi, hazırlanması, quraşdırılması, suya buraxılması, təyinat yerinə nəqli, «layihə nöqtəsinə» qoyulması, dayaqların bərkidilməsi və istismara buraxılması ilə məşğuldur. Burada tikinti üçün metalkonstruksiyalar, 200 metrədək dərinlik üçün stasionar dəniz özülləri, həcmi 105 min m3-dək olan rezervuar (çən) konstruksiyalar, istənilən həcmli tutumlar, 100 atm. təzyiqli neft və qaz seperatorları, qaynaq elektrodları, müxtəlif diametrli metal borular və s. istehsal olunur ki, bütün bu məhsullar milli neft-qaz sektorunun iqtisadi potensialının artırılmasında özünəməxsus əhəmiyyətli rol oynayırlar [22].

ARDNŞ-də daxili struktur təşkilatları ilə yanaşı onun təsisçiliyi ilə yaradılmış 35 birgə müəssisə, 6 alyans Azərbaycanda və dünyanın müxtəlif ölkələrində neft-qaz sənayesinin demək olar ki, bütün sahələrində uğurla fəaliyyət göstərir. ARDNŞ Gürcüstan və Türkiyədə daha geniş aktivlərə malikdir. Belə ki, şirkətin Gürcüstandakı fəaliyyəti bu ölkənin neft məhsulları bazarının 50%-ni əhatə edir. Hazırda burada «SOCAR» brendi ilə 70-dən artıq yanacaqdoldurma məntəqəsi fəaliyyət göstərir və yaxın perspektivdə onların sayının 100-ə çatdırılması planlaşdırılır. Gürcüstanın Qara dəniz sahilində yerləşən Kulevi terminalında (Kulevi «Qara Dəniz Terminali» MMC) çalışmalar ARDNŞ tərəfindən həyata keçirilir. Ölkədə fəaliyyət göstərən «SOCAR Georgia Petroleum» MMC azərbaycanlıların kompakt yaşadığı bölgələrdə iri həcmli sosial layihələr realaşdırır. Hazırda Gürcüstanın 30 regional qaz distribusiya şirkəti ARDNŞ-ə məxsus «SOCAR Georgia Gas» tərəfindən idarə olunur [22, 24].



ARDNŞ-in Türkiyədəki fəaliyyəti də tutumludur. Belə ki, ölkənin neft-kimya məhsulları bazarının 25-30 faizinə nəzarət edən «Petkim Petrokimya Holding» AS - «Petkim» ARDNŞ-in idarəçiliyindədir. «Petkim»in təməli 1965-ci ildə Türkiyənin Yarımca şəhərində qoyulmuşdur və hazırda ona məxsus 11 zavodda 50 növdən çox neft-kimya xammalı hazırlanır. ARDNŞ «Petkim»in xammala, xüsüsən də naftaya olan tələbatının ödənilməsi, idxaldan asılılığının aradan qaldırılması məqsədi ilə Türkiyənin İzmir şəhərində «Star» adlanan yeni neft emalı zavodu inşa etdirməkdədir. Zavodun illik emal gücü ildə 10 milyon ton neft təşkil edəcəkdir. Layihəyə 5,5 miliyard ABŞ dolları həcmində sərmayə qoyulacaq və zavodun inşası 2015-ci ildə başa çatacaqdır. Burada istehsal olunacaq məhsulların Türkiyə bazarı ilə bərabər Aralıq dənizi və Cənubi Avropa bazarlarına da ixrac edilməsi nəzərdə tutulur [22] və istisna deyil ki, bu məhsullardan Azərbaycan bazarında da istifadə edilsin.

Bunlardan savayı, ARDNŞ Ukrayna və Rumıniyanın pərakəndə yanacaq satışı bazarlarına da daxil olmuşdur. Eyni zamanda şirkət Azərbaycan neftinin Ukrayna və qonşu ölkələrin bazarlarına çatdırılmasında əməli nəticələr əldə etmişdir. ARDNŞ İtaliya, ABŞ, İsrail, Fransa, İndoneziya, İspaniya da daxil olmaqla 24 ölkəyə xam neft ixrac edir. Ümumiyyətlə isə, Azərbaycandan dünyanın 33 ölkəsinə xam neft və neft məhsulları ixrac olunur [22, 24].

ARDNŞ 10-dan çox ölkədə nümayəndəliklərə malikdir. Böyük Britaniya, Almaniya, Avstriya, Gürcüstan, Türkiyə, Rumıniya, İsveçrə, Qazaxıstan, Ukrayna və İranda yaradılmış nümayəndəlikləri ARDNŞ-in beynəlxalq fəaliyyətinin təşkilində mühüm rol oynayır. ARDNŞ-in bu uğurlu xarici iqtisadi fəaliyyətinin nəticələri heç şübhəsiz ki, ölkədə iqtisadi artımın yüksəlməsində əlavə səmərəli maddi və maliyyə təsirləri yaradır.

ARDNŞ-də həm quru, həm də dəniz neft yataqlarının kəşfiyyatı, işlənməsi və abadlaşdırılması ilə bağlı bütün məsələləri həll etmək qabiliyyətinə malik yuksək ixtisaslı mühəndis, texnik və fəhlə kadrları vardır. Burada 60 min nəfərə yaxın, o cümlədən 50 nəfər elmlər doktoru elmi dərəcəsinə malik işçi və mütəxəssis çalışır. Bu kütləvi ixtisaslı insan resurslarının ölkənin iqtisadi inkişafının irəliyə aparılmasında xidmətləri yüksəkdir. Onlar ARDNŞ bazasından olmaqla yanaşı, həm də əldə etdikləri biçimli gəlirlər müqabilində ölkənin iqtisadi həyatında stimullaşdırıcı rol oynayır və iqtisadi artımın genişləndirilməsində əlahiddə iştirakçı kimi çıxış edirlər [22].

Milli neft-qaz sektorunda özəl pay bölgüsündə əsas fəaliyyətləri Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti (ABƏŞ) tərəfindən həyata keçirilir. ABƏŞ 1994-cü ildə «Xəzərin Azərbaycan sektorunda neft yataqlarının müştərək işlədilməsi və istifadəyə verilməsi» haqqında ARDNŞ-in (10%-lik pay) və dünyanın bir neçə böyük neft şirkətləri ilə imzalanmış müqavilənin payçıları adından onun şərtlərini həyata keçirmək məqsədilə yaradılmış konsorsium formalı əməliyyat şirkətidir. Buraya 7 ölkəni - Böyük Britaniya, ABŞ, Yaponiya, Norveç, Rusiya, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanını təmsil edən 11 iri neft şirkəti daxildir. ABƏŞ Böyük Britaniyanın «Britiş Petrolium» neft şirkətinin (BP) operatorluğu ilə Azəri-Çıraq-Günəşli» (AÇG) və «Şahdəniz» yataqlarında istismarı, habelə ABƏŞ Bakı-Supsa, H.Əliyev adına Bakı-Tbilisi-Ceyhan Əsas İxrac Neft Kəməri (ƏİNX) və Bakı-Tbilisi-Ərzurum - Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (CQBK) transmilli kommunikasiya xətləri və digər infrastruktur obyektlərində müvafiq idərəetməni həyata keçirir. Bundan başqa, milli neft-qaz sektorunun özəl sahəsinə müştərək fəaliyyətdə - Az ŞenqLi Oyl/Pirsaat - (ARDNŞ-in ortaq şirkəti ONŞ-n payı 20%), Qobustan ƏŞ (ONŞ-n payı 20%), Salyan OYL ƏM (ONŞ-n payı 50%), Qarasu ƏŞ (ONŞ-n payı 15%), Binəqədi Oyl Kompani (iştirak payının bölünməsi haqqında məlumat yoxdur), Suraxanı ƏŞ (ONŞ-n payı 25%), Abşeron ƏŞ (ONŞ-n payı 25%) şirkətlərinin müqavilə zonasında olduqları yataqların istismarı ilə əlaqədar obyektlər və digər bu kimi təsərrüfatlar da daxildir. Bütün bu potensial isə milli neft-qaz sektorunun tərkib hissəsi kimi ölkədə iqtisadi artımın təmin olunmasının ən tutumlu hissəsini təşkil edir. Xüsusi ilə qeyd edilməlidir ki, «Əsrin müqaviləsi» də daxil olmaqla, Azərbaycan dünyanın 20-dən artıq ölkəsinin 30-dan çox şirkəti ilə neft və qaz yataqlarının birgə işlənməsinə dair 33 Hasilatın Pay Bölgüsü sazişi imzalamışdır. Bu sazişlər içərisində qlobal əhəmiyyətinə görə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı AÇG və Şahdəniz yataqlarının istismarı və ƏİNX (illik buraxılılş gücü 50-60 milyon ton) və CQBK (illik buraxılılş gücü 30 milyard m3) daha mühüm önəm daşıyır. Bunun nəticəsidir ki, hazırda quruda və Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən yataqlar üzrə aparılan neft-qaz əməliyyatlarına dünyanın 53 enerji şirkəti cəlb olunmuşdur [22, 26].

Hazırda Azərbaycan nefti dünya bazarlarına üç istiqamətlə nəql olunur. Neftin nəqli üçün hər birinin ötürücülük gücü ildə 6 milyon ton təşkil edən 1997-ci ildə Rusiya istiqamətində Bakı-Novorossiysk (ilkin neftin dünya bazarına çıxarılması üçün), 1999-cu ildə isə Gürcüstan istiqamətində Bakı-Supsa neft boru kəmərləri istifadəyə verilmişdir. Azərbaycanın neft nəqli sisteminin başlıca arteriyası ƏİNX-dir. Neftinin etibarlı və fasiləsiz nəqlini təmin edən bu kəmər beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən biri kimi Avrasiya regionunda ən iri və unikal mühəndis qurğularından hesab olunur. Hazırda bu kəmər vasitəsi ilə Azərbaycan neftindən başqa, sutkada 40-50 min barel həcmində Türkmənistan nefti də nəql olunur. İstismara verildiyi dövrdən başlayaraq ƏİNX ilə 181,3 milyon ton neft, CQBK ilə 19,7 milyard m3 qaz ixrac edilmişdir [22].

Ölkəmiz xaricinə çıxışı olan şaxələndirilmiş qaz kəmərlərinə də malikdir. Konkret Azərbaycan qazı dörd istiqamətdə dünya bazarlarına çıxarılır. Bu kəmərlər sırasına başlıca olaraq müasir zamanda inşa edilmiş CQBK və əvvələr mövcud olmuş simal, cənub və qərb istiqamətlərinə yönəlmiş magistral xətlər daxildir. Ölkənin qaz ehtiyatları 2,6 trilyon m3 hesablanır. 2004-2011-ci illər ərzində respublikada qaz hasilatı 5,2 dəfə artırılaraq 5 milyard kubmetrdən 26 milyard m3 çatdırılmışdır. Qaz həcmlərinin 2015-ci ilə kimi 35 milyard m3-dən çox, 2020-2025-ci illərə qədər isə hər il 50-55 milyard m3 olacağı proqnozlaşdırılır [7, 22].

Qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan qaz sənayesinin flaqmanı rolunda Şahdəniz yatağı çıxış edir. Şahdəniz dünyanın dəniz akvatoriyalarında işlənilən ən iri qaz-kondensat yataqlarından biridir. Burada sübut olunmuş ehtiyatlar 1,2 trilyon m3 qaz və 240 milyon tondan artıq kondensat həcmində qiymətləndirilir. 2006-cı ildə Şahdəniz layihəsinin birinci mərhələsi çərçivəsində qaz hasil edilmişdir. Ötən il yataqdan təxminən 6,7 milyard m3 qaz çıxarılmışdır. Hazırda Şahdəniz Mərhələ 2 və ya Yatağın Tammiqyaslı İşlənməsi Azərbaycan qazını AvropayaTürkiyəyə çatdıracaq nəhəng layıhənin reallaşdırılmasına başlanılmışdır. Bu, dunyanın ən böyük qaz işlənməsi layihəsindən biridir. Burada görüləcək ümumi işlərin qiyməti 10 milyard ABŞ dolları həcmində proqnoz edilir. Layihə yeni cənub qaz dəhlizi vasitəsilə Avropa bazarlarına qaz təchizatını və enerji təhlükəsizliyini artıracaq. İşlər tam başa çatdıqdan sonra Şahdəniz Mərhələ 1 layihəsindən hazırda hasil olunan qazdan əlavə 16 milyard kub m3 qazın hasil ediləcəyi gözlənilir [22, 24].

İndi Azərbaycan özü heç bir kənar stimullar olmadan dəniz akvatoriyasında miqyaslı istismar işləri aparır. Buna misal olaraq Ümid qaz-kondensat yatağını göstərmək olar. Bu yatağı Azərbaycan neftçiləri aşkarlamış və terminoloji ifadədə ARDNŞ burada həm investordur və həm də operator funksiyasını yerinə yetirir. İlkin hesablamalara görə, yatağın çıxarıla bilən ehtiyatları 200 milyard m3 qaz, 40 milyon ton kondensat həcmində qiymətləndirilir. Burada alınan nəticələr eyni zamanda Xəzərin Azərbaycan sektorunda məhsuldarlıq perspektivlərini yüksəltmiş, yeni lay və yataqların açılması ehtimalını artırmışdır. Belə ki, artıq Ümid yatağı ilə bərabər, potensialı ondan iki dəfə çox olan Babək yatağının da (400 milyard m3 qaz, 80 milyon ton kondensat) ARDNŞ tərəfindən müstəqil istismar edəcəyi reallığa çevrilməkdədir [19]. Bundan başqa, Xəzərin Azərbaycan sektorunda Abşeron blokunda iri qaz yatağının kəşf edilməsi də ölkənin qaz potensialının artırılmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır və yeni geosiyasi öhdəliklərin yaranışına rəvac verir. Burada qazma dərinliyi 7 min metrdən çoxdur. İlkin hesablamalara görə, Abşeron yatağında 350 milyard m3 qaz və 45 milyon ton kondensat həcmində karbohidrogen ehtiyatlarının olduğu ehtimal edilir. Yataqdan miqyaslı məhsul alınması 2022-2025-ci illər üzrə proqnozlaşdırılır. Hazırda «bp Azərbaycan» şirkəti ilə «Kaspian Geofizikal» Müştərək Müəssisəsi tərəfindən «Şəfəq-Asiman» (proqnoz ehtiyatlar 500 milyard m3 qaz və 65 milyon ton kondensat) və Almaniyanın RWE şirkəti ilə «Naxçıvan» (proqnoz ehtiyatlar 300 milyard m3 qaz və 40 milyon ton kondensat) perspektiv strukturlarında birgə geoloji-kəşfiyyat işləri apırlmaqdadır [22, 24]. Bundan başqa, AÇG yatağının qaz ehtiyatları da 300 milyard m3 həcmində dəyərləndirilir. Bütün bunlar Azərbaycanın iqtisadi qüdrətinin artmasının əyanı göstəriciləridir.

2011-ci ildə Avropa İttifaqı () ilə Azərbaycan arasında çox mühüm sənəd - «Cənub qaz dəhlizi haqqında Birgə Bəyannamə» imzalanmışdır. «Cənub dəhlizi» layihəsi Aİ üçün prioritet enerji layihələrindən biridir. Bu layihə «Nabukko» (illik keçiriciliyi 31 milyard m3) qaz kəməri, Transadriatik qaz kəməri (TAP), «Bəyaz axın» (White Stream), Türkiyə-Yunanıstan-İtaliya qaz kəməri (ITGI) «Şahdəniz» layihəsinin ikinci mərhələsinin işlənməsi üçün əsas təməldir. Eyni zamanda qeyd olunmalıdır ki, 2011-ci ilin 12 sentyabrında Brüsseldə keçirilən toplantıda Aİ Azərbaycan və Türkmənistanla Avropaya yeni qaz ehtiyatları çatdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş Cənub Dəhlizində əsas layihə kimi çıxış edən «Trans-Xəzər qaz kəməri»nin tikintisi ilə bağlı danışıqlara başlanmasına qərar veriilmişdir. Digər tərəfdən, Azərbaycan, Gürcüstan və Rumıniya arasında (Azerbaijan-Georgia-Romania Interconnector - AGRİ) layihəsi üzrə «Qaz tədarükü sahəsində əməkdaşlıq haqqında» memorandumun imzalanması da Avropaya qaz tədarükü istiqamətində yeni imkanlar yaradır [22]. Bu layihə Azərbaycan qazının boru vasitəsi ilə Qara dəniz sahillərinə - Kuleviyə nəqlini, orada xüsusi terminalda mayeləşdirilərək (LNG), tankerlərlə Rumıniyanın Konstansa limanına çatdırılmasını, sonra isə yenidən təbii qaz şəklinə salınaraq ötürülməsini nəzərdə tutur. Bütün bu layıhələrin həyata keçirilməsi ilə Azərbaycanın Avropa enerji məkanında generasiya imkanları daha fərqli məcraya yönələcəkdir. Bununla belə, Azərbaycan qazının uzunmüddətli sazişlər əsasında Aİ ölkələrinə tədarük olunması istiqamətində digər əlverişli variantları da araşdırılır. Respublikamız həmçinin Aİ və digər regionlarla yeni, birbaşa enerji və nəqliyyat əlaqələri yaradan müasir İpək Yolunu - Cənub enerji dəhlizi strategiyasını dəstəkləyir. Hesab olunur ki, bu strategiya çərçivəsində yeni qaz təchizatı dəhlizinin açılması Avropa qaz bazarının sabitliyinə mühüm təsir göstərəcəkdir.

Aşagıda Azərbaycanda 1995-2015-ci illərdə neft-qaz hasilatı və proqnozunu əks etdirən cədvəl verilmişdir:

Cədvəl 1

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə