KİTabxanaşÜnasliq və İnformasiya №1 2010 Baş redaktordan Hörmətli oxucu!




Yüklə 0.8 Mb.
səhifə8/9
tarix22.02.2016
ölçüsü0.8 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

ƏDƏBİYYAT
1. Azərbaycanda kitabxana işinin mərkəzləşdirilməsi məsələləri: Elmi əsərlərin tematik məcmuəsi. – Bakı: Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 1986.- 80 s.

2. Xələfov A.A. Heydər Əliyev və Azərbaycanda kitabxana işi. – Bakı: Azərnəşr, 2006, 312 s.–

3. Xələfov A.A.Kitabxanaşünaslığa giriş. 2 cilddə. I-II hissələr. – Bakı, 2001. – 276 s.; III hissə (Kitabxana işi haqqında təlim). – Bakı, 2003. – 400 s.

4. Xələfov A.A. Müasir kitabxanaların sosial funksiyaları // Kitab­xanaşünaslıq və biblioqrafiya: Elmi və təcrübi –jurnal, 1999, №2, s.3-32.

5. İsmayılov X.İ. Azərbaycan Respublikasında kitabxana işinin metodik təminat sisteminin inkişaf tarixi (1918-2000): Monoqrafiya. – B., 2000, 440 s.
ХАРАКТЕРИСТИКА РАЗВИТИЯ ЦЕНТРАЛИЗОВАННЫХ БИБЛИОТЕЧНЫХ СИСТЕМ АЗЕРБАЙДЖАНА

НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ
С.А.ХАЛАФОВА
РЕЗЮМЕ
Данная статья посвящена одной из актуальных и малоизученных проблем отечественного библиотековедения – развития сети государ­ственных массовых библиотек в Азербайджанской Республики в годы независимости. Здесь исследуется деятельность централизованных библиотечных систем в республике.
DEVELOPMENT TENDENCIES OF CENTRALIZED LIBRARY SYSTEMS IN AZERBAIJAN IN THE MODERN CONDITIONS
S.A.KHALAFOVA
SUMMARY
This article is dedicatedto one of the important and less studied prob­lems of national library science called network development of the State mass libraries in Azerbaijan in 1993-1999 s. In the article the activaty of the centralized library systems of the Republic are being analyzed.
Elektron kataloq və onun kİtabxanalarda

tətbİqİnİn bəzİ məsələlərİ
Y.A.MƏMMƏDOVA

Bakı Dövlət Universiteti
Cəmiyyətimizin informasiya mərkəzlərindən olan kitabxanalarımız ya­randığı ilk gündən oxucuların informasiya təlabatını ödəmək məqsədi ilə inkişafa meylli olmuş və kitabxana sahəsində tətbiq edilən bütün yenilikləri qəbul etmişdir. Müasir dövrdə kitabxanalarda yeni informasiya texnalogi­ya­larının tətbiqinə geniş yer verilmişdir. Oxucuların informasiya təlabatını uzaq məsafədən ödəmək məqsədilə respublikamızın bir çox kitabxanasında artıq elektron kataloqdan istifadə edilir. Bu da kitabxanaların cəmiyyətdə imicinin daha da yüksəlməsinə və istifadəçi sayının artmasına şərait yaradır. İndi bu inkişafa şərait yaradan elektron kataloq haqqında qısa da olsa məlumat verək.

1996-cı ildən MDB ölkələrində qüvvədə olan 7.76.96 nömrəli dövlət­lərarası terminoloji standartın 8.19-cu bəndində elektron kataloqa belə tərif verilir: “Elektron kataloq – real vaxt rejimində işləyən və oxucuların istifadə­sinə verilən maşınlaoxunan kataloqdur”. Bu tərifin ardınca elektron kataloqun ingilis-amerikan ədəbiyyatında qarşılığının ən çox işlənən variantı da verilir. “On-line public access catalogue, OPAC”. Maraqlıdır ki, ingilis dilli ixtisas ədəbiyyatında “elektron kataloq” termininin qarşılığı “elektronics cataloq” kimi işlənir. MDB ölkələrindən fərqli olaraq, ABŞ-da “elektron kataloq” termini müxtəlif mənalarda işlənir: “Maşınlaoxunan kataloq” (Machine-reodable catalog) maşınlaoxunan formada biblioqrafik yazıları mühafizə edir. “Maşınlaoxunan kataloq” elektron kataloqa verilən ümumi addadır. “On-line catalog” – daimi mühafizə edilən, biblioqarfik yazılar müntəzəm olaraq əlavə edilən və birbaşa istifadəyə, çıxışa imkan verən kataloqdur. Rusdilli ədəbiy­yatda belə kataloqu real vaxt rejmində işləyən kataloq (Каталог работающий в реалъном масштабе времени) adlandırılır. Belə kataloqu dialoq, yaxud interaktiv rejimdə işləyən kataloq adlandırmaq bir qədər dəqiq deyil. Çünki yığcam diskdə (CD) olan “On-line catalog”a (yəni rabitə xidmətindən kənar olan kataloq) istifadəçiyə dialoq rejmində işləməyə imkan verən proqrama malik ola bilər.

Qeyd edilənlə yanaşı, son illərin rus ədəbiyyatında elektron kataloqa müxtəlif izahlar və təriflər verilir.

Elektron kataloq elektron kartateka kimi dörd komponentdən ibarətdir: proqram (əsas), terminoloji (mühit), informasiya (interfeys), operat (xüsusi).

Elektron kataloq – maşınlaoxunan formada reallaşdırılan kitabxana kataloqudur. (QOST 7.26.80)

Elektron kataloq – kataloq funksiyalarını da icra edən biblioqrafik məlumat bazasıdır.

Elektron kataloq – avtomatlaşdırılmış kitabxana-niformasiya sistemi və ya onun altsistemidir.

Elektron kataloq – onlayn kataloqdur.

Bu təriflərin hər biri mübahisəlidir. Lakin yuxarıda deyilən QOST 7.76.96-da verilən tərif mütəxəssislərin çoxu tərəfindən qəbul edilir. Yalnız ingilisdilli ölkələrdə deyil həmçinin əksər Qərbi Avropa ölkələrində elektron kataloqun digər adı OPAC (Online Public Access Cataloq) kimi ifadə edilir. Amerikan ixtisas ədəbiyyatında OPAC dedikdə real rejimdə işləyən paylayıcı (şəbəkə) və kütləvi istifadəyə imkan verən kataloq nəzərdə tutulur. Elektron kataloqu məlumat bazasından fərqləndirmək lazımdır. Yuxarıda adını çək­diyimiz 7.76.96 nömrəli terminoloji standartda məlumat bazasına belə tərif verilir: “Müəyyən edilmiş məqsədə kifayət dərəcədə cavab verən, maşınla­oxunan formada təqdim edilən, informasiyanın avtomatlaşdırılmış emalına imkan verən məlumat naboru”. Məlum olduğu kimi kataloq kartoçkalarında yazılan, əl üsulu ilə istifadə edilən belə məlumat naboru maşın yaddaşına (sərt diskə), yaxud yığcam diskə (CD) keçirilərək istifadə üçün müəyyən sistemə salınarsa, onu “biblioqrafik məlumat bazası” adlandırırlar.

Elektron kataloq ənənəvi kataloqların təqdim etdiyi bütün xidmət növlərini əhatə etməklə, əlavə axtarış imkanları da yaratmalıdır. Əgər xidmət imkanları ənənəvi kataloqa nisbətən azdırsa, belə kataloq səmərəli deyildir. Elektron kataloq yüksək axtarış operativliyinə və uzaq məsafədən axtarış imkanlarına malik olmalıdır. Elektron kataloqun vacib cəhətlərindən biri oxucuya verilən biblioqrafik yazıların monitorda asanlıqla oxunmasını təmin etmək, müəyyən sənədə aid olan biblioqrafik yazıda həmin sənədin neçə nüsxədə olduğunu, hansı fondda mühafizə edildiyini, kitabxanalararası abono­mentlə verilməsi mümkünlüyünü, elektron variantının olub-olmamasını, sənə­din elektron göndəriş vasitəsilə verilməsi mümkünlüyü və bu halda qiymətini bildirməkdir. Bir sıra iri kitabxanaların elektron kataloqları uzaq məsafədən müraciət rejimində müəyyən biblioqrafik yazının aid olduğu ilkin sənədli avtomatik olaraq əlaqədar elektron kitabxanadan seçir və istifadəçi kredit kartı ilə müəyyən məbləğ ödədikdən sonra həmin sənədi elektron poçt yolu ilə istifadçiyə göndərir.

Elektron kataloqlaşdırma texnologiyasının yaradılması ideyası XX əsrin 60-cı illərindən başlanıb. İdeyanın nəzəri əsaslandırılması ABŞın Konqres Kitabxanasının o dövrdəki direktoru L.Avrama məxsusdur. Bir neçə il sonra, yəni 60-cı illərin birinci yarısında AACR1 kataloqlaşdırma qaydaları əsasında MARC (Machine Reodable Catalog) adlanan biblioqrafik yazı formatı ya­radılmışdır. İlk illərdə MARC formatı biblioqrafik yazıların kitabxanalar ara­sında mübadiləsi üçün nəzərdə tutulurdu, yəni ənənəvi kitabxana kataloqlarını əvəz etmək məqsədilə yaradılmışdı. Sadəcə olaraq cari ədəbiyyatın biblio­qrafik yazılara mövqeli yazı sistemi əsasında maqnit lentlərə keçirildi və Konqres Kitabxanasının müqavilə bağladığı digər kitabxanalara poçt vasi­təsilə göndərildi. Bu proses o dövrdə hesablama tenikasının və kommuni­kasiya vasitələrinin aşağı inkişaf səviyyəsi ilə izah edilir.

Elektron kataloqlaşdırma sahəsində keyfiyyətcə yeni inkişaf mərhələsi XX əsrin 60-cı illərinin sonlarından başlanır. Bu dövrdə elektron kataloq­laşdırma formatı (MARC) təkmilləşdirildi, milli maşın formatları yaradıldı və ənənəvi kataloqun elektron kataloqla əvəz edilməsi prosesi başlandı.

70-ci illərin birinci yarısında fərdi kompüterlərin, telerabitə qurğularının və onlara uyğun olan standart proqram təminatı sisteminin yaradılması bütün inkişaf etmiş ölkələrdə elektron kataloqların vahid qaydada işlənməsinə və mübadiləsinə şərait yaratdı. İnternetin və onun ilk baza servisi olan elektron poçtun tətbiqi elektron poçtun tətbiqi elektron informasiya mübadiləsinə əlverişli şərait yaratmış oldu.

XX əsrin 80-cı illərində informasiya texnologiyalarında sistem ya­naşması işləmələrdə hakim mövqe qazandı, yeni sistem arxitekturaları, əmə­liyyat sistemləri, baza və tətbiq proqram paketləri, məlumat bazalarının, inteqral informasiya sistemlərinin şəbəkə modelləri işlənib hazırlandı.

Bununla əlaqədar olaraq ənənəvi kataloqlar elektron kataloqlarla əvəz edildi. Yeni kataloqlaşdırma formatları, o cümlədən UNİMARC yaradıldı.

Elektron kataloqlaşdırma sahəsində müasir mərhələ bütün dünyada 90-cı illərin əvvəllərindən başlanmışdır. Bu dövr böyük tutumlu yaddaşa malik olan fərdi kompüterlərin, süperkompüterlərin, optik və lazer disklərin, sürətli ötür­mə imkanlarına malik olan kommunikasiya avadanlıqlarının yaradılması və tətbiqi ilə bağlıdır. Son 10-15 ili əhatə edən bu dövrdə elektron kataloq­laş­dırma texnologiyası avtomatlaşdırılmış kitabxana-informasiya sistemləri (AKİS) və şəbəkə mühiti (internet) ilə tam inteqrasiya edilmişdir. Elektron kataloqlaşdırma, onlayn rejimli məlumat bazalarının və elektron kitabxa­naların ən aktual fəaliyyət istiqamətləri getdikcə aparıcı mövqe qazanır.


ƏDƏBİYYAT


  1. Xələfov A.A. Bakı Dövlət Universitetinin Elmi Kitabxanası 90 il Elm və Təhsilin xidmətində. - B., 2009. -208 s.

  2. Bakı Dövlət Universiteti Elmi Kitabxanasının 2005-2009-cu il

hesabatları

  1. Шрайберг Я.Я. Библиотеки электронная информация и

меняющееся общество в информационном веке. М., 2006, 35 с.
НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ ПРИМЕНЕНИЕ ЭЛЕКТРОННОГО КАТАЛОГА В БИБЛИОТЕКАХ
Е.А.МАМЕДОВА
РЕЗЮМЕ
В статье поясняется возникновение электронного каталога, эго сущность, а также принципы применения в библиотеках.
THE ELECTRONIC CATALOGUE AND SOME QUESTIONS

OF ITS APLICATION IN LIBRARIES.
Y.A.MAMMADOVA
SUMMARY
In the article is commted arising of the electron cataloque, its essence and also applied prinsipes in the library.
KİTABXANALARDA İSTİFADƏ EDİLƏN MÜASİR

AUDİOVİZUAL İNFORMASİYA DAŞIYICILARI
S.İ.МЯММЯДОВА

Bakı Dövlət Universiteti
Son 50 il ərzində dünyada baş verən bir cox hadisələr, elmi-texniki inqilablar ənənəvi informasiyanı elektron sənədləşmə ilə kölgədə qoymuşdur. Demək olar ki, vaxtilə kitab, qəzet, jurnal kimi əsas kağız informasiya daşı­yıcıları yayılmanın ləng olması baxımından indi öz aktuallıqlarını bir qədər itirmişdir. Müasir informasiyalaşmış cəmiyyətə kecid şəraitində yüz min tiraj­larla cap olunan bu kağız məmulatlarının effektiv təsir imkanları cox azdır. Bu informasiya vasitələri yalnız məhdud sahələrə yayımlanmaqla yanaşı, əsasən ölkədaxili ücün nəzərdə tutulmuşdur. Digər yerli xarakterli radio, televiziya kimi informasiya vasitələri isə yalnız daxili istehlakciya yönəlmişdir ki, bunun da cəkisi cüzidir. Kompüter texnologiyasının geniş şəkildə inkişafı, xüsusilə qlobal informasiya səbəkələrinin yaradılması (xüsusilə İNTERNET) elektron informasiya sahəsində ciddi dəyişikliklər etdi. Qeyd edək ki, bu kimi problemləri nəzərə alan bir cox ölkələr artıq kağız məmulatlarının elektron variantlarını yaratmışlar və bu sahədə demək olar ki, cox ciddi işlər gedir. İndi məhz qlobal şəbəkələr vasitəsilə yayımlanan in­formasiya informasiyalaşmış cəmiyyətin əsasını təşkil edir. Elektron sənəd sahəsi yalnız sosial-iqtisadi islahatlarla deyil, eyni zamanda informasiya texnologiyasının inkişafı ilə sıx bağlıdır. Müasir infomasiyalaşmış cəmiyyətdə kompüter texnologiyaları və vasitələri eyni zamanda digər qanuni normalar əsasında informasiyanın top­lan­ması, işlənməsi, axtarışı və ötürülməsi, onun mühafizəsinin təh­lükəsizliyi, bazara cıxışı, informasiyanın lazımı vaxtda, forma və daşıyıcıda, psixoloji və arqonomik şərtlər nəzərə alınaraq əks et­dirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hal-hazırda informasiyanın sənədləş­məsi (elektron versiya, elektron sənəd) informasiyanı müəyyən edilmiş daşıyıcıda yazmaq, ona təşkilati forma ver­mək, saxta olub-olmadiğını müəy­yənləşdirmək, axtarış və istifadə məqsədilə identifikasiya etməyə və s. imkan verir. Bundan cıxış edərək qeyd edə bilərik ki, sənədin öyrənilməsi və infor­masiyanın əks etdirilməsi böyük elmi və təcrübi əhəmiyyət daşıyır. Dünya informasiya resurslarına cıxış, elektron sənədləşməyə kecid, sənədin qorun­ması və ötürülməsi və s. informasiyanın təşkilinin yeni üsulları və ona cıxış informasiyalaşmış cəmiyyətdə kitabxa­naların qarşısında yeni elmi və təcrübi problemlərin həlli zərurətini qoyur.

Qeyd etdiyimiz kimi dünyada baş veren elmi texniki inqilab elektron sənədləşmənin yaranmasına əsas verdi. Elektron sənədləşmənin xüsusiyyəti insanın elektron sənədi daşıyıcıda əks olunduğu fiziki formada olduğu kimi qəbul edə bilməməsidir. Baxmayaraq ki, ədəbiyyatda və təcrübi fəaliyyətdə “elektron sənəd” termini geniş istifadə olunur onun təyinatı hələ müəyyən­ləşdirilməyib. Bununla belə bəzi müəlliflər hesab edirlər ki, “elektron sənəd”-bu sənəd daşıyıcı elektron sahəsi-maqnit diski, maqnit lenti, kompakt disk və s. ibarətdir. Elektron sənəd anlayışını 3 mühüm tərkibə ayırmaq olar: fiksə olunmuş informasiya, daşıyıcı, mövcud sənədin təyinatını müəyyənləşdirən eyniləşdirmə şərti.

Sənəd termininin qanuni traktovkası informasiyanın yazılı formada saxlanması ilə bağlıdır. (Lat.”documentium”- sənəd, sübut deməkdir). Həqi­qətən ənənəvi kağız sənədlərinin məzmunu, tərkibi sənədin maddi daşınma forması ilə sıx bağlıdır. Aydındır ki, sənəd informasiya daşıyıcıları texniki inkişafın tempinə uyğun olaraq dəyişir.Yeni informasiya texnologiyalarının inkişafı nəticəsində prinsipcə kağızdan fərqlənən elektron sənəd informasiya daşıyıcısı yaranır. İnsanlar elektron sənədi yalnız xüsusi proqram vasitələri və texnoloji prosedur, əməliyyatların vasitəsilə qəbul edə bilər. Sənədləşmiş informasiyanın maddi daşıyıcılarının inkişafı cox uzun ömürlü olması və kicik fiziki ölcüdə böyük informasiya tutumu ilə ölcülür.

Hamıya məlumdur ki, insanlar ətraf aləmi 80 % gözləri ilə, qalan 20% isə eşitmə orqanları ilə qavrayır. Eşitmə orqanları vasitəsilə ilə insan 10% nitq informasiyası, 25% görmə (vizual) təsviri informasiyanı yadda saxlayır. Odur ki, bizim qavradiğımız bu informasiyalar sənəd şəklində audio, video və texniki sənədlərə ayrılırlar.

Audiovideotexniki sənədlər-texniki vasitələrlə əks etdirilən mətn, səsli, təsviri və ya təsviri-səsli informasiyalardan ibarət sənəddir. Audiovizual infor­masiaya vasitələri əyaniliyin şifahi və təsviri forması imkanlarını genişlən­dirir, qavrama və dərk etməni rassional və məqsədyönlü element edir.

Labüd kompüterləşmə erası audiovideotexniki vasitələrə münasibəti, onların ənənəvi şəkildə başa düşülməsini kifayət qədər dəyişmişdir. Müasir audiovizual daşıyıcılar kompüter texnologiyasından istifadəyə əsaslanır. Bu texnologiyalar təbii ki özü ilə yeni terminlərin də yaranmasına səbəb oldu. Han­sı ki, bu terminlər hələ dəqiq və bir məna əldə etməyib. Belə ki, ”mul­timedia” termini 1980-cı illərin ortalarında sənəd kimi başa düşülürdü (2, s.6). Eyni vaxtda bir və ya daha cox daşıyıcıdan məsələn, mətn və audio­vizual materiallar-ibarət sənəd sonralar 1980-cı illərin sonlarında kompüter vasitəsilə sintez olunmuş informasiya daşıyıcıları belə adlandırıldı. Multimedia termini adı altında audiovizual sənədlər başa düşülür.

Müasir audiovideotexniki vasitələr, videoyazı və müxtəlif səsli multi­media daşıyıcıları kompakt disklərdir(CD).Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi 1980-cı illərdə bir-birinin ardınca baş verən texniki inqilablar kitabxanaları yeni informasiya texnologiyalarından istifadəyə gətirib cıxartdı. Belə ki yeni multimedia sənədləri, maqnit disklər(disketlər), optik, lazerli disklər və s. yarandı. Bu müxtəlif audiovizual sənədləri saxlamaq ücün kitabxana fon­dunun əsas hissələrini əks etdirən xüsusi fondlar yaradırlar. Onlar xüsusi texniki vasitələrlə əks etdirilən səsli, təsviri və ya təsviri-səsli informasiyaları özündə toplayan sənədlərdən ibarət olur. Audiovizual informasiya daşıyıcı­larının xüsusi saxlanma yeri kitabxanalarda aşağıdakı adları daşıyır: artteka və izoteka-incəsənət əsərləri fondu, fonoteka və sonoteka-səsli sənəd fondu, diateka-vizual sənəd fondu, fototeka-fotomateriallar fondu, filmoteka və ya kinoteka-kino materiallar toplusu, mediateka-kağız daşıyıcıları, şəkil, fonoqramma, diafilm, video, kinofilm, elektron daşıyıcılar və multimedia və s. Onların vəzifəsi oxucuların sorğu və tələbatlarını maksimum dərəcədə təmin etmək, insanlarda yaradıcılıq qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi, boş vaxtlarının səmərəli təşkili, informasiya və kütləvi işlərin həyata kecirilməsidir. Kitabxanalarda istifadə edilən audiovizual sənədlər illər nəticəsində aşağıdakı təsnifata ayrılmışdır: Xarici görünüş əlamətlərinə görə vizual (təsviri əks etdirən), audio (səsli), audiovizual (həm səsli, həm görüntülü).

Kompüterlər kitabxanaların məlumat bazasından informasiya axtarışı vasitəsi kimi və kitabxana fondunu tam və operativ şəkildə formalaşdırmaq, kitabxana xidməti istiqamətində müxtəlif kitabxanaların məlumat bazalarını əlaqələndirmək, kitabxana proseslərinin avtomatlaşdırılması vasitəsi kimi öz təsdiqini tapdı.Müasir dövrün ən aktual problemlərindən biri olan elektron kitabxanaların təşkilində də müasir audiovizual informasiya daşıyıcılarından genis istifadə olunur. Belə ki elektron kitabxanaların informasiya ehtiyatı rəqəmli formada hazırlanmış müxtəlif formatlı sənədlərdən ibarətdir. [1,176] Bunlara da bildiyimiz kimi kompakt (CD), optik disklər, audio-video disklər və s. daxildir. Bu plastik və aliminium disklər lazer şüası vasitəsilə infor­masiyanın yazılması və əks etdirilməsinə əsaslanır. Bu diskləri optik lazer disklər də adlandırırlar. Hal-hazırda optik lazer disklər rəqəm üsulu ilə yazıl­mış daha etibarlı maddi sənəd informasiya daşıyıcılarıdır. Optik sənəd informasiyanın müxtəlif üsulla yazılması və daşınma materialına əsaslanır. İnformasiyanın bu növ daşıyıcılarının mühüm keyfiyyəti onun birinci növbədə universallığı, vahid rəqəmli informasiyanın istənilən formada səsli, mətn, qrafiki, video-saxlanması və yazılması imkanlarından ibarətdir. İkinci növ­bədə optik sənəd vahid optik daşıyıcıda verilənlər bazası şəklində infor­masiyanın saxlanması və təşkilinə imkan verir. Ücüncü növbədə bu sənəd verilənlər bazasına cıxışı təmin edən inteqrasiyalı informasiya şəbəkələrinin yaradılmasına imkan yaradır. Optik sənəd - eyni vaxtda kitab, diafilm və vi­deo­film, audioyazı və s. özündə cəmləşdirən sənədin inteqral formasıdır [7, 50]. Optik sənəd böyük həcmli informasiyanı özündə uzun müddət saxlamaq ücün daha əlverişlidir. Optik sənədlərin ən əlverişli forması lazer şüası ilə əks olunan, yazılan və sayılan informasiya maddi daşıyıcı-kampakt disklər, optik sənədlərdir. Kompakt disklər- üzərinə qoruyucu lak cəkilmiş nazik qatlı alimi­niumla örtülmüş, 1,2 mm. qalınlıqda polikarbonatdan hazırlanmışdır. Optik, maqnitoptik və rəqəmli kompakt disklər istifadə texnologiyasına görə 3 əsas sinifə ayrılırlar:

1.Pozulması mümkün olmayan bir dəfə yazmaq və bir nece dəfə oxutmağa imkan verən disklər. (CD-R;CD-WORM--Write-Once, Read -Many)

2.Reversiv (hərəkət istiqamətini dəyişə bilən) optik disklər-Bir nece dəfə yazmağa,oxutmağa və siqnalları silməyə imkan verən. (CD-RW,CD-E) Bunlar daha cox unversal disklərdir.

3.Rəqəmli unversal videodisklər- 17 Qbayta kimi böyük tutumlu DWD-ROM, DWD-RAM, DWD-R tipli

Bəs CD-lər hansı üstün keyfiyyətlərə malikdir?

CD-ROM hər şeydən əvvəl cap vasitəsi-kompakt, kütləvi istehsal və ya­yılma baxımından sərfəli, enerji və resursqoruyucudur. Həm personal kom­püterlərdə, həm də şəbəkədə istifadə oluna bilər.Təcrübi cəhətdən səhvlərdən xalidir. Onlar müxtəlif formada informasiya saxlaya bilir, mətn, şəkil, musiqi, nitq, video, proqram məhsulu. Bir diskdə 8 tip məlumat birlikdə saxlanıla və ya yazıla bilər. Həmcinin CD-lərə təhsil, öyrədici və əks etdirici proqramlar da yazılır. Bu baxımdan CD-lərin kitabxana işində istifadəsi cox əlverişlidir. Milyondan artıq biblioqrafik təsvirdən ibarət məlumat bazasının bir diskə yazılması və axtarışı oxucuların informasiya təminatını ödəməyə imkan verir. Kompakt disklər mürəkkəb proqram təminatının yayılmasında mükəmməl vasitədir. Onlar müxtəlif siyahılar, katoloq, lüğət və ensklopediyaların qorun­masında əvəzedilməzdir. Cünki multimdeia informasiya daşıyıcılarına böyük həcmdə müxtəlif təşkilati informasiya yerləşməlidir. CD-ROM kağız daşı­yıcılardan, mikrofilm və ya maqnit daşıyıcılardan fərqli olaraq daha uzunömürlüdür. CD-lər kompakt, yüngül, dözümlü və dağılmazdır.

Beləliklə deyə bilərik ki, informasiya texnologiyalarının kitabxana işi sahəsinə tətbiqi istiqamətində ötən onilliyin ən əlamətdar, mühüm hadisəsi CD-ROM disklərin yaranması oldu. Onlar yeni növ sənəd daşıyıcısı forması olmaqla yanaşı oxuculara kitabxana-informasiya xidmətinin, kitabxana fond­larının formalaşmasının yeni ideologiyasını yaratdı. Bir sözlə faktiki olaraq elektron kitabxanaların yaranması fenomeninin əsasını qoydu.

Artıq 1992-1995-ci illərdə CD-ROM-un kitabxana işinə tətbiqi prosesi başlandı (2,s.14). CD-ROM-bu yenilik kitabxanalar ücün yeni perspektivli texnologiya idi. Qeyri şərtsiz olaraq CD-ROM texnologiya kitabxanaların həyatında bir cox dəyişikliklər etdi. Oxucular böyük informasiya və şəbəkə azadlığı əldə etdilər, kitabxanalar özlərinin cari texnologiyalarına CD-ROM-u tətbiq etməyə başladılar.

Bəs CD-ROM kitabxanalara nə verdi?

1.Öz oxucularına müxtəlif informasiya məhsulları ilə biblioqrafik, referativ, faktoqrafik və cürbəcür informasiya resursları və məlumat bazaları ilə xidmət etmək imkanı;

2.Hətta internet epoxasına qədər onlayn cıxışla, kağızla, mikrofor­malarla, maqnit lentləri və disklərlə müqayisədə yüksək üstünluklərə, böyük imkanlara malik, cox da bahalı olmayan kompleks enerji və resurs qoruyucu infomasiya vasitələrindən istifadə etmək imkanı;

3.CD-ROM Networking sisteminin köməyilə bir necə istifadəciyə eyni vaxtda bir CD-ROM-la bir sənədə cıxış imkanı;

4.Elektron nəşrlər-sənədlərin yeni növü -1990-cı illərin sonlarında daha cox rast gəlinən: ensklopediyalar, göstəricilər, sorğu kitabcaları, nəhayət tam mətnli nəşrlər.

Kompakt disklər (onları həm də lazer, optik disklər, CD də adlandırırlar) ilk dəfə musiqi yazmaq ücün işlənib hazırlanmışdır. Lakin artıq 1984-1985-ci illərdə nəinki ilk oyunlar və ya texniki katoloqlar (“Perqamon” şirkəti Boinq təyyarələri ücün təlimat) hətta ilk CD-ROM verilənlər bazası da işləndi. Belə tanınmış ümumdünya məlumat bazası Elmi İnformasiya İnstitutu (Filadelfiya, ABŞ) tərəfindən buraxılmışdır [9, 45]. CD-ROM texnologiya­sının yaranması ilə kitabxanalar yüksək informasiya texnologiyalarının tətbiqi sahəsində daha bir pillə irəli addım atmış oldular.

1992-ci ildə kitabxana məlumat bazaları və katoloqları ücün CD-R (CD-Recordable) texnologiyası–CD-ROM-a informasiya yazılması texnologi­yası yarandı. Qərb kitabxanalarında CD-ROM-un meydana cıxması 1985-1989-cu illəri əhatə edir [5,42]. Belə ki, CD-ROM yavaş-yavaş, lakin haqlı olaraq Onlayn cıxışı sıxışdırıb cıxartdı. Cünki o daha az etibarlı və bahalı idi. Eyni zamanda axı İnternet yox idi və onlayn seans telefon kanalları və paket komutasiya vasitəsilə həyata kecirilirdi.

CD-lərin kicik ölcülü, böyük tutum, etibarlılıq və uzunömürlülüyü sayəsində xarici yaddaş qurğuları keyfiyyətcə müvəffəqiyyətlə dəyişir. Bir cox Avropa ölkələrində 1980-cı illərin ortalarında elmi və xüsusi kitabxanalar öz oxucularına CD təqdim etməyə başladılar [8,50].Əvvəllər onlar sorğu və biblioqrafik məlumat bazalarından ibarət idi.Sonralar ora xüsusi rəsmi nəşrlər, daha sonralar isə tam mətnli jurnallar və elmi hesabatlar da əlavə edildi.CD-lərin geniş şəkildə elmi və xüsusi kitabxanalarda tətbiqi, şəbəkə versiyasının yaranması 1991-ci illərə təsadüf edir [4,10]. Multimedia CD-lər daha gec ensklopediyalar, dərsliklər, xüsusi soraq nəşrləri və s. formasında gəldi. CD-lər oxuculara xidmət işi təcrübəsinə daxil olmağa başladı. 1995-ci ildə ABŞ-ın 26% elmi və akademik kitabxanalarında, lokal CD-şəbəkələr isə 75% univer­sitet kitabxanalarında istifadə olunurdu.

Qeyd edək ki, dünyada audiovizual sənədlər bazarı və sənədlərlə xid­mət və eyni zamanda CD-ROM texnologiyası əsasında məlumat bazası bazarı kifayət qədər rəngarəng və böyükdür. Nomenklatura və tiraj genişlənməsi dəyişməz tendensiya daşıyır və yaxın zamanlarda kifayət qədər daha da böyüyəcək, artacaqdır. Belə ki, bir cox milli kitabxanalar artıq özlərinin müs­təqil olaraq fondlarını əks etdirən kompakt disklərini yaratmağa başlayıblar. Buna misal Almaniya, İngiltərə, Fransa, İspaniya və s. ölkələri göstərmək olar [3,9]. Təbii ki, bunun ücün ölkə kitabxanaları öz siyasətlərini işləyib hazırlamalıdırlar. Lakin bir cox qeyd etdiyimiz xarici ölkələrdən fərqli olaraq təəssüf ki, bu sahəyə respublikamızda cox az diqqət yetirilir. Audiovizual sənədlər, onların saxlanması və istifadəsi sahəsində kitabxana siyasəti hələ müəyyən edilməmişdir. Bizdə yeni audiovizual daşıyıcılar bazarı və onların tərkibi, xidməti haqqında kitabxanalara məlumat verən elə bir təşkilat da yoxdur.



Hal hazırda optik (lazerli) disklər rəqəmli üsulla yazılmış daha etibarlı informasiya daşıyıcılarıdır. Bunlarla yanaşı elm və texnologiya inkişaf et­dikcə yeni nanotexnologiya vasitəsilə atom və molekulla işləyə biləcək daha yığcam informasiya daşıyıcılarının yaradılmasına başlanmışdır. Atomlar­dan toplanmış elementlər qablaşdırmasının qalınlığı müasir mikroelek­troni­kadan 1000 dəfələrlə böyükdür [6,12]. Nəticədə nanotexnologiya əsasında hazırlan­mış bir kompakt disk yüzlərlə lazerli diski əvəz edə bilər. Beləliklə sənəd- informasiya sahəsinə optik texnologiyanın tətbiqini sənədləşmiş infor­masi­yanın yayılması, saxlanması, qorunması erasının başlanğıcı hesab etmək olar.
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə