MƏHƏBBƏT və İntellekt fəLSƏFİ esselər bakı – 2006 Elmi redaktoru: Fuad Qasımzadə




Yüklə 1.5 Mb.
səhifə1/5
tarix27.04.2016
ölçüsü1.5 Mb.
  1   2   3   4   5
Səlahəddin XƏLİLOV
MƏHƏBBƏT

və İNTELLEKT

FƏLSƏFİ ESSELƏR

Bakı – 2006


Elmi redaktoru: Fuad Qasımzadə



akademik

Xəlilov S.S.



Məhəbbət və intellekt. – Bakı, «Nurlan» nəşriyyatı, 2006 – 176 səh.
Kitab dərk olunmuş və olunmamış məhəbbət haq­qında, onun mahiyyəti, for­maları, tərkib hissə­lə­ri və sosial-mənəvi ha­di­sələrlə əlaqəsi haqqında fəlsəfi es­selər toplu­sudur. Əslində elmi-fəlsəfi təd­qiqat səjiyyəsi daşıyan bu əsər təkcə mütə­xəssislər üçün deyil, həm də geniş oxucu küt­ləsi, xüsusən gənclər üçün nəzərdə tutul­muşdur.

© S.S. Xəlilov


Ön söz

Məhəbbət mövzusu əsrlər boyu düşünən və sevən insanların diqqət mərkəzində olmuş­dur. Əlbəttə, bu haqda heç düşünmədən se­vənlər də var, bu haqda çox düşünüb, amma ömrü boyu heç sevməyənlər də var. Sevmək səadəti heç də hamıya nəsib olmur. Həm sevib, həm də sevilmək isə ancaq xoşbəxtlərin qismə­tidir.

Bu kitab öz məhəbbətini dərk etməyə ça­lışmayanlar, yaxud məntiq çərçivəsində mə­həbbəti imitasiya etməyə çalışanlar haqqında deyil, dərk olunmuş məhəbbət haqqında, onun mahiyyəti, formaları, tərkib hissələri və digər mənəvi hadisələrlə əlaqəsi haqqında esselər toplusudur.

Lakin məhəbbətin dərk olunması prinsipcə mümkündürmü?

Yaxud buna ehtiyac varmı?

«Ağıllı düşünənə qədər dəli vurub çayı keçmirmi?». Əlbəttə, aşiqin özü üçün o heç də önəmli deyil. Lakin cəmiyyətdə aşiqin statu­sunu düzgün müəyyən etmək, onun «haqqını» özünə verə bilmək, ona adekvat münasibət formalaşdırmaq üçün bu hadisənin sosial-mə­nəvi infrastrukturu və digər mənəvi proseslər arasında yeri düzgün müəyyənləşdirilməlidir. Yəni sevmək üçün idrak tələb olunmasa da, ona obyektiv münasibət bəsləyə bilmək üçün bu hissin dərk olunmasına böyük ehtiyac var­dır. Əxlaqi dəyərlər sisteminin və hətta sosial-hüquqi normaların bu məsələyə münasibətdə düzgün yönləndirilməsi üçün məhəbbətin özünün tədqiqat obyektinə çevrilməsinə, onun hərəkətverici qüvvələrinin, motivlərinin araşdı­rılmasına ciddii sosial təlabat vardır.

Şairlər bir qayda olaraq məhəbbəti tə­rənnüm edir, nasirlər onunla bağlı sosial dra­matizmi və ictimai təbəddülatları bədii vasitə­lərlə işıqlandırmağa çalışır, psixoloqlar insanın davranışında və mənəvi həyatında məhəbbətin rolunu və motivasiyasını araşdırmağa çalışır, sosial psixologiyada isə bu problem əsasən ailə və lokal sosial qruplar kontekstində nəzərdən keçirilir. Amma bütün bu yanaşmaların heç biri məhəbbətin mahiyyətini açmaq iqtida­rında deyil. Filosoflar isə bu mövzuya həmişə böyük ehtiyatla toxunurlar. Çünki məhəbbət insanın mənəvi aləminin ən dərin qatlarında üzə çıxdığından və əsasən qeyri-şüuri sferaya aid olduğundan onun məntiqi təfəkkürlə şərhi çox çətindir. Amma hər halda bu məsuliyyət fəlsə­fənin üzərinə düşür. Çünki bu mövzu elmin ümumiyyətlə girə bilmədiyi, onun üçün qaran­lıq olan bir sahədir. «Qəlbin sarı simini» po­eziya və musiqi daha yaxşı çala bilir, amma C.Cübran demişkən, «həyat onun qəlbini oxumağı bacaran müğənni tapa bilməyəndə, onun dərrakəsi ilə danışan filosof yaradır».1

Lakin hələ qədim dövlərdən nəinki, təkcə Şərqdə, həm də Qərbdə məhəbbət möv­zusu poeziyanın inhisarında olmuşdur. Qərb dün­yasında Homerdən üzü bəri Şekspir, Bay­ron, Göte kimi mütəfəkkir şairlər məhəbbət aləminin işıqlandırılması sahəsində böyük uğur­lar qazanmışlar. Lakin filosoflar bu pro­bleminin öyrənilməsinə xeyli sonralar cəsarət edə biliblər. Bizim əsil saf məhəbbət hesab et­diyimiz duyğu ənənəvi olaraq «platonik mə­həbbət» adlandırılsa da, nə Platon, nə də digər qədim filosoflar sufilərin eşq konsepsiyası ilə müqayisə oluna biləcək hər hansı monumental təlim yaratmamışlar.

Bəli, bu mövzu Qərbdə də uzun müddət bədii təfəkkürün ixtiyarına buraxılmış, bu pro­blemə həsr olunmuş fundamental fəlsəfi əsərlər və essələr ancaq Yeni dövrdə yara­dılmışdır. Bu sırada E. Svedenborqun «Ailə məhəbbəti» ki­tabını1, Stendalın «Məhəbbət haq­qında» es­se­lə­rini2, V.Solovyovun «Məhəb­bətin mə­nası»3, E.Frommun «Sevmək sənəti»4, D.Hil­de­­bran­dın «Məhəbbətin metafizikası»5 əsər­lə­rini xü­su­si qeyd etmək olar. Lakin Qərbdə bu cür fun­damental tədqiqat əsərləri boş yerdə və ya yalnız ədəbi-bədii material üzə­rində yaran­ma­mışdır. Platon «Pir» əsə­rin­də, Plutarx «Erot haqqında» dioloqunda, B.Spi­noza «Allah, in­san və onun səadəti haqqında» qısa traktatında məhəbbət mövzusuna geniş yer ayırmışlar. Bü­tün başqa filosoflar da bu mövzuya ara-sıra toxunmuş, insan həyatında onun önəmli yerini qeyd etmişlər.

Sual oluna bilər ki, çağdaş tədqiqatçının bu qədər ənənəvi bir mövzuda daha adekvatl bir təlim işləyib-hazırlaması mümkündürmü? Bu mövzuda Platon, Hegel, C.Sartr, E.Fromm kimi böyük mütəfəkkirlərin yazdıqlarından son­ra, nə isə təzə bir söz demək, əlbəttə, çox çətindir. Lakin məhəbbət mövzusu ənənəvi Şərq mövzusudur. İbn Sinadan R.Taqora, Ni­zamidən Hafizə, Füzuliyə və Cavidə qədər bütün böyük Şərq şairləri məhəbbət mövzu­suna müraciət etmiş və böyük sənət abidələri yaratmışlar. Düzdür, bu yazılanları hələ fəlsəfə dilinə tərcümə etmək tələb olunur, lakin hər halda müəllif məhəbbət mövzusunda Şərq ənə­nələrini nəzərə almaqla və ya başqa cür desək, iki müxtəlif yanaşma tərzini birləşdirməklə mə­sələni xeyli dərəcədə fərqli müstəvidə nəzərdən keçirməyə çalışmışdır.

Kitabda nə Şərq ifratçılığı və mütləq­çili­yi, nə də ifrat Qərb rasi­noalizmi və proq­ma­tizm mövqeyi qəbul edilir. Şərq mənbələrinə münasibətdə də, qütbləri yox, onlar arasındakı reallığı araşdırmağa üstünlük verilir. Nə mə­həbbəti yerə endirən «Kama-Sutra», nə də onu göylərə qaldıran «Leyli və Məcnun», Füzulinin eşq konsepsiyası məqbul sayılır. Fikrimizcə, ilahi məhəbbət hissin­dən fərqli olaraq, fərdi-insani məhəbbət harada isə yer ilə göy arasında olmalıdır. Bu baxımdan, düşünmək olardı ki, biz daha çox Qərb tə­limlərinə üstünlük veririk. Amma XX əsrdə məhəbbət mövzusu artıq Şərqdə də xeyli dərəcədə rasionallaşmış və filosofların diqqətini cəlb etmişdir. Bizcə, bu sırada böyük türk filosofu Hilmi Ziya Ülkenin «Eşq əxlaqı» kitabı1 xüsusi qeyd edilməlidir.

Müasir dövrdə «kütləvi mədəniyyətin» klassik ədəbi-bədii irsi sıxışdırdığı, erotik möv­zu­nun göylərdən yerə endirildiyi və kütləvi informasiya vasitələri ilə evlərə daxil olduğu bir şəraitdə gənc nəslin diqqətinin bir daha pla­tonik məhəbbətə, onun ülvi mənasına yönəl­dilməsi mənəvi həyatımızın aktual vəzifə­lə­rin­dən biridir. Həm də müəllif məhəbbətin xalis ideya kimi (Platon, Füzuli) və ya xalis fizioloji hadisə kimi («Kama-Sutra», Z.Freyd) anlaşıl­ma­sından fərqli olaraq bu iki amilin sintetik vəhdətindən çıxış edir və oxuculara daha realistik bir təlimin əsaslarını təqdim etməyə çalışır. Bu mənada, əsərin təkcə mütəxəssislər üçün yox, həm də geniş oxucu kütləsi, xüsusən gənclər üçün faydalı olacağına ümid edirik.



Məhəbbət duyğusu
Məhəbbət insanın özünü

başqasında tapmasıdır.

Hegel
İnsanlar arasında ünsiyyət hələ heç də Mən-lər arasında ünsiyyət deyil. Qəlblərin tə­ması ünsiyyətin ən ali formasıdır.

İnsan başqaları ilə nitq vasitəsilə əlaqəyə girir. Nitq isə ancaq aşkar şüurun, təfəkkürün ifadəsidir. Yəni insan özü üçün sözlərlə ifadə olu­nacaq dərəcədə ay­dınlaşmamış bir ruhi-mə­nəvi vəziyyəti başqa­sına da, təbii ki, çatdıra bil­məz. Daha doğrusu, sözlərlə çatdıra bilməz. Gö­rünür, məhz bu ehtiyacdan irəli gəlir ki, insan öz qəlbini, mənəvi-emosional vəziyyətini, keçirdiyi hissləri, təəssü­ratları qeyri-məntiqi yol­larla – şeir, musiqi, rəqs və s. vasitəsilə ifadə etməli olur. İn­san qəlbi fərdi, unikal olduğun­dan hər bir emosional vəziyyətin adekvat ifadə cəhdi – bə­dii yaradıcılıq, bu prosesin nəticəsi isə sənət əsəri hesab olunur. Hər bir sənət əsəri dəyərli olsa da, digər insanların uyğun vəziy­yət­lərdəki qəlb yaşantılarını ifadə etdiyindən, onlar üçün də doğma olur. Başqa sözlə, insanın xüsusi bə­dii yaradıcılıq qabiliyyəti yoxdursa, o öz duy­ğu­larının analoqunun başqalarının ya­rat­­dığı əsərlərdə axtarır və bunu tapdıqda xü­susi bir doğmalıq hissi keçirir. Bədii əsər is­tehlakçı üçün öz mənəvi-emosional dünyasını anla­maq­da, qəlb aləminə səyahətə çıxmaqda yardımçı olur, bir bələdçilik edir.

Qarşılıqlı məhəbbət yeganə haldır ki, bir insan qəlbi başqası üçün açılmış olur. Və bu­nun üçün nə məntiq və nitq, nə də hər hansı bir sənətkarın vasitəçiliyi lazım gəlir. Bir qəlbin başqa qəlbin dilinə «tərcümə» olunmasına ehtiyac qalmır. Çünki onlar genetik olaraq, eyni dildə «danışırlarmış». Bu yerdə Bayronun məş­hur misraları yada düşür: «Məhəbbət könül səslərinin harmoniyası, ürəklərin bir-bi­rini an­la­masıdır».

Şərqdə məhəbbətdən bir qayda olaraq yüksək poetik pafosla və ya həzin lirikanın dili ilə danışılır. Məhəbbət adətən ya şeir və musiqi ilə, ya da dramatik səhnələrlə təqdim olunur.

Ya hüdudsuz sevinc hissi, ya xəfif kədər, ya acı faciə!

Bir sözlə, məhəbbətin hiss və emosiyanın bütün çalarlarında görüntüsü qələmə alınır və ya nota köçürülür. Amma onun öz daxili qu­ruluşuna heç kim toxunmur. Ən başlıcası isə budur ki, ona toxunmaq az qala günah sayılır. O, ancaq kənardan seyr edilməli imiş. Onun öz real dünyasına, iç aləminə nəzər salmaq elə bil ki, bu ülvi duyğunun bakirəliyinə toxunmaq qədər qəbahətli imiş.

Bəli, ənənəvi Şərq düşüncəsinə görə, mə­həbbət elə bir aləmdir ki, bura ancaq aşiqlər girə bilər, onların da beyni dumanlı olur. Ayıq adamın baxışları artıq yad nəzər hesab olunur.

Məhəbbət ağlı başında olanlar üçün əl­çatmaz olub qaranlıq qaldığından, sevənlər üçün isə çox parlaq olub göz qamaşdırdığın­dan, onu hələ görən olmamışdır, – deyirlər. Və insanlar şair təxəyyülünə güvənmək məcbu­riyyətində qalmışlar. Şairlər də təbii ki, məhəb­bətin özündə, ya onun insanı necə dəli-divanə etməsindən, vüsala çatmayan aşiqlərin eşq yo­lunda özünü necə fəda etmələrindən bəhs et­miş, ya da vüsal səhnələrini, guya məhəbbətin görünən tərəfləri kimi vəsf etmişlər. Məhəbbə­tin iç dünyası isə alınmaz qala olaraq qalmış, mənəvi körpüləri ağlı başında keçmək müm­kün olmamışdır. Bu baxımdan, məhəbbət aləmi az qala «o dünya» qədər müəmmalıdır. Sağ olanlar onu görməmiş, gedib görənlər isə ağlı başında geriyə qayıtmamış, bizə bir şey söyləyə bilməmişlər. Bəs görəsən, eşq xəstəliy­inə mübtəla olanlar sağalandan sonra onu nəql edə bilərlərmi? Ümumiyyətlə, bu xəstəlikdən sağalmaq mümkündürmü? Kimsə sağaldısa, onun eşqi nə dərəcədə həqiqi eşq imiş?

Lakin başqa yol seçənlər, elmin, texni­kanın imkanlarından istifadə etmək istəyənlər də var. Onlar ya qaranlıq dünyaya əlində lampa ilə, ya da işıq aləminə gözündə tünd ey­nəklə gedənlər kimidir. Başqa sözlə, ya əqllə tənzimlənən mötədil eşq tərəfdarları, ya da öz fərdi eşqini daha böyük bir eşqin işığında gö­rənlərdir. «Güclü işıq nisbətən zəif olanı qəhr edir» (Ş.Sührəvərdi) və o daha seyirçinin gözlə­rini qamaşdıra bilmir, onu müşahidə etmək mümkün olur.

Elmin inkişafı sayəsində maddi dünya-nın, təbiət hadisələrinin qanunauyğunluqları öyrənilmiş və riyazi dəqiqliklə ifadə edilmişdir. Amma hiss dünyası, mənəviyyat Şərqdə olduğu kimi, Qərbdə də neçə əsrlər ərzində ancaq fəlsə­fənin və poeziyanın predmeti olaraq qaldığın­dan, burada anlayışlar yüksək mücərrədlik sə­viyyəsindən aşağı enməmiş, konkretləşməmiş­dir. İlahi eşq yolunu tutanlar, hissi təcrübəyə və hissi dünyaya biganə qalmış, hətta öz daxi­linə boylanmamış, onu öyrənməyə cəhd belə göstərməmişlər.

Digər hisslər kimi, məhəbbət də bütöv, səlt bir fenomen olaraq nəzərdən keçirilmiş, «məhəbbət» adlandırdığımız hissi aləmin daxili strukturu açılmamış, diferensial şəkildə öyrə-nilməmişdir. Nəticədə, əslində bir-birindən xeyli fərqli olan, hətta müxtəlif mahiyyətli duyğular eyni bir ad altında əhatə olunmuşdur. Məhəbbətin özünün fərqli növlərinə, hətta ero­tik məhəbbətin müxtəlif mərhələləri və forma­larına da eyni bir hadisə kimi baxıldığından mə­sələyə aydınlıq gətirmək mümkün olmamış­dır.

Helvetsi hələ o vaxt yazırdı: «İşıq şüası əslində şüalar dəstəsindən ibarət olduğu kimi, hər bir hiss də ayrı-ayrı hisslərin cəmindən iba­rət olmaqla, birlikdə bizim qəlbimizdə müəy­yən istəyin yaranmasına və bədənin hərə­kətə gəlməsinə səbəb olur. Heç də hamı bu hisslər dəstini ayıra biləcək prizmaya malik olma­dı­ğın­dan insan çox vaxt onu canlandıran və hərəkətə gətirən his­si bu hisslər toplumu içə­risində ayırd edə bilmir. Öz hərəkətlərimizin motivini müəy­yən­ləş­di­rə bilməməyimizin sə­bəbi də elə budur».

Ağ işığın mürəkkəb olduğunu və müxtə­lif rənglərin sintezindən yarandığını fizika hələ çoxdan açmışdır. Rəssamlar da hansı rənglərin sadə, hansıların mürəkkəb olduğunu, bir neçə rəngin birləşməsindən yarandığını çoxdan bi­lirlər. Lakin poeziya təbii ki, işığı və ya hər hansı bir rəngi vəsf edərkən onların qurulu­şunu, tərkib hissələrini araşdırmağı, fərqlən­dir­məyi heç «ağlına» da gətirmir. Eləcə də se­vinc, xoşbəxtlik, məhəbbət də poeziyada bütöv bir fenomen kimi tərənnüm olunur. Onların hansı sadə duyğuların kombinasiyasından ya­ran­dı­ğını, struktur və hətta mahiyyət baxımın­dan se­vinc hissinin və ya məhəbbətin bir-birin­dən fərqli nə qədər müxtəlif formaları olduğu təbii ki, şairi maraqlandırmır.

Məhz belə bir kortəbii bütövlük, ey­niy­yət mövqeyinin, «məhəbbət elə məhəbbət-dir» sadəlövhlüyünün nəticəsidir ki, Şərqdə fərdi mə­həbbətlə ilahi eşq fərqləndirilməmiş, olduq­ca sinkretik bir «eşq təlimi» yaranmışdır. Dün­yəvi eşqi tərənnüm edən şairlər də sufilərin ila­hi eşq konsepsiyasından, və tərsinə, sufi şa­irlər fərdi dünyəvi eşqi tərənnüm edən obraz və təşbehlərdən istifadə etmişlər. Nəticədə bu iki fərqli sahə pis mənada qaynayıb-qarışmışdır. Ana, vətən məhəbbəti və digər məhəbbət for­maları da həmin bu poetik texnologiyalardan bəhrələnmişdir.

Qərbdə isə bizdən fərqli olaraq, məhəb-bətə də rasional təhlil mövqeyindən yanaşılmış, hətta onun müəyyən təsnifatları verilmişdir.

Hər hansı bir hissin mütləqləşdirilməsi, ifrata çatdırılması Şərqdə məharət hesab olun-sa da, rasional yanaşdıqda onun dağıdıcı ma­hiyyəti üzə çıxır. Təsadüfi deyil ki, Qərbdə bu hadisə iblisanəliklə (demonikliklə) əlaqələndi­rilir. «Erot–demon» fikrini hələ Platon «Pir» əsərində irəli sürmüşdü. Sonralar Qərb fəlsəfi və ədəbi-bədii düşüncəsində bu ideya davam etdirilmişdir. Rollo Mey özünün «Məhəbbət və iradə» əsərində yazır: «Demoniklik dedikdə müəyyən bir şəxsi bütövlükdə özünə tabe et­mək gücündə olan istənilən təbii funksiya nə­zərdə tutulur. Seks və eros, kin və nifrət, haki­miyyət ehtirası – demonikliyə misal ola bilər».1


Hər şey insanın arzularının, həyat idealı­nın necə formalaşmasından asılıdır.

Lakin ideal anadan gəlməmi olur, yoxsa insanın yetişdiyi mühitdən və aldığı təhsildən asılı olaraqmı yaranır? Burada hər hansı bir fikrin xeyrinə qərar çıxarmaq düzgün olmazdı. Belə ki, əxlaqi-mənəvi meyarlar kimi, estetik hiss də insanın ümumi dünyagörüşündən, bilik və təhsil səviyyəsindən asılıdır. Lakin estetik hiss ancaq tərbiyənin məhsulu ola bilməz. O həm də insanın yaranışından, genetik başlan-ğıcdan asılıdır. Məsələn, uşaq doğulduğu gü­n­dən ona təlqin olunsa ki, əyri burun gö­zəldir, – doğrudanmı düz burunlu adamlar ona çirkin, əyri burunlular gözəl görünəcək? Axı, kənar­dan təsirlə formalaşan meyarlarla yanaşı, in­sana təbiətən verilmiş bir ahəng duy­ğusu, qeyri-aşkar «gözəllik etalonu» da vardır. İnsan məhz kənarda olanın həmin bu daxili stan­dartlara uyğunluğundan həyəcanlanır. Daha doğrusu, kənar obyekt onun qəlb dünyasında qeyri-aşkar şəkildə, passiv, cansız formada olan hansı isə bir başlanğıca adekvat olduqda həmin daxili cizgini, formanı, ideyanı qıcıqlan­dırır, canlandırır. İnsan qəlbinin hansı isə dərin bir qatında canlanma, oyanış baş verir. İnsanı pərvazlandıran, həyəcanlandıran da məhz bu daxili oyanış, daxili canlanmadır.

Bununla belə, hər şeyi belə bəsit bir mo­dellə izah etmək də birtərəfli olardı. Yəni bu­rada söhbət heç də yalnız insana fitrən verilmiş olanla bu fitrətin insandan kənarda gerçək mövcudluğu arasında uzlaşmadan getmir. Sadə şəkildə, əlbəttə, bu belədir. Lakin insan dünya ilə təmasda olduqca, oxuyub-mənimsədikcə və yaşayıb-öyrəndikcə onun Mən-i də, qəlbinin dərin guşəsindəki ilkin fərdi-mənəvi varlığı da, genetik kodlaşdırılmış sistem də müəyyən tə­kamülə məruz qalır. Əlbəttə, qəlbin dərinliy­ində heç toxunulmamış, bakirə guşələr də var. Qəlbin «sarı simlər»i də var. Hər bir ilk təmas kimi, insanın öz qəlb dünyasının hər bir guşəsi ilə ilkin görüşü də əsrarəngiz bir hadisədir – bir oyanış, bir doğuluşdur.

Bəli, insan hər dəfə yenidən doğulur, hər dəfə Yeni bir əlaməti ilə, varlığının hər hansı bir yeni cəhəti ilə bu dünyaya qədəm qoyur. Və həyat sadəcə bir dəfə doğulmuş körpənin sonrakı zahiri yaşayışından ibarət olmayıb, doğulma və canlanma proseslərinin bütov bir silsiləsidir.

Əlbəttə, bu deyilənlər heç də hamıya aid deyil. Kim isə ancaq bioloji varlıq olaraq doğulur və sonra əsasən xarici təsirlərin, kənar ideyaların icraçısı kimi mövcud olur. Bu bir qütbdür. Kim isə ancaq öz qəlbinin hökmü ilə yaşayır və bu dünyada da ancaq qəlbində olanları görür; dünyanı öz mənəvi aləminin yaşantısına çevirir. Bu da başqa bir qütbdür. Bütün real insanlar bu iki qütb arasında yerlə­şirlər. Sadəcə kimidə birinci taleyin, kimidə isə ikinci taleyin izləri daha çox olur.

İstənilən halda həqiqi böyük sevinc qəlb çırpıntısı, oyanma, canlanma, doğuluş mə­qamlarının təzahürüdür. Əgər həyat, dünya başqa notda köklənibsə, qəlblə heç vaxt rezo­nansa gəlmirsə, bu, – həqiqi insani həyat deyil, sadəcə bioloji mövcudluqdur. Həyat məhz hissi yaşantılardır. Qəlbin bu və ya digər guşəsinin işıqlanması, canlanmasıdır.

Böyük fransız mütəfəkkiri B.Paskal aşi­qin öz sevdiyi adam haqqında və onu nə üçün sevdiyi haqqında təsəvvürlərini təhlil edərək yazır ki, sevginin məhz nə ilə bağlı olduğunu müəyyənləşdirmək asan məsələ deyil, kimi isə sevirsənsə, əvvəlcə bu kimliyin nədən ibarət olduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Məsələn, sən gözəl simalı bir afəti sevirdin, amma bir qəza, yanğın və hər hansı başqa bir səbəbdən sifət dəyişirsə, sən onu daha sevməyəcəksənmi? Əgər o hətta xasiyyətini də dəyişirsə, əvvələr ona xas olmayan yeni maneralara və vərdişlərə yiyələnirsə, onu daha sevməyəcəksənmi? «Ki­mi isə gözəlliyinə görə sevirlərsə, demək olarmı ki, onun özünü sevirlər? Yaxud kimi isə düşün­cəsinə, hafizəsinə görə sevirlərsə, onun özü­nü­mü sevirlər? Yox, ona görə ki, gözəlliyi də, hafizəni də itirmək mümkündür. Onda bəs «mən» harada axtarılmalıdır? Sevdiyin əslində kimdir və ya nədir?»1 B.Paskal mühakimələri­nin sonunda belə qənayətə gəlir ki, əslində biz insanın özünü deyil, onun ayrı-ayrı xasiy­yət­lərini, cəhətlərini sevirik.2

Lakin məhəbbət haqqında elə bir düşüncə də dərin kök atıb ki, əsl məhəbbət həmişəlikdir, sevgi əbədidir, heç bir maneə, heç bir dəyişiklik onu sarsıda bilməz. Bir Şərq adamı, bir sufi belə düşünə bilər ki, aşiq məşu­qun sifətinə yox, ruhuna vurulur. Əbu Turxan demişkən, «məhəbbət ruhlar arasında kör­pü­dür». Lakin ruhun özünə də konkret ya­naşdıqda məhəbbətin əslində hansı isə bir mə­nəvi keyfiyyətlə ­ bağlılığı üzə çıxa bilər. Yox əgər biz düşünsək ki, məhəbbət ayrı-ayrı fiziki və ya ruhi-mənəvi əlamətlərin, cəhətlərin deyil, onların bütöv sisteminin, yekun təəssüratın sayəsində yaranır, onda aşiq bu bütövlüyün, müx­təlifliyin içərisindən məhz hansı isə bir əla­məti ayırırsa, məhz bu əlamətə görə sevdiy­ini zənn edirsə, deməli bu, – əsl məhəbbət deyil. Duyğunun bütövlüyü və onu struktur­laşdır­maq cəhdləri…

Məhəbbət digər duyğularla yanaşı, müstəqil mövcud olan sadə duyğu kimi. Altıncı duyğu! Kimdə isə var, kimdə isə yox.

Məhəbbət – qəlb yarımçıqlığından doğan bir hiss, – tamamlanmaya ehtiyac…

Məhəbbət – yarımçığın bütövləşmək əzmi!

Məhəbbət – hissənin tama, yarımçığın bütövə doğru hərəkəti!

Məhəbbət – vahidin əzəmətinə, bütövün gözəlliyinə, tamın harmoniyasına heyranlıq!

Məhəbbət – potensial duyğu kimi, sev­mək əzmi kimi!… Və məhəbbət iki tərəf ara­sında münasi­bət kimi; ünvanını tapmış, kon­kretləşmiş mənəvi-estetik proses kimi!


Bütövə daxil olaraq bütövləşmək, va­hiddə itərək vahidləşmək! Tamın harmoniya­sına daxil olmaq, harmonik aləmin sakini ol­maq. İki yarımçığın birləşərək bütövləşməsi üçün yarımçıqların əslində nə vaxtsa bütövün iki parçası olması haqqında əsatirə inam (Pla­ton versiyası).

Ancaq bütövdən ayrılanlar yenidən bir­ləşərkən bir-birini mükəmməl surətdə tamam­laya bilərlər! Bu – keçmişə ekstrapolyasiyadır. Ancaq yaranışdan, ilkin ideyadan bir bütövün hissəsi kimi nəzərdə tutulanlar. Qurani-Kəri­min Rum surəsində yazıldığı kimi, taylar bizim özümüzdən yaradılmışdır. Həvva Adəmin qa­bırğasından yaradılmaqla artıq qabaqcadan onunla genetik-fizioloji uyarlığa malik idi (bir bədənin başqa bədənə, bir qanın başqa qana və s. uyarlığı).


İnsanlar bir-birinin hisslərinə necə bələd ola bilərlər? Hər bir insan ancaq öz duyduqla­rından xəbərdardır. Kim isə səndə dərin duy­ğu­ların, ülvi hisslərin yaranmasına səbəb olubsa, bu hələ onun sənə qarşı duyğuları ba­rədə heç nə demir.

Belə bir sadəlövh inam var ki, tamam­lama qarşılıqlı olmalı olduğundan məhəbbətin də iki tərəfi var və mütləq əks-əlaqə yaranmalı­dır. İngilislər demişkən, «məhəbbət məhəbbətə cavabdır». Başqa sözlə, ingilislər qarşılıqlı ol­mayan məhəbbəti əsl məhəbbət hesab etmirlər.

Amma reallıqda çox vaxt belə olmur. Kim isə sənin duyğuna qarşı nəinki adekvat reaksiya göstərmir, hətta ona tam biganə qa­lır. Sevmədiyi bəs deyilmiş kimi, üstəlik sənin sevginə minnətdarlıq yox, narazılıq və bəzən hətta nifrətlə cavab verir.

Amma əslində kim kimə minnətdar ol­malıdır; sevilənmi sevənə, yoxsa sevənmi sev­diyinə? Birinci mövqeyə görə, əlbəttə, sevən, – onun qəlbini canlandırdığına, onda sevgi duy­ğusu yaratdığına görə. Qoy, bu sevgi ca­vabsız qalsın. Amma sevgisiz qalmaqdansa, cavabsız sevgi yaxşıdır. İkinci mövqeyə görə, «əgər onu sevməsəydim, bəlkə bir başqası ilə qarşılıqlı məhəbbət yaşaya bilərdim» şübhəsi ön plana keçir və insanda onu rədd edənə qarşı bir na­razılıq yaranır. Amma kimdir günahkar? Qarşı tərəf səni sevməkmi zorundadır?

Burada da iki hal fərqləndirilməlidir. Qar­şı tərəf sənin məhəbbətindən xəbərdardır, amma ona etinasızlıq göstərir. İkinci halda sən öz böyük duyğularını həqiqətdə olduğu sə­viy­yədə çatdıra bilmədiyindən o ancaq sönük bir hissi, nasiranə, bəzən hətta bayağı bir mü­nasibəti inkar etdiyini düşünür.

Əslində sənin həqiqi böyük eşqin varsa və onu qarşı tərəfə çatdırmaq mümkün olubsa, qarşı tərəf buna biganə qala bilməz. Əslində sənin sevgini duymaq sənə sevgi ilə cavab ver­məkdir. Hətta o bunu qabaqcadan hansı isə səbəblərə görə istəməsə də.

Çünki sevgini sevgidən başqa cür duy­maq mümkün deyil. Çünki məhəbbətin du­y­ul­ması yenə məhəbbətdir. Bütün qalan hal­larda tərəf-müqabil sənin həqiqi böyük sevgin­dən, hisslərinin dərinliyindən xəbərsizdir. O sənin münasibətini ancaq bir fakt kimi, hadisə kimi, – dərk edir. Amma hiss etmir. Çünki qəl­bdən qəlbə hələ yol yoxdur. Yolun olması isə qar­şılıqlı məhəbbət adlanır.

«Məhəbbət könüldən könülə körpüdür», – prinsipini rəhbər tutsaq, bir paradoks ortaya çıxır. Ancaq bu halda hər şey aydın olur; hər iki tərəf bir-birini sevəndə hisslərin ötürülməsi üçün yollar açıqdır. Deməli, məhəbbət var. Yəni qarşılıqlı məhəbbət, hər iki tərəfin bir-bi­rini sevməsi halında heç bir sual doğurmur. La­kin «biri o birisini sevir, qarşı tərəfin isə heç xəbəri də yoxdur», – variantında yuxarıda gö­s­tərdiyimiz məhəbbət prinsipi işləmir və suallar ortaya çıxır. Birinci sual: Bəs o səni sevmədiyi halda sən onu necə sevə bilirsən? Yəni onun könlü sənin üçün açılmayıbsa, sənin sevdiyin əslində kimdir, yaxud nədir? Doğ­rudanmı onun özüdür, yoxsa söhbət sənin sev­gi idealı­nın bir təsadüfi qığılcım müqabilində kimə isə transformasiyasından gedir. Yəni sən əslində qarşı tərəfin könül dünyasına, mənəviy­yat alə­minə zərrə qədər də bələd deyilsən. Ancaq özün-özünü sevdiyinə inandırıbsan, ancaq bu psevdohiss sənə hakim kəsilib. Sənin sevgi alə­min gözəldir, amma bu sənin ancaq öz aləmin­dir. Qarşı tərəf əslində sənin üçün tam qaranlı­qdır. Amma sən ona öz könül evində yer ver­diyindən, onu da özün kimi zənn edirsən. Sənin duyğuların, təbiətə münasibətin, insanlara mü­nasibətin müsbətə, aliyə doğru dəyişir, duyğular qapanır, elektriklənir, canlanır. La­kin bu – əslində özündə qapanma, qısa qa­panmadır. Normal elektrik cərəyanı naqilin əks tərəflərindəki gərginlik fərqindən yaranır. Cə­rəyan bir tərəfdən başqa tərəfə yönəlmiş olur. Qısa qapanma zamanı isə, tənzimləyici müqa­vimət olmadığından yanğın baş verir. Eynən Kərəmlərin yandığı kimi.

Alimlər qısa qapanmadan qaçır, şairlər isə onu vəsf edir. Atomun böyük daxili enerci­sini tədricən işlətməklə (atom elektrik stansiy­ası) faydalı enerciyə çevirənlər də var, bu ener cinin «qısa qapanmasından» yaranan gücə (atom bombası) pənah aparanlar, aləmləri yandırıb-yaxanlar da var. Əlbəttə, şairlər ato­mun güc-qüdrətini vəsf etməli olsalar, onun elə yandırıb yaxmaq xislətindən başlayarlar.

Bəli, «sevənlərin» böyük əksəriyyətinin sevgi zənn etdikləri əslində həmin o böyük mə­həbbət deyil. Amma bəs nədir? Digər tərəf-dən, bunlar sonradan məhəbbətə çevrilirmi? Nəyin bahasına?

Çevrilə bilər; ancaq mümkün olan ən böyük qurban hesabına – ruhunu fəda etmək, öz şəxsi Mən-indən keçərək bütünlüklə (və ya heç olmasa qismən) qarşı tərəfin Mən-inə sı­ğınmaq yolu ilə.

Bizdə sevgilərin çoxu məhz bu formada baş verir. Və ruhunu qurban verən çox vaxt qadınlardır.

Ruhunu qurban vermək…
Qarşı tərəfin münasibəti sənin duyğula­rından, bu duyğuların böyüklüyündən, saf­lığından, ülviyyətindən yox, onları necə təqdim etdiyindən asılıdır. Bu təqdimat, zahirilik, gö­rü­nən tərəf duyğulara adekvatlıq tələb etmir.

Bədii əsərlərin sevgi qəhrəmanlarından götürülmüş təmtəraqlı sözlər və maneralar şəx­si hiss kimi təqdim oluna bilər. Qəlbi boş bir adamın dilindən dürr tökülə bilər. Məhəbbət oduna yanan isə görüntü barədə düşünmür. Öz həqiqi hisslərini bəlkə də ifadə etmək istəyir; lakin burada o min illər ərzində məhəbbət şa­irlərinin formalaşdırdığı gözəl ifadələr, yüksək pafos və ya hansı isə şablon komplimentlərdən istifadə etmədiyinə görə onun məhəbbəti açıla bilmir, sönük görünür. Böyük hissin sönük ifadəsi və olmayan hissin parlaq təqdimatı! İkinci halda təqdim olunan əslində başqa bir ruhun yaşantıları, daha doğrusu, onların mə­nimsənilməsi, öz adına çıxılmasıdır. Ruhların transformasiyası! Psevdoməhəbbət, ruh oğur­luğu!



Cəmiyyətdə başqasının var-dövlətini mənimsəmək, başqasına dissertasiya işi yaz­dırmaq və yalançı alim olmaq və s. bu kimi hallar heç olmasa ictimai rəylə məzəmmət olu­nur. Yalançı aşiqlik, hansı isə aşiq obrazının imitasiyası isə bəzən diqqətdən qaçır. Daha doğrusu, bu məsələ fərdi münasibətlə bağlı ol­duğundan, onu aşkar etmək, həqiqi hisslə sax­tanı fərqləndirə bilmək ancaq qarşı tərəfin həs­saslıq dərəcəsindən asılıdır.
Məhəbbətə bir proses kimi baxsaq, o, üç mərhələdən keçir. Birincisi, ilk təəssürat, hey­ranlıq, vurğunluq. Bu məhəbbətin romantik çağıdır. Əgər məhəbbət vüsalla nəticələnmirsə, bu hal yeni mərhələyə keçmir və axıra qədər davam edir. Evləndikdən sonrakı mərhələdə, birgəyaşayış dövründə romantika xeyli dərəcədə reallıqla əvəz olunur. Bu mərhələdə dost­luq münasibətləri məhəbbətin yeni forması kimi və ya ilk romantik hissləri tamamlayan əlavə duyğu kimi zəruri şərtə çevrilir. Əgər do­st­luq yaranmasa, ailə münasibətləri tək bir ro­mantik hiss üzərində qərar tuta bilməz. Bu zə­rif hiss nə qədər atəşin olsa da, birgəyaşayışın bütün ağır yükünü daşımaq üçün yetərli deyil. Əksinə, həyati gerçəkliyin hər bir konkret pro­blemi bu hissin sarsılmasına, sevənlərin yerə enmələrinə yönəlmiş olur. Dostluq isə ilk növ­bədə ümumi maraqlardan, məqsəd birli­yin­dən qaynaqlanır. Əlbəttə, xarakterlər arasında fərq dostlaşma prosesini ləngidir, ona məne olur. Məhz bu məqamda məhəbbətlə dostluq ara­sındakı fərq özünü göstərmiş olur. Görü­nür, C.Labryuyer deyəndə ki, «məhəbbət və dostluq bir-birini istisna edir»1, – məhz bunu nəzərdə tutur. Lakin, bizcə, bu fərqi belə qa­bartmağa ehtiyac yoxdur. Çünki əslində bu ziddiyət mə­həbbətin ilk mərhələsinə, romantik dövrə aid­dir. Ailə qurulduqdan sonra isə dost­luq qaçıl­maz olur. Daha doğrusu, evlilik mər­hə­ləsində əksliklər üzərində qurulmuş tamam­lama ­həbbətindən fərqli olan yeni bir duy­ğuya ­– ümumi cəhətlər üzərində qurulmuş ey­niy­yət məhəbbətinə ehtiyac yaranır. Sonra isə bu iki məhəbbət növünün sintezindən ailə mə­həbbəti formalaşır ki, övladlara olan məhəb­bə­tin or­taqlığı onu daha da gücləndirmiş olur. «Zaman dosluğu gücləndirir, məhəbbəti isə zəiflədir»1 fikri, görünür, bu müşahidələr əsa­sında deyil­mişdir. Amma C.Labryuyer ailə dost­luğunun əslində məhəbbətin növbəti mər­hələsi ol­duğunu nəzərə almır. Məhəbbətlə dost­luğu qarşı-qarşıya qoymaq cəhdləri də buradan ya­ranır.

Eyniyyət məhəbbətinin formalaşmasında isinişmə prosesinin mühüm rolu vardır. Bu proses tərəf-müqabilin ailə həyatında iştirakını mənəvi-estetik auranın ayrılmaz tərkib hissəsi-nə çevirir. Hər bir tərəfin «mən»-i yenidən formalaşır. Sanki qarşı tərəfin arzu və istəkləri-nə uyğunluq istiqamətində mənəvi transforma-siya başlanır. Əsl yetkin məhəbbətdən də məhz bu mərhələdə söz açmaq mümkündür. İlkin mərhələ olan romantik məhəbbət isə əslində məhəbbətin özü yox, onun axtarışıdır.
  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə