«Maliyyə və kredit» kafedrası




Yüklə 173.3 Kb.
tarix27.04.2016
ölçüsü173.3 Kb.
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ
AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

__________________________________________________________


«Maliyyə və kredit» kafedrası

«VALYUTA SİSTEMİ »
mövzusunda
K U R S İ Ş İ

Kurs: III

Qrup: №

Fakultə: «Maliyyə və kredit»


Tələbə:

Elmi rəhbər:




BAKI 2004
P L A N

GİRİŞ
1. Valyuta münasibətləri və valyuta sistemi haqqında anlayış.

2. Valyuta sisteminin tarixi.

3. Müasir dövrdə beynəlxalq valyuta münasibətləri.

4. Azərbaycanda valyuta sistemi.


Ədəbiyyat:
1. Dr. Məmmədov Z –Beynəlxalq valyuta-kredit münasibətləri və xarici ölkələrin pul-kredit sistemi (Bakı-2001)

2. M.M.Sadıqov, E.Ə Balayeva, Ş.Ü.Həmişəyeva- Beynəlxalq valyuta-kredit münasibətləri və xarici ölkələrin pul-kredit sistemi (Bakı-2003)

3. Смыслов Д.В.-Международный валютный фонд (Москва 1993)

Giriş
Qloballaşan dünyamızda dünya ticarətində yüksək paya sahib olan ölkələrin milli pul vahidlərinin dəyərindəki dəyişikliklər dərhal onunla iqtisadi əlaqədə olan ölkənin xarici ticarət balansını, tədiyə balansını, valyuta məzənnəsini, faiz dərəcəsini və başqa iqtisadi göstəricilərinə təsir edir və onların dəyişməsinə səbəb olur.


Beynəlxalq valyuta – kredit münasibətləri mövzuları istər istehsalçıların, istərsə də istehlakçının daha geniş maraq dairəsinə daxil olur. Çünki Beynəlxalq valyuta-kredit münasibətləri sahəsindəki dəyişikliklər ölkə iqtisadiyyatının bütün sektorlarını əhatə edir.
Məlumdur ki, valyuta məzənnəsindəki düşmə hadisəsi yalnız valyuta ticarəti ilə məşğul olan qurumları maraqlandırmır, eyni zamanda ölkə iqtisadiyyatının bütün sektorlarındakı xərcləri yüksəldərək inflyasiyanın sürətli artımına səbəb olur.
Bundan başqa, ölkənin xarici bazar payının artması da bütün ölkə vətəndaşlarının həyat səviyyəsinə təsir edir.

1. Valyuta münasibətləri və valyuta sistemi haqqında anlayış.


Beynəlxalq Valyuta Sistemi, ölkələr arasında mövcud olan valyuta kurslarını və tədiyə münasibətlərini tənzimləyən qayda və müqavilələrdən meydana gəlir. Beynəlxalq kommersiya və maliyyə münasibətlərinin nizamlı bir şəkildə işləməsi üçün səmərəli bir beynəlxalq valyuta sisteminin varlığı labüddür.
Beynəlxalq valyuta münasibətlərinin inkişafı səbəblərinə aşağıdakıları aid etmək olar:
- məhsuldar qüvvələrin inkişafı;
- dünya bazarının yaranması;
- beynəlxalq əmək bölgüsünün dərinləşməsi;
- təsərrüfat əlaqələrinin beynəlmiləlləşməsi.
Valyuta münasibətləri və təkrar istehsal arasında qarşılıqlı əlaqə vardır. Göründüyü kimi, ictimai təkrar istehsal prosesi valyuta münasibətlərini formalaşdırırsa, beynəlxalq valyuta münasibətləri öz növbəsində ayrı-ayrı ölkələrdə istehsalın səmərəliliyinə təsir edir.
Valyuta sistemi iqtisadi nöqteyi-nəzərdən təsərrüfat əlaqələrinin beynəlmiləlləşməsi əsasında münasibətlərin məcmusudur.
Valyuta sistemi milli, regional və dünya sistemləri kimi fərqləndirilir.
Tarixən əvvəlcə milli valyuta sistemi meydana gəlmişdir. Bu sistem ölkədə təkrar istehsal prosesi üçün zəruri olan valyuta resurslarının yaradılması və istifadəsinə, beynəlxalq tədiyə dövriyyəsinə xidmət edir.
Milli valyuta sistemi ölkənin pul sisteminin tərkib hissəsidir. Bununla belə, o nisbi müstəqildir və milli sərhədlərdən kənara çıxır. Onun xüsusiyyətləri ölkənin iqtisadiyyatının və xarici iqtisadi əlaqələrinin inkişaf səviyyəsi ilə müəyyən olunur. Milli valyuta sisteminin quruluş prinsipləri ölkənin qanunvericiliyi ilə təsbit edilir.
Milli valyuta sistemi dünya valyuta sistemi ilə ayrılmaz surətdə əlaqədardır. Dünya valyuta sistemi beynəlxalq valyuta münasibətlərinin təşkili forması olub, beynəlxalq təsərrüfatın inkişafından irəli gəlir və dövlətlərarası razılaşmalarla tənzimlənir.
Milli və dünya valyuta sistemi arasında əlaqə valyuta münasibətlərinə xidmət edən və onu tənzimləyən milli banklar tərəfindən həyata keçirilir.
Əgər milli valyuta sistemi ölkənin pul vahidinə (milli valyuta) əsaslanırsa, dünya valyuta sistemi bir və ya bir neçə ehtiyat valyutaya və ya beynəlxalq hesablaşma vahidlərinə əsaslanır.
Valyuta sistemi elementlərindən biri valyuta paritetidir. Valyuta pariteti iki valyuta arasında, qanunvericilik əsasında müəyyən edilən nisbətdir.
Ehtiyat valyuta-aparıcı ölkələrin dönərli milli valyutasının xüsusi kateqoriyası olub, beynəlxalq tədiyə və ehtiyat vəsaitləri funksiyasını yerinə yetirir, digər ölkələr üçün valyuta pariteti və valyuta məzənnəsi müəyyənləşdirilməsində baza rolunu oynayır, dünya valyuta sisteminin iştirakçıları olan ölkələrin valyuta kursunun tənzimlənməsi məqsədilə valyuta müdaxiləsini həyata keçirmək üçün geniş istifadə olunur.
Valyuta dönərliliyi dedikdə, milli valyutanın heç bir məhdudiyyət olmadan digər milli valyutalara sərbəst dəyiş dirilməsi qabiliyyəti başa düşülür.
Valyutanın dönərliliyinin ölkə üçün əhəmiyyəti aşağıdakılardan ibarətdir:
- valyutanın dönərliliyi sübut edir ki, milli iqtisadiyyat dünya iqtisadiyyatına qoşulub və onunla birlikdə inkişaf edir;
- dövlətlərarası ödəmələri asanlaşdırır, dünya ticarətini inkişaf etdirir;
- beynəlxalq əmək bölgüsündə müqayisəli üstünlüklər prinsipindən istifadə etmək üçün geniş imkanlar yaradır. Belə ki, valyutanın dönərliliyi imkan verir ki, ölkə xarici bazarlarda öz milli valyutası ilə ticarət etsin. Başqa sözlə, bunun üçün xarici valyutanı yığmağavə xərcləməyə ehtiyac yoxdur;
- kapitalın beynəlxalq hərəkətinə, xüsusilə onun ölkə iqtisadiyyatına miqrasiyasına əlverişli iqtisadi zəmin yaradır. Belə ki, valyuta dönərliliyi ona olan inamın dərəcəsini və deməli həm də ölkənin iqtisadi imkanlarına onaln inamın dərəcəsini ifadə edir.

Dönərlik baxımından valyutalar aşağıdakı kimi fərqləndirilir:


- sərbəst dönərli valyuta – bu valyuta istənilən xarici valyutaya məhdudiyyətsiz dəyişdirilir və əsasən inkişaf etmiş ölkələrə məxsusdur.
- qismən dönərli valyta. Bu ölkələrdə valyuta məhdudiyyətləri mövcuddur.
- dönərli olmayan (qapala) valyuta. Bu ölkələrdə valyuta mübadiləsi (dəyişdirilməsi) qadağan edilmişdir.
Ehtiyat valyuta statusunu əldə etməyin obyektiv ilkiş şərtləri aşağıdakılardır:
- ölkənin istehsalda, mal və kapital ixracında, qızıl-valyuta ehtiyatlarında dünyada aparıcı mövqeyə malik olması;
- inkişaf etmiş kredit-bank sisteminə (həmçinin xaricdə) malik olması;
- təşkil edilmiş və tutumlu borc kapitalı formasına malik olması;
- valyuta əməliyyatlarının liberallaşdırılması.
İnstitusional aspektdə milli valyutanın ehtiyat valyuta statusu alması üçün zəruri şərt bu valyutanın beynəlxalq dövriyyəyə mərkəzi banklar və beynəlxalq valyuta-kredit təşkilatları tərəfindən buraxılmasıdır.
Ehtiyat valyuta statusu emitent ölkəyə aşağıdakı üstünlükləri verirt:
- milli valyutadan tədiyə balansının kəsirini faizsiz və müddətsiz kredit almaq (avtomatik olaraq) hesabına ləğv etmək;
- rəqiblərin ziyanına olaraq milli inhisarların xaricə iqtisadi müdaxiləsini stimullaşdırmaq.
Eyni zamanda emitent ölkə aşağıdakı işləri görmək məcburiyyətində qalır:
- valyutanın nisbi sabitliyini təmin etmək;
- davalvasiya, valyuta və ticarət məhdudiyyətlərinə yol verməmək.
Qeyd edək ki, milli kredit pulları (banknotlar) çox uzun müddətdə ehtiyat valyuta statusunu oynaya bilmir. Buna səbə ölkələrin inkişaf sürətlərinin müxtəlifliyi və dəyişkənliyidir. Digər tərəfdən ehtiyat valyuta tam mənada qızılın funksiyasını yerinə yetirə bilmir.
Qızılın pul funksiyalarını itirməsi prosesi beynəlxalq hesablaşma vahidlərinin meydana gəlməsi üçün şərait yaratdı. Beynəlxalq hesablaşma vahidləri dünya kredit pulları kimi çıxış edir və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin tənzimlənməsinə xidmət edir.
Beynəlxalq hesablaşma vahidi, valyuta vahidi olub, beynəlxalq tələb və öhdəliklərin nisbi miqyasının ölçülməsi, valyuta pariteti və valyuta kurslarının müəyyən edilməsi üçün istifadə olunur.
Beynəlxalq hesablaşma vahidlərinə aşağıdakılar aid edilir:
1. SDR (borc almaq üçün xüsusi hüquq).
2. AVRO (Avropa valyuta vahidi).
SDR VBF-da, (Beynəlxalq nəqdsiz hesablaşmalar) AVRO isə Avropa İqtisadi Birliyinin Avropa əməkdaşlığı Fondunda hesablaşmalar üçün istifadə olunur. Bu beynəlxalq aktivlərin şərti dəyəri valyuta səbətinə daxil olan valyutaların dəyəri və məzənnəsinin dəyişməsinin orta çəkili kəmiiyyəti bazasında hesablanır.
Beynəlxalq valyuta likvidi valyuta sisteminin elementidir.
Valyuta likvidinə aşağıdakılar daxildir:
- qızıl-valyuta ehtiyatları;
- BVF ehtiyat kreditləri;
- SDR və AVRO ilə hesablar.
Valyutanın qızıl məzmununun ləğv edilməsi ilə (1978-ci il) əlaqədar Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) nizamnaməsinə görə valyuta pariteti beynəlxalq hesablaşma vahidi olan SDR bazasında müəyyənləşdirilir. Faktiki olaraq bir sıra ölkələrin valyutaları aparıcı ölkələrin birinin valyutasına və ya valyuta səbətinə «bağlanmış» olur.
Valyuta pariteti valyuta məzənnəsinin əsasını təşkil edir. Valyuta məzənnələri aşağıdakı kimi fərqləndirilir:
- qəti müəyyən edilmiş valyuta məzənnələri. Onlar dar çərçivədə dəyişilir;
- tərəddüd edən valyuta məzənnələri. Onlar valyutanın bazar tələb və təklifindən asılı olaraq dəyişir.
Çox amilli proses kimi valyuta məzənnəsi digər iqtisadi kateqoriyalara (dəyər, qiymət, pul, faiz, tədiyyə balansı və s.) əlaqədardır.
Valyuta məzənnəsinə təsir edən amillər sırasına aşağıdakıları aid etmək olar:
- pul vahidinin alıcılıq qabiliyyəti və inflyasiya. Valyuta məzənnəsi onun obyektiv əsasını təşkil edən milli pul vahidlərinin əmtəələrə (xüsusi əmtəə olvn - qızıla) münasibətdə alıcılıq qabiliyyəti bazasında dəqiqləşdirilir.
- tədiyə balansının vəziyyəti. Valyuta məzənnəsi, beynəlxalq ödənişlərin vəziyyətini v əmüxtəlif bazarlarda faiz dərəcələrini ifadə edir. Bu, ilk növbədə beynəlxalq hesablaşmaların xarici iqtisadi əlaqəlarin iştirakçıları tərəfindən lazımi xarici valyutaların alınıb-satılması yolu ilə həyata keçirilməsi ilə əlaqədardır. Aktiv tədiyə balansı milli valyutanın məzənnəsinin yüksəlməsinə kömək edir. Passiv tədiyə balansı isə milli valyutanın məzənnəsinin aşağı düşməsinə imkan verir. Balansın aktivliyi halında milli valyutaya tələbat artır, passivliyi halında isə borclular milli valyutanı xarici valyutaya dəyişməyə can atırlar. Bir sözlə, tədiyə balansının vəziyyəti valyutaların tələb və təkliflərinə bilavasitə təsir etməklə, valyuta məzənnəsinin səviyyəsini şərtləndirən amil kimi çıxış edir.
- müxtəlif ölkələrdə fərqli faiz dərəcələrinin mövcudluğu. Faiz dərəcələrinin yüksəldilməsi ölkəyə xarici kapitalın (xüçusilə qısamüddətli kapitalın) axınının stimullaşdırırsa, bu dərəcələrin aşağı düşməsi kapitalın ölkədən getməsinə səbəb olur. Valyuta və borc kapitalı bazarlarında əməliyyatlar zamanı bankların mənfəətinin maksimumlaşdırılması milli və beynəlxalq kapital kapital bazarlarındakı faiz dərəcəsi fərqləri ilə manevr hevabına əldə edilir. Təbii ki, banklar kreditin daha ucuz olduğu bazarlara üz tuturlar.
- valyuta bazarlarının vəziyyəti və valyuta ilə möhtəkirlik. Valyuta bazarlarının daimi iştirakçıları olan banklar, müəssisə və şirkətlər üçün valyuta məzənnələrinin səviyyəsi olduqca vacib parametrdir. Məzənənlərin vəziyyətindən istifadə edərək möhtəkirlik edən subyektlər demək olar ki, bütün səviyyələrdə fəaliyyət göstərirlər. Odur ki, möhtəkirlik əməliyyatları valyuta məzənnələrini şərtləndirən mühüm əhəmiyyətli amil kimi böyük təsir dairəsinə malikdir.
Əlbəttə, sadalananlar valyuta məzə nnələrinə təsir edən amillərin tam siyahısı deyildir. İqtisadi inkişafın müxtəlif səviyyələrində və inteqrasiya proseslərinin intensivliyinin müxtəlif dərəcələrində valyuta məzənnələrinə təsir amilləri dəyişə bilir.
Valyuta məzənnələrinin dəyişməsi prosesinin tənzimlənməsi demək olar ki, D.Yum və və D.Rikardonun yaşadığı dövrdən başlayır. Belə ki, onların formalaşdırdığı nəzəriyyələrdə valyuta məzənnələrinin müəyyənləşdirilməsi qaydaları, dəyişmələrin xarakteri və s. barədə mülahizələr öz əksini tapmışdır.
Valyuta bazarının vəziyyətini müəyyənləşdirən mühüm amillərdən biri «üzən» valyuta məsələsidir. C.Keyns tərəfindən tam hüquqlu termin kimi elmə gətirilmiş (1933-cü il) «üzən» valyuta məzənnələri anlayışı bazarlarında tələb və təklifin dəyişməsinin təzahür formasıdır.
1929-1933-cü illər dünya iqtisadi böhranı iqtisadiyyatın dövlət tənzimlənməsi zərurətini meydana çıxartdı. Bu baxımdan valyuta tənzimlənməsi məsələləri də ön plana çıxmışdır. Məhz bu dövrdə amerika iqtisadçıları İ.Fişer və C.Keyns tənzimlənən valyuta nəzəriyyəsini irəli sürdülər.
Məlumdur ki, böhranlar milli valyutalara ciddi təsir edir və inflyasiyalara səbəb olur. Milli valyutaların məzənnəsini tənzimləməklə dövlət böhranının nəticələrini yumşaltmağa çalışmalıdır. Müvafiq tənzimləmə mexanizmi aşağıdakı tərkib elementlərini əhatə edir.
İlk növbədə, valyuta ehtiyatlarının tərkibini müxtəlif valyutalar cəlb etməklə formalaşdırmaq tədbirləri qeyd edilməlidir. Ehtiyatların müxtəlifliyi beynəlxalq hesablaşmalarda valyuta itkilərini minimumlaşdırmaq imkanı verir. Müxtəlif valyutalarda ifadə olunmuş ehtiyat valyuta bazarlarda baş verən dəyişikliyə adekvat reaksiya vermək üçün əlverişli şərait yaradır.
Valyuta tənzimlənməsi tədbirləri sırasına həmçinin aşağıdakıları aid etmək olar:
-devalvasiya və revalvasiya siyasəti;
- valyuta məhdudiyyətləri;
- valyuta məzənnələri reciminin tətbiqi və s.
Valyuta tənzimlənməsi metodlarını müəyyən şərtilik dərəcəsi ilə tam liberal, natamam liberal və qeyri-libkral valyuta tənzimləmələri kimi fərqləndirmək olar.

2. Valyuta sisteminin tarixi inkişafı.



İnsanlar tarixin ən qədim dövrlərindən bəri alqı-satqılarını həyata keçirmək üçün müxtəlif malalrdan və vasitələrdən istifadə etmişdir. Amma nizamlı şəkildə tətbiq edilən ilk sistem qızıl standartıdır. Qızıl standart 1870-1914-cü illər ərzində, yəni I dünya müharibəsinə qədər öz «qızıl dövrünü» yaşadı.
Qızıl standartının əsas xüsusiyyəti hər ölkənin pulunun dəyərinin müəyyən çəkidə saf qızılla müəyyən edilməsi, qızılın alqı-satqısı, ixrac və idxalının sərbəstləşdirilməsidir. Burada qızıl sikkələr qədər banknotlar da istifadə edilirdi, lakin bunlar istənilən zaman hökumətlər tərəfindən qızıla dəyişdirilə bilərdi. Ümumiyyətlə, bu sistemdə hökumət müəyyən etdiyi sabit qiymətlə hər kəsə qızıl sata və özünə təklif edilən qızıllara ala bilərdi.
Qızıl standartı ümumbəşəri bir sistemdir. Hər ölkə pulun dəyərini qızılla tənzimlədiyinə görə bütün ölkələrin ulları qızıl miqdarına nəzərən avtomatik şəkildə bir-birindən asılı idi. Bunun üçün ayrıca müasir dövrdəki valyuta bazarlarına bənzəyən bazarlara ehtiyac qalmırdı.
Müharibə şəraitində olan ölkələr, qvzvl ehtiyatlarını qorumaq üçün Birinci dünya müharibəsinin başlamasından sonra pullarının konversiya edilməsini aradan qaldırdılar. Müharibədən sonra yenidən qızıl standartına keçmə cəhdləri olsa da, bu cəhdlər müvəffəqiyyətsizliyə uğradı. Çünki qızıl standartının xüsusiyyətlərindən fərqli olaraq hökumətlər iqtisadi həyata daha müntəzəm qaydada müdaxilə etməyə başlamışlar.
ёBir sıra ölkələrdə müharibə əsnasında özünü göstərən inflyasiya müharibədən əvvəl paritetlərdən qızıl standartına keçid kurslarının idarəsini qeyri-mümkün hala gətirmişdi. Nəhayət, 1929-cu ildə dünya iqtisadi böhranının baş verməsiylə qızıl qızıl standartının davam etməsinə imkan qalmadı. Beləliklə, 1933-cü ildə qızıl standartı tamamilə ləğv olundu.
Birinci və ikinci dünya müharibələri arasındakı dövrdə beynəlxalq iqtisadiyyatda və maliyyə münasibətlərində tam mənası ilə xaos yarandı. Qızıl standartı dağılmış, onun yerinə isə yeni bir sistem gəlməmişdi. Beynəlxalq öhdəlikləri yerinə yetirmək özü böyük bir problem olmuşdu. Bir çox ölkələr bir-biri ilə ikitərəfli ticarət ödəmələrini barter üçuluna çevirmişdilər. Bu dövrdə ölkələrin fərdi davrandıqları, başqa sözlə beynəlxalq səviyyədəki əməkdaşlıq nümunələri ilə çox az rastlaşan bir dövr idi. Hər blkə öz iqtisadi mənafeyini düşünərək gömrük vergilərini və rüsumlarını artırırdı. Lakin bundan zərər çəkən partnyorlar bu ölkəyə qarşı adekvat bir reaksiya verirdilər. Beləliklə, dünya ticarət və maliyyə hərəkətlərinin həcmi ən aşağı səviyyəyə düşmüşdü.
Bəzi valyuta zonaları da bu dövrdə meydana gəldi. İngiltərənin başçılığı ilə bir qrup ölkə pullarını sabit kurslardan İngilis sterlinqinə tabe edərək «sterlinq zonası»nı qurdular. Bunlar Londonda tutduqları sterlinq ehtiyatları ilə öz aralarındakı öhdəlikləri asanlıqla ödəyir, lakin region xaricindəki öhdəlikləri isə bacardıqca məhdudlaşdırırdılar. Bunların əksəriyyəti İngilis müstəmləkələrindən qurtulan, İngilis Millətlər Birliyinə daxil olan ölkələr idi. İngiltərə hökuməti isə pulunun sərbəst üzməsinə icazə vermiş, ancaq meydana gələn aşırı üzmələrin qarşısını almaq məqsədilə Valyuta Tənzimləmə Fondu qurmuşdu. Fondun isə məqsədi sterlinqin dəyərini qorumaq idi.
Fransanın rəhbərliyi altında qurulan kiçik bir qrup (İsveçrə, Belçika və Hollandiya) isə pullarının qızıla tabeliyini davam etdirdilər. Bunlar da «qızıl bloku»nu meydana gətirdilər.
Bir qrup ölkə pullarını Amerika dollarına tabe etmiş və beləcə də «dollar zonası» meydana çıxmışdı.
Nəhayət, Almaniyanın rəhbərliyi altında əksəriyyəti inkişaf etməkdə olan ölkələr tərəfindən qurulan bir qrup ölkə isə valyuta nəzarəti tətbiq edərək pullarının konversiyasını aradan qaldırdılar.
İkinci dünya müharibəsindən əvvəl ölkələr arasında əməkdaşlıq nümunələrinə az rast gəlinir. Halbuki, müharibədən sonra daha sıx bir beynəlxalq əməkdaşlıq dövru başlanmışdır. İki müharibə arasındakı dövrün çətinlikləri qarşısında olan ölkələrin beynəlxalq ticarəti sərbəstləşdirən və maliyyə hərəkətlərini tənzimləyən bir sistemə ciddi şəkildə ehtiyadları vardı. Bu səbəbdən yeni bir beynəlxalq valyuta sistemini yaratmaq məqsədi ilə ölkə rəhbərləri Bretton-Vuds qəsəbəsində məsələnin müzakirəsinə qatıldılar.
Bretton-Vuds konfranslarında daha çox ABŞ-nındüşüncə və görüşləri əsas götürülərək yen ibir beynəlxalq valyuta sisteminin qurulmasına qərar verildi. Bretton-Vuds sistemi Amerika dollarına və onun vasitəsi ilə dolayı yolla qızıla tabe valyta sistemidir. Konfransda bir-birinin «əkiz qardaşı» kimi qəbul edilən iki yeni maliyyə təşkilatının qurulmasına qərar verildi. Bunlar Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) ilə Dünya Bankı (DB) idi. BVF-nin vəzifəsi beynəlxalq maliyyə münasibətlərini tənzimləmək, DB-nın vəzifəsi isə müharibə nəticəsində dağılan Avropa ölkə iqtisadiyyatını dirçəltmək, habelə inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadi inkişafını təmin etmək məqsədi ilə maliyyə yardımını gücləndirmək idi.
Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) 1946-cı ildə fəaliyyətə başladı. Bretton-Vuds sisteminin qəbul etdiyi valyuta kursuna «tənzimlənən sabit kurs sistemi» də deyilmişdir. 1946-cı ildə tətbiq edilən bu sistem də deyilmişdir. 1946-cı ildə tətbiq edilən bu sistem 1973-cü ildə dağıldı. Sistemin xüsusiyyətləri aşağıdakı kimidir.
Müqaviləni imzalayaraq BVF-yə üzv olan ölkə, milli pulunun dəyərini sabit bir kursla Amerika dollarına bağlayır. Milli pulun bu sabit dollar kursuna «dollar pariteti» deyilmişdir. ABŞ isə dolların dəyərini başqa bir ölkənin valyutası ilə deyil, 1 inflyasiya saf qızıl = 35 dollar kimi sabit qiymətdə ölçmüşdü. Digər cəhətdən ABŞ, xarici ölkələrin mərkəzi banklarına qızılın dollara konversiyasına icazə verirdi. Yəni Amerika Federal Ehtiyat Bankı xarici ölkələrin banklarına təklif etdikləri dollar qarşılığında yuxarıda müəyyən edilən sabit qiymətlə qızıl satma məsuliyyətini üzərinə götürmüşdü. Bu qayda ilə hər ölkə milli valyutası dollarla ölçülmüş və dollara da qızıl konversiyası tanındığı üçün millil pullar dolayı yolla qızıla tabe olurdu (milli pulun qızıl dəyərinə «qızıl pariteti» deyilirdi).
Sistemə görə hər ölkə milli pulunun valyuta bazarındakı dollar qiyməti ətrafında ən çox 1%-lik alt və üst sərhədlər içərisində üzməsinə icazə verə bilərdi. Daha yüksək dəyişikliklərə qarşı isə, mərkəzi bank bazara dollar vasitəsi ilə (bazarda dollar alqı-satqısı) müdaxilə etməli idi. Buna baxmayaraq, tərbiyə balansında əsaslı bir tarazsızlıq olardısa, BVF-nun razılığı il əüzv ölkələrə milli valyutalarını dollara görə devalvasiya etmə səlahiyyəti verilmişdi.
Bretton-Vuds sistemi ABŞ-ı bir növ dünyanın «Mərkəzi Bankı» mövqeyinə gətirdi. Bu vəziyyətin o vaxtkı şərtlər içində səbəbi ABŞ iqtisadiyyatının dünya iqtisadiyyatındakı tutduğu rəqibsiz üstünlüyü ilə əlaqədar idi. Amerka iqtisadiyyatı II dünya müharibəsindən sonra daha da gücləndi. Bu ölkənin qızıl ehtiyatlarının heç tükənməyəcəyi güman edilirdi. Çünki Avropa ölkələrinin iqtisadiyyatı müharibədə dağılmış və Yaponiya da hələ ki, iqtisadi inkişafını başa çatdırmadığına görə ABŞ-ın dünyadakı mövqeyi möhkəm idi.
Bretton-Vuds sistemi ABŞ-a və Amerika dollarına nə kimi öhdəliklər gətirmişdi? Dollar bütün digər valyutaların ona tabe olduğu bir «dəyər standartı» olmuşdu. Bütün beynəlxalq ödəmələr dollarla ölçülürdü. Digər cəhətdən milli mərkəzi banklar kursları sabit saxlamaq üçün bazara dollar alqı-satqısı ilə müdaxilə edirdilər. Yəni dollar bir «müdaxilə pulu» statusuna gəlmişdi. Bunun da xaricində ölkələr mərkəzi banklarındakı ehtiyatlarını dollarla saxlayırdılar. Beləcə dollar eyni zamanda bir «ehtiyat pul» statusuna malik oldu.
Burada bir şeyi qeyd etmək lazımdır ki, xarici ehtiyatların dollar cinsindən tutulması sistemin ən zəif cəhətlərindən biri idi. Çünki başqa ölkələrin dollar ehtiyatı toplaması ABŞ-a belə vəziyyətlərdəkitək öhdəliyi, özünə təklif edilən bu dolları qızıla dəyişdirməkdən ibarət idi. Amma Amerikadakı tərdiyə balansı kəsirlərinin aşırı bir şəkildə böyüməsi, başqa ifadə ilə desək, xarici ölkələrin mərkəzi banklarında toplanan dolların ABŞ-ın ümumi qızıl ehtiyatlarından çox olması, bir gün bu dolların konversiyasına son qoyula bilərdi. Belə ki, praktiki olaraq vəziyyət belə idi.
1950-ciilin əvvələrində dünyada bir «dollar qıtlığı» dövrü yaşandı. Amma getdikcə ABŞ-nın kəsirinin böyüməsi ilə yanaşı dollara olan etimad göstəricisi azalmağa başladı. 1960-cı illərin əvvəllərində möhtəkirlər xaricdəki dollar ehtiyatlarının ABŞ-ın qızıl ehtiyatlarını aşdığını görərək dollardan qaçıb qızıla hücum etməyə başladılar. Bundan sonra 1960-cı ilin yanvar ayında ABŞ və digər sənayeləşmiş ölkələrin iştirakı ilə London Qızıl Fondu quruldu. Onun vəzifəsi London bazarında spekulyativ tələbi qarşılamaq üçün İngilis Mərkəz Bankına qızıl satışlarında kömək etmək idi. Yəni xüsusi ilə ABŞ rəsmi ehtiyatlardan özəl spekulyatorlara qızıl sataraq qızılın özəl bazar qiymətini bir unsiya üçün 35 dollardan sabit saxlamaq istəyirdi.
Ancaq ABŞ-ın rəsmi qızıl ehtiyatlarındakı böyük azalmaya baxmayaraq, spekulyasiyanın dayanmaması nəticəsində 1968-ci ildə London Qızıl Fondu dağıldı. Maraqlı məqam budur ki, öəlkələr bundan sonra özəl bazarda qızıl qiymətlərini dəstəkləməmək qərarı aldılar. Yəni qızılda ikili bir qiymət sistemi mənimsənilirdi. Rəsmi qızıl qiymətləri əvvəlki səviyyədə qalır, ancaq özəl bazar qiyməti tələb və təklifin birgə şərtlərinə görə formalaşacaqdı.
Beləcə Amerika dolları həm qızıl, həm də Alman markası və Yapon iyeni kimi pullar qarşısında aşırı dəyərləndirilmiş oldu. Maraqlı olan iəqam budur: ABŞ pulunu başqa bir ölkənin valyutası ilə ölçmədiyi üçün dolları devalvasiya edə bilmirdi. Başqa ölkələr pullarını revalvasiya etdikləri zaman dollar dolayı yolla devalvasiya edilirdi.
Bu baxımdan ABŞ tədiyə balansı müsbət soldo verən ölkələrdən, o cümlədən Almaniya və Yaponiya hökumətlərinə pulların dollara qarşı revalvasiya edilməsini istəyirdi. Onlar da bu əməliyyatdan zərər görə biləcək ixracatçı və idxalata rəqib sənayeçilərin təzyiqlərinə görə buna yanaşsmırdılar. ABŞ-ın prezidenti Nikson 1971-ci ildə bu ölkələri kurs tənzimləmələrinə məcbur etmək üçün bir çox tədbirlər gördü. BÖu dövrdə ABŞ xarici ölkələrin mərkəzi banklarına qarşı dolların qızıl konversiyasını dayandırdı. Ancaq bu uyğulamanın müvəqqəti olduğunu bildirdilər. Əsl həqiqətdə isə tarixdə aradan qaldırılan qızıl konversiyası bir daha geri qayıtmadı.
Beləliklə, 1971-ci ilin dekabr ayında qəbul edilən Kurs Tənzimlənməsi ilə dollar böyük valyutalar qarşısında orta hesabla 9% devalvasiya edildi. Qızılın rəsmi qiyməti 35 dollardan 38 dollara yüksəldi və «qızıl pəncərəsinin bağlanması» təsdiq edildi. Başqa bir dəyişiklik isə ondan ibarət oldu ki, milli pulun dollar qiyməti ətrafındakı üzmə intervalı hər yöndə 1%-dən 2,25%-ə yüksəldi (alt və üst yöndə cəmi 4,5%).
Lakin, Kurs Tənzimlənməsi qaydası beynəlxalq bazarlarda dollardan qaçışı dayanlırıla bilmədi. 1973-cü ilin fevral ayında dollar yenə də spekulyativ təzyiqə uğradı və bunun nəticəsində qızılın rəsmi qiyməti 38 dollardan 42,2 dollara yüksəldi (qızıl pəncərəsi qapalı olduğu üçün bu ancaq rəsmi bir hesab vahidi mənasını ifadə edirdi).
Spekulyasiyanın yenə də dayanmaması nəticəsində 1973-cü ilin mart ayının əvvəllərində Avropanın valyuta bazarları iki həftəlik müddətə bağlandı. 16 matr 1973-cü ildə Avropa Birliyi ölkələri qəbul etdikləri yeni qərarı bütün dünyaya elan etdilər. Yəni bundan sonra bu ölkələr pullarını sabit kuoslardan bir-birinə bağlayır və dollar qarşısında isə ayrı-ayrı sərbəst üzmə icazəsi verilirdi.
Beləliklə, 1946-cı ildə başlayan Sabit kursu Bretton-Vuds Sistemi tarixi bir xatirə olaraq yaddaşlarda qaldı.
Bretton-Vuds Sisteminin başa çatması ilə indi də davam edən yeni dövr başlamışdır. İndiki sistemin praktikasının səciyyəvi cəhəti ölkələrin Üzən valyuta kurs sistemini mənimsəməklə yanaşı, Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) 1976-cı ildə qəbul etdiyi prinsiplərə əməl etmək şərtidir.
Valyuta sisteminin təkamülü əmtəə istehsalı və dünya bazarının inkişafından asılıdır. Təşkilati-hüquqi nöqteyi-nəzərdən kredit münasibətlərinin beynəlmiləlləşməsi istehsalın beynəlmiləlləşmsini qabaqlayır.
Birinci dünya valyuta sistemi sənaye inqilabından sonra kortəbii olaraq formalaşmışdır. Hüquqi cəhətdən o dövlətlərarası Paris konfransının (1867-ci il) razılaşmasında ifadə olunmuşdur. Bu konfransda qızıl dünya pulunun yeganə forması kimi qəbul edilmişdir. Qızıl pul standartı dövründə pül tədavülü avtomatik baş verirdi. Həmin standart emissiya mərkəzlərində qızıl ehtiyatlarının mövcudluğunu tələb edirdi. Sərbəst rəqabətin inhisarçılıqla əvəz olunmasından sonra qızıl standart dünya təsərrüfat əlaqələrinin inkişafına mane olurdu. Həmin problemlər birinci dünya müharibəsi nəticəsində daha da kəskinləşdi. Böyük hərbi xərclər müharibə edən ölkələrin büdcə kəsirini artırdı, əksəriyyət ölkələrdə qızıl pul standartının ləğvini sürətləndirdi.
Birinci dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra, qızıl monometallizminin yarımçıq formaları – qızıl külçə və qızıl – deviz standartları tətbiq edilirdi.
Qızıl külçə standartı zamanı banknotlar qızıl külçələrə dəyişdirilirdi. Bu standart əsasən Böyük Britaniya və Fransada tətbiq edilirdi.
Qızıl - deviz standartının tətbiqi dövründə banknotlar xarici valyutada ifadə olunmuş ödəniş vasitələrinə dəyişdirilirdi. Mübadilə obyekti olan bu ödəniş vasitələri deviz adlanırdı və qızıl pula dəyişdirilərək beynəlxalq hesablaşmalarda istifalə edilirdi.
İkinci dünya valyuta sistemi hüquqi cəhətdən Genuya konfransında (1922-ci il), dövlətlərarası razılaşmalarda əks olunmuşdur. O dövrdə 30 ölkənin pul sistemi qızıl-deviz standartına əsaslanırdı.
Genuya valyuta sisteminin xarakterik cəhətləri aşağıdakılardır:
- bu valyuta sisteminin əsasında qızıl və deviz-xarici ölkələrin valyutaları durur. Bu dövrdə milli kredit puddarı beynəlxalq tədiyə –ehtiyat vasitəsi kimi istifadə edilirdi. Müharibələr arası dövrdə rəsmi olaraq heç bir valyutaya ehtiyat valyuta statusu verilməmişdir. Funt-sterlinq və ABŞ dolları bu sahədə liderlik uğrunda mübarizə aparırdı.
- qzıl pariteti saxlandı. Valyutanın qızıla dəyişdirilməsi təkcə ABŞ, Fransa, Böyük Britaniya tərəfindən deyil, həmçinin bu konfransın bütün iştirakçıları tərəfindən həyata keçirilirdi;
- sərbəst tərəddüd edən valyuta məzənnəsi recimi bərpa edilmişdir;
- valyuta tənzimlənməsi fəal valyuta siyasəti, beynəlxalq konfranslar və yığıncaqlar formasında həyata keçirilirdi.
Dünya valyuta böhranının mərhələləri. Bu böhranın 1929-1933-cü illərə təsadüf edəçn birinci mərhələsində aqrar ölkələrin və müstəmləkələrin valyutaları qiymətdən düşdü. Dünya bazarında xammala olan tələbin azalması, həmin ölkələrin tədiyə balansında böyük kəsirin əmələ gəlməsi ilə müşahidə olunurdu. Belə ki, aqrar ölkələr və müstəmləkələrin satdıqları xammalın qiyməti 50-70% ucuzlaşdığı halda, onların idxal etdiyi malların qiyməti əvvəlki səviyyədə qalırdı.
İkinci mərhələdə dünya valyuta sisteminin zəif nöqtəsi rolu Almaniya və Avstriyanın payına düşdü. 1931-ci ilin ortalarına təsadüf edən bu mərhələ həmin ölkələrdən xarici kapitalın getməsi, rəsmi qızıl ehtiyatının azalması və bankların mülisləşməsilə xarakterik idi. Almaniyada faktiki olaraq qızıl standartı ləğv edildi.
Böhranın ən yüksək həddə çatdığı üçüncü mərhələdə (1931-ci ilin payızı) Böyük Britaniya qızıl standartını ləğv etdi. Əsas səbəb isə tədiyə balansının pisləşməsi idi (ixracın çətinləşməsi və görünməz əməliyyatlardan gəlirlərin azalması). Bu mərhələdə Böyük Britaniya Almaniyadan fərqli olaraq valyuta məhdudiyyətlərini həyata keçirtmədi.
Dördüncü mərhələ üçün əlamətdar hadisə 1933-cü ilin aprelində ABŞ-ın qızıl-pul standartını ləğv etməli oldu. Ləğv etmənin birbaşa səbəbi qiymətlərin aşağı düşməsi idi. Qiymətlərin aşağı düşməsi ölkənin banklarının 40%-nin müflisləşməsinə gətirib çıxardı.
1934-cü ilin yanvarına dollar qızıla nisbətən 40% (1929-cu illə müqayisədə) qiymətdən düşdü və 41% devalvasiya olundu. Devalvasiya ixracı stimullaşdırsa da, gözlənilən nəticə əldə edilmədi.
Dünya valyuta böhranının beşinci mərhələsi Fransa üçün əlamətdar oldu. (1936-cı ilin payızı). Digər ölkələrə nisbətən qızıl standartını uzun müddət saxlayan Fransa, artan qızıl ehtiyatı müqabilində bu xətti davam etdirmək niyyətində idi.
Maliyyə oliqarxiyası ilə Fransanın xalq cəbhəsi hökuməti arasında olan etimadsızlıq kapitalın xaricə axınını sürətləndirdi. Qızıl standartının süni surətdə saxlanması, yerli firmaların rəqabət qabiliyyətini azaldırdı. Frankın devalvasiyasına baxmayaraq, ixrac azalmaqda davam edirdi.
Dünya valyuta böhranı nəticəsində Genuya valyuta sistemi nisbi elmstikliyini və stabilliyini itirmiş oldu.
Valyuta blokları. Dünya valyuta sistemi valyuta bloklarına ayrıldı. Müəyyən şərtilik dərəcəsi ilə valyuta bloklarının aşağıdakı xarakterik cəhətlərini ayırmaq olar:
- asılı valyutaların məzənnəsi qrupa başçılıq edən ölkənin valyutasına bağlanır;
- bloka daxil olan ölkələrin beynəlxalq hesablaşmaları hegemon ölkənin valyutasında həyata keçirilir;
- blok üzvlərinin valyuta ehtiyatları hegemon ölkənin xəzinədarlıq vekselləri və dövlət istiqrazları çıxış edir.
Valyuta blokları kimi, sterlinq, dollar və qızıl bloklarını fərqləndirirlər.
Sterlinq bloku Böyük Britaniyada qızıl standartının (1931-ci il), dollar bloku isə ABŞ-da həmin standartın (1933-cü il) ləğvindən sonra yaranmışdır.
Sterlinq blokuna aşağıdakı dövlətlər daxil idi: keçmişdə İngiltərənin müstəmləkələri olan bir-sıra dövlətlər, həmçinin Misir, İraq, Portuqaliya, Danimarka, Norveç, İsveç, Finlandiya, Yunanıstan, İran, Yaponiya.
Dollar blokuna Kanada, Mərkəzi və Cənubi Amerikanın bir-sıra ölkələri daxil idi.
1933-cü ilin iyununda qızıl bloku yarandı. Bura Fransa, Belçika, Niderland, İsveçrə, İtaliya, Çexoslovakiya və Polşqa daxil idi. Blok 1935-ci ildə parçalandı və Fransa qızıl standartını ləğv etdikdən sonra (1936-cı il sentyabr) öz fəaliyyətini başa vurdu.
İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində valyutaların devalvasiyası. 1937- ci ildə dünya valyuta sistemi iqtisadi böhranın təsirinə məruz qaldı. Həmin ilin sentyabrının 25-dən ABŞ, Böyük Britaniya və Fransa arasında üç tərəfli məsləhətləşmələr aparılırdı. Bir çox ölkələrdə valyutalar qiymətdən düşürdü. 1936-1938-ci illərdə frank üç dəfə devalvasiya olundu. ABŞ dolları, funt-sterlinq və isveç frankının qızıl məzmunu xeyli aşağı düşdü.
İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində demək olar ki, dayanıqlı valyuta qalmamışdır. ABŞ və Avropa ölkələri ikinci dünya müharibəsinə qeyri-sabit valyuta sistemi ilə başladılar.
Genuya valyuta sistemindən Bretton-Vuds valyuta sisteminə keçid. Genuya valyuta sistemi 1944-cü ildə ABŞ-ın Bretton-Vuds şəhərində valyuta-maliyyə konfransında rəsmləşdirilmişdi. Formasına görə Bretton-Vuds pul sistemi özünəməxsus dövlətlər arası qızıl-deviz standartı kimi fəaliyyət göstərirdi.
Bu sistemin xaraktirek cəhətləri aşağıdakılardır:
- qızıl dünya pulu funksiyasını yerinə yetirirdi. O ölkələr arasında hesablaşmaların vasitəsi və idtimai sərvətin ümumi təcəssümü kimi çıxış edirdi;
- beynəlxalq ödəniş dövriyyəsində qızıldan başqa ABŞ-ın və Böyük Britaniyanın milli pul vahidləri də istifadə olunurdu. Bunula belə ABŞ dollarının və ingilis funt-sterlinqinin fəaliyyəti dairəsi xeyli dərəcədə məhdud idi;
- 1934-cü ildən başlayaraq mərkəzi banklar və ölkələrin hökumət idarələri tərəfindən təqdim olunan ABŞ dolları ABŞ xəzinəsində rəsmi şəkildə müəyyənləşdirilmiş nisbətlə qızıla dəyişdirilirdi. Bunun nəticəsində azad bazarda qızılın qiyməti ABŞ-ın qoyduğu rəsmi qiymət əsasında formalaşırdı. Demək olar ki, 1968-ci ilə qədər kənarlaşma baş verməmişdir.
- milli pul vahidləri mərkəzi banklar vasitəsilə dollara dəyişdirilirdi. Ölkələr arasında milli pul vahidlərinin mübadiləsi isə Beynəlxalq Valyuta Fondunun təyin etdiyi möhkəm nisbətlər əsasında həyata keçirilirdi. Bütün dönərli milli pul vahidləri dolların vasitəçiliyi ilə qızıla çevrilə bilirdi. Bu isə ölkələrarası çoxtərəfli hesablaşmaları mümkün edirdi.
1971-1973-cü illərdə bütün pul vahidlərinin qiymətliliyi etalonu olmaq etibarilə ABŞ dolları iflasa uğradı. Bunun aşağıdakı səbəbləri var idi:
- xarici bazarda ABŞ-ın mövqeyinin zəifləməsi;
- qızıl ehtiyatının azalması;
- inflyasiyanın güclənməsi;
- tədiyə balansının qeyri-stabilliyi.
Nəticədə ABŞ dolları dünyanın yeganə ehtiyat valyutası rolunu oynamaq iqtidarını itirdi.
Ehtiyat valyuta rolunu Almaniya Federativ Respublikasının markası, yapon ieni, SDR və eküdə oynamağa başladı.
1972-ci ilin avqustun 1-dən etibarən dolların qızıla cəyişdirilməsi prosesi dayandırıldı. Nəhayət, qızılın rəsmi dollar qiyməti ləğv edildi.
70-ci illərin ortalarından başlayaraq, bir sıra ölkələrin mərkəzi bankları tərəfindən kollektiv valyuta müdaxiləsi həyata keçirilirdi. 1974-cü ilin may ayında ABŞ, AFR, İsveçrə (sonradan Fransa da bu sazişə qoşuldu) tərəfindən kollektiv valyuta müdaxiləsi haqqında Bazel sazişi imzalandı. Rambuye müşavirəsində (1975-ci il) altı ölkə başçısı birgə valyuta siyasəti üzrə razılığa gəldilər. 1975-ci ilin dekabrından isə «on ölkə qrupu» «svon» razılaşması əsasında birgə valyuta müdaxiləsini tətbiq etdilər.
Bretton-Vuds valyuta sistemi dövründə təsbit olunmuş valyuta məzənənlərini dəstəkləmək üçün mütəmadi olaraq valyuta müdaxiləsi tətbiq edilirdi. Üzən valyuta məzənnəsi sisteminə keçilməsi ilə valyuta müdaxiləsi kəskin məzənnə dəyişmələrinin qarşısının alınmasına yönəldilirdi.
Bretton-Vuds valyuta sisteminin böhranı aşağıdakı formalarda özünü büruzə verirdi:
- qeyri-stabil valyutadan qızıla keçmək və müntəzəm olaraq onun qiymətini artırmaq;
- valyuta məzənnələrinin gözlənilən dəyişməsinə nəzərən qiymətli kağızların dəyərdən düşməsi;
- kütləvi şəkildə valyutaların devalvasiyası və revalvasiyası (rəsmi və qeyri-rəsmi).
- mərkəzi bankların fəal valyuta müdaxiləsi;
- rəsmi qızıl-valyuta ehtiyatlarında kəskin tərəddüdlər;
- xarici kreditlərdən istifadə;
- Bretton-Vuds valyuta tənzimlənməsinin fəallaşdırılması.
Valyuta böhranı ayrı-ayrı ölkələrdə müxtəlif vaxtlarda və fərqli şəkildə özünü göstərirdi. Bretton-Vuds valyuta sistemi böhranını şərti olaraq bir neçə mərhələyə bölmək olar: funt-sterlinqin devalvasiyası, ikili qızıl bazarlarının yaranması, fransız frankının devalvasiyası, alman markasının revalvasiyası və ABŞ dollarının devalvasiyası.
Funt-sterlinqin devalvasiyası ölkənin valyuta-iqtisadi vəziyyətinin pisləşməsi ilə əlaqədar olaraq 18 noyabr 1967-ci ildə həyata keçirilmişdir. Böyük Britaniyanın ardınca onun ticarətdəki 25 tərəf müqaibi müxtəlif nisbətlərdə öz valyutasını devalvasiya etmişdir.
«Qızıl həyəcanı» və «İkili qızıl bazarının» yaranmasının səbəbi dolların qızıla satılması ilə əlaqədar olmuşdur. Odur ki, Londonun qızıl bazarında qızıl sövdələşmələrinin həcmi gündə 5-6 tondan 65-200 tona qədər artmışdır (1967, noyabr) və qızılın qiyməti 1 unsiya üzrə 35 dollardan 41 dollara qalxmışdır.
Fransız frankının böhranının əsas səbəbi valyuta möhtəkirliki, başqa sözlə frankın məzənnəsinin aşağı salınması və alman markasının məzənnəsinin yuxarı qaldırılmasına yönəlmiş oyun olmuşdur. Markanın frankı üstələməsi Bonun Parisə siyasi təzyiqi ilə müşayiət olundu. Bu isə öz növbəsində kapitalın Fransadan əsasən Almaniyaya axmasına, nəticədə Fransanın rəsmi qızıl-valyuta ehtiyatına gətirib çıxartdı. Eyni zamanda 14 Afrika dövlətində də valyutanın devalvasiyası həyata keçirilirdi.
Almaniya markasının devalvasiyası. 1969-cu ilin oktyabrın 24-də markanın məzənnəsi 9,3% artırıldı və «üzən» məzənnə recimi ləğv edildi. Markanın revalvasiyası AFR-in beynəlxalq maliyyə kapitalına güzəşti idi. Başqa sözlə, Almaniyanın tərəf müqabillərinin valyutaları devalvasiya etdiyi üçün, alman markasının revalvasiyası həm bu ölkələrin tədiyə balanslarının tarazlaşdırılmasına, həm də AFR-dən axan kapital hesabına onların valyuta ehtiyatlarının artırılmasına xidmət etdi. Bir neçə müddət valyuta bazarında nisbi sabitlik yaransa da, valyuta böhranının səbəbləri tam aradan qalxmadı.
Dolların levalvasiyası. Bretton-Vuds valyuta sisteminin böhranının kulminasiyası dolların devalvasiyası ilə bağlı olmuşdur. Dolların böhranı ABŞ-dakı iqtisadi böhranla (1969-1970) üst-üstə düşcü. İnflyasiyanın nəticəsində dolların alıcılıq qabiliyyəti ötən əsrin 70-ci illərin əvvəllərində 1934-cü ildəki səviyyənin 2/3-ni təşkil edirdi.
Ötən əsrin 60-cı illərində ABŞ Bretton-Vuds valyuta sistemini qoruyub saxlamaq üçün:
- digər ölkələrin valyuta resurslarını cəlb etdi;
- dolların kolelktiv müdafiəsini həyata keçirdi;
- BVF-nin kapital ikiqat artırıldı, 10 üzv ölkənin və İsveçrənin razılığına əsasən tədiyə balansının kəsirinin örtülməsinə imkan verən miqdarda SDR buraxıldı.
ABŞ dolların devalvasiyasının əvəzinə ticarət üzrə tərəfdaşlarının revalvasiyasında israrlı idi. 1971-ci ildə (may ayında) İsveçrə frankının, Avstriya şillinqinin revalvasiyası, AFR və Niderland valyutasının üzən məzənnəsi həyata keçirildi. Nəticədə ABŞ dolları 6-8% qiymətdən düşdü. Tərəfdaşların müqavimətinə qarşı mövqe tutan ABŞ dolların xilası üçün aşağıdakı tədbirləri gördü: xarici ölkələrin mərkəzi bankları üçün dolların qızıla dəyişdirilməsi qadağan edildi; ixrac rüsumları əlavə olaraq orta hesabla 10% artırıldı.
Valyuta böhranından çıxmaq üçün əsas «onluğa» daxil olan ölkələr Vaşinqtonda kompromis razılığa gəldilər. Aşağıdakı bəndlər üzrə razılıq əldə olundu:
- bir sıra valyutaların revalvasiyası;
- valyuta məzənnəsinin valyuta paritetinə nəzərən ±1-dən ±2,25% həddində dəyişməsi;
-ABŞ-da 10%-lik ixrac rüsumunun ləğvi və s.
Dolların devalvasiyası ÖVF-nin üzvü olan 118 ölkədən 96 –da (1971-ci ilin) milli valyutanın yeni məzənnəsinin təyin olunmasını şərtləndirdi. Belə ki, ölkənin milli vayutasının dollara nəzərən məzənnəsi yüksəldildi.
1973-cü ildəki «qızıl həyəcanı» və yenidən bazarda qızılın qiymətinin artması dir daha dolların zəifliyini göstərdi. ABŞ Qərbi Avropa ölkələrinin və Yaponiyanın valyutalarının revalvasiyasına nail ola bilmədi. Odur ki, ABŞ dolları yenidən 10% devalvasiya etdi.
1973-cü ildəki konsensus və üzən valyuta kurslarına keçid valyuta bazarlarındakı gərginliyi bir qədər aradan qaldırdı.
Bretton-Vuds valyuta sisteminin böhranının digər valyuta sistemlərinin (1929-1933 və 1967-1976-cı illər) böhranları ilə oxşar cəhətləri ilə yanaşı, bir sıra spesifik xüsusiyyətlərə də malikdir:
- valyuta böhranlarının xroniki hal alması. Bretton-Vuds valyuta sisteminin böhranı nəinki dünya iqtisadi böhranını, həmçinin muntəzəm olaraq iqtisadiyyatın canlanmasını və yüksəlməsini müşayiət edirdi.
- ABŞ-ın, belə demək mümkünsə əks təsiri. Öz valyutasının ehtiyat valyuta statusundan istifadə edərək, ABŞ Qərbi Avropa ölkələrini və Yaponiyanı dollarla doldururdu. Bu isə həmin ölkələrin iqtisadiyyatında pozulmalara, inflyasiyanın güclənməsinə , valyutanın qeyri-sabitliyinə və nəticədə dövlətlərarası narazılığın dərinləşməsinə gətirib çıxartdı.
- dünyada üç güc mərkəzinin yaranması yeni reallıqlara gətirib çıxardı. ABŞ dollarının hegemonluğuna qarşı çıxan Avropa İttifaqınınQərbi Avropada öz valyutasının, Yaponiya ieninin Asiya regionunun da ehtiyat valyuta kimi istifadə etməsi;
- valyuta böhranının dalğavarı inkişafı;
- valyutalarınböhranının dalğavarı inkişafı;
- valyutaların kütləvi devalvasiyası və dövrü olaraq ayrı-ayrı valyutaların revalvasiyası;
- dünya valyuta böhranının struktur xarakteri;
- dövlət valyutatənzimlənməsinin təsiri və s.
3. Müasir dövrdə beynəlxalq valyuta münasibətləri

1973-cü ilin mart ayından sənayeləşmiş ölkələr pullarının Amerik dollarının qarşısındı sərbəst üzməsinə icazə verdikdən sonra Bretton-Vuds sistemi dağıldı.


Belə vəziyyətdə sərbəst dalğalanmaya keçmək, əsas sənayeləşmiş ölkələrin, demək olar ki, tək alternativi idi. Amma bununlf yanaşı Üzən kurs sisteminin qısa müddətli olması düşünülürdü. Gələcəkdə keçmişdəki kimi əhatəli yeni bir beynəlxalq valyuta sisteminin qurulacağına inam vardı. Lakin tarix ölkələrin bu praktikadan çox şikayət etmədiklərini göstərdi. Bəlkə məhz buna görə də yeni sistemin qurulması əhəmiyyətli ölçüdə aktuallığını itirdi.
Bu gün dünyada bütün ölkələr tərəfindən mənimsənilən, konvensiyalarla qurulmuş, eyni kurs sisteminə görə bir beynəlxalq valyuta sistemi yoxdur. Bunun əvəzinə sabit kurs sistemindən Üzən kurs sisteminə qədər dəyişə bilən və ölkələrin özləri tərəfindən seçilən fərqli sistemlər vardır. Bu gün də, Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF), beynəlxalq maliyyə münasibətlərinin tənzimləmək vəzifəsini davam etdirir.Yalız Bretton-Vuds sisteminin dağılmasından sonra üzv olan ölkələrin fərqli praktikalarına hüquqi baza formalaşdırmaq üçün, BVF-nın quruluş qanununda (BVF qanununda ikinci dəyişiklik) dəyişiklik edildi. Bu dəyişikliyə görə müəyyən edilmiş prinsiplərə əməl etmək şərti ilə istənilən ölkə istədiyi kurs sistemi qəbul edə bilər.
Bu gün dünya ölkələrin valyuta sistemi üç qruppa: sabit kurs sistemləri, məhdud Üzən kurs sistemləri və daha sərbəst üzən kurs sistemlərinə ayrılmaqdadır.
Birinci qrupda yer alan ölkələrin pulları ya tək bir ölkələrin valyutasından, ya da bir valyuta birliyindən asılıdır.Tək bir ölkənin valyutasından asılı olan ölkələr kiçik və inkişaf etməkdə olan ölkələrlə postsovet məkanında qurula yeni dövlətlərdən ibarətdir. Bu yeni dövlətlərinbir hissəsi Rusiya ilə yaxın iqtisadi münasibətdə olduğu üçün rubla tabe olmuşdur. Digərlərinin valyutaları Amerika dollarından asılıdır.
Bir ölkənin pulunun xarici ölkənin pulundan asılı olmasında təməl faktor – o ölkənin infilyasiya nisbətidir. başqa bir sözlə, o ölkə pulunun dəyəri də üçüncü ölkələr qarşısında, asılı olduğu ölkənin inflyasiya nisbətinə görə dəyişir.
Məhz buna görə, bəzi ölkələr dəyəri daha sabit saxlamaq üçün pullarını müxtəlif ölkələrin valyutalarının qarışığından meydənə gələn «pul səbətlərinə» və ya birləşmiş valyutalara bağlayırlar.Birisi BVF-na məxsus olan Özəl Çəkmə Haqları (ÇDR), digəri Avropa birliyi tərəfindən qurulan avropa hesab Vahidi «Ekyüdür» (1999-cu il yanvar ayının 1-dən Avropa İttifaqı daxilində ekyünün əvəzinə «avro» təsdiq edilir.)
Məhdud üzən kurs sistemini tətbiq edən ölkələrdə isə milli pul (valyuta) ya böyük bir xarici ölkələrin puluna, ya da pul səbətinə tabedir. Amerika dollarına tabe edən bəzi Yaxın Şərq ölkələridir. İkincisi isə, Avropa Pul Sistemi çərçivəsində pullarını «Avro»ya tabe edən Avropa Birliyi üzvlərini əhatə edər.
Kurs sistemlərinin digər üçüncüsü isə elastiki kurs sistemlərinə yer verməkdir. Bunlar da dinamizm dərəcələrinə görə fərqli qruplara ayrılır. Bu sistemə sürünən paritetlər deyilir. Bəzi Latın Amerikası ölkələrində tətbiq edilən bu metoda görə inflyasiya həddi ölçüsündə valyuta kurslarında müəyyən zaman intervalları ilə tənzimləmələr edilir.
Müstəqil üzən kurs sisteminə ABŞ, Kanada, Yaponiya, Avstraliya və Yeni Zelladiya kimi ölkələr daxildir. Müstəqil üzən kurs sistemində bazar iqtisadiyyatının mexanizmi heç də bazara heç bir müdaxilə edilməməsi demək deyildir. Burada da mərkəzi banklar bazarda alqı-satqı əməliyyatı ilə məşğul olurlar. Ancaq bu müdaxilələr digər ölkələrdəki müdaxilələrə nisbətən çox azdır.

4. Azərbaycanın valyuta sistemi.


Azərbaycan Respublikasında valyuta sisteminin əsasənə 1992-ci ildə tədavülə buraxılmış manat təşkil edir. Valyuta münasibətləri sahəsində əsas qanunverici akt «Valyuta tənzimi haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu hesab olunur. Bu qanun ölkədə valyuta əməliyyatlarının həyata keçirilməsi prinsiplərinin, valyuta tənzimi və valyuta nəzarəti orqanlarının səlahiyyətlərini, funksiyalarını, hüquqi və fiziki şəxslərin valyuta sərvətlərinə sahib olmaq və bunlardan istifadə etmək, onlar barəsində sərəncam vermək sahəsində hüquqlarını, vəzifələrini və valyuta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyəti müəyyən edir.


Hal-hazırda Azərbaycanda valyuta bircalarında tələb və təklifdən asılı olan «üzən» valyuta məzənnəsi fəaliyyət göstərir. Dolların manata olan rəsmi məzənnəsini Milli Bank, Bakı Banklararası Valyuta bircasının (BBVB) nəticələri əsasında müəyyənləşdirilir.

Azərbaycanda valyuta əməliyyatlarını Mİlli Bankın müvafiq lisenziyasını alan banklar və digər kredit idarələri apara bilər.


Xarici valyutaların alqı-satqısı səlahiyyətli kommersiya bankları tərəfiindən həyata keçirilir. Xarici valyutaların alqı-satqısı üzrə sövdələşmələri birbaşa olaraq səlahiyətli banklar öz aralarında, həmçinin Azərbaycan Milli Bankının müəyyənləşdirdiyi qaydalar və şərtlər çərçivəsində fəaliyyət göstərən valyuta bircaları ilə həyata keçirə bilərlər. Xarici valyutaların alqı-satqısına səlahiyyəti olmayan banklar müdaxilə edə bilməz.
Azərbaycanda valyuta tənzimini Milli Bank həyata keçirir. O rezidentlərə məxsus olan xarici valyutaların və xarici valyutada olunan qiymətli kağızların dəyişdirilməsi, göndərilməsi qaydasını müəyyənləşdirir, valyuta lisenziyalarının verilməsi və valyuta bircalarında valyuta əməliyyatlarına müdaxilə edə bilir.
Azərbaycan Respublikasında valyuta nəzarətini valyuta nəzarəti orqanları və onların agentləri həyata keçirir.
Valyuta nəzarəti orqanları Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı və Dövlət Gömrük Komitəsidir.
Valyuta nəzarəti agentləri Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı qarşısında hesabat verən müvəkkil banklardır.
Valyuta nəzarəti orqanları və onun agentləri ölkədə həyata keçirilən valyuta əməliyyatlarının mövcud qnunvericiliyə, lisenziya və icazələrin şərtlərinə nə dərəcədə uyğun gəlməsini və bu əməliyyatlar üzrə uçotun, hesabatın və sənədləşmələrin forma və qaydalarını müəyyən edir.

4. Azərbaycanın valyuta sistemi.


Azərbaycan Respublikasında valyuta sisteminin əsasənə 1992-ci ildə tədavülə buraxılmış manat təşkil edir. Valyuta münasibətləri sahəsində əsas qanunverici akt «Valyuta tənzimi haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu hesab olunur. Bu qanun ölkədə valyuta əməliyyatlarının həyata keçirilməsi prinsiplərinin, valyuta tənzimi və valyuta nəzarəti orqanlarının səlahiyyətlərini, funksiyalarını, hüquqi və fiziki şəxslərin valyuta sərvətlərinə sahib olmaq və bunlardan istifadə etmək, onlar barəsində sərəncam vermək sahəsində hüquqlarını, vəzifələrini və valyuta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyəti müəyyən edir.
Hal-hazırda Azərbaycanda valyuta bircalarında tələb və təklifdən asılı olan «üzən» valyuta məzənnəsi fəaliyyət göstərir. Dolların manata olan rəsmi məzənnəsini Milli Bank, Bakı Banklararası Valyuta bircasının (BBVB) nəticələri əsasında müəyyənləşdirilir.

Azərbaycanda valyuta əməliyyatlarını Mİlli Bankın müvafiq lisenziyasını alan banklar və digər kredit idarələri apara bilər.


Xarici valyutaların alqı-satqısı səlahiyyətli kommersiya bankları tərəfiindən həyata keçirilir. Xarici valyutaların alqı-satqısı üzrə sövdələşmələri birbaşa olaraq səlahiyətli banklar öz aralarında, həmçinin Azərbaycan Milli Bankının müəyyənləşdirdiyi qaydalar və şərtlər çərçivəsində fəaliyyət göstərən valyuta bircaları ilə həyata keçirə bilərlər. Xarici valyutaların alqı-satqısına səlahiyyəti olmayan banklar müdaxilə edə bilməz.
Azərbaycanda valyuta tənzimini Milli Bank həyata keçirir. O rezidentlərə məxsus olan xarici valyutaların və xarici valyutada olunan qiymətli kağızların dəyişdirilməsi, göndərilməsi qaydasını müəyyənləşdirir, valyuta lisenziyalarının verilməsi və valyuta bircalarında valyuta əməliyyatlarına müdaxilə edə bilir.
Azərbaycan Respublikasında valyuta nəzarətini valyuta nəzarəti orqanları və onların agentləri həyata keçirir.
Valyuta nəzarəti orqanları Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı və Dövlət Gömrük Komitəsidir.
Valyuta nəzarəti agentləri Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı qarşısında hesabat verən müvəkkil banklardır.
Valyuta nəzarəti orqanları və onun agentləri ölkədə həyata keçirilən valyuta əməliyyatlarının mövcud qnunvericiliyə, lisenziya və icazələrin şərtlərinə nə dərəcədə uyğun gəlməsini və bu əməliyyatlar üzrə uçotun, hesabatın və sənədləşmələrin forma və qaydalarını müəyyən edir.




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə