Kitabın adı: İnsan və iman Müəllif: Şəhid Mürtəza Mütəhhəri Tərcümə edən




Yüklə 0.9 Mb.
səhifə1/3
tarix22.04.2016
ölçüsü0.9 Mb.
  1   2   3
Kitabın adı: İnsan və iman

Müəllif: Şəhid Mürtəza Mütəhhəri

Tərcümə edən: Adil Əhmədov
Bağışlayan və mehriban Allahın adı ilə
1. İnsan və heyvan

İnsan bir növ canlı olduğundan başqa canlılarla oxşar xüsusiyyətə malikdir. Amma bir sıra fərqli cəhətlər insanı digər canlılardan ayıraraq, ona üstünlük və ülvülük bəxş etmiş və kainatda rəqibsiz etmişdir.

İnsanın sair canlılarla başlıca fərqi “insanlıq” me`yarı, eləcə də mədəniyyət və sivilizasiyanın mənşəyi olması e`tibarı ilə iki nahiyədə öz əksini tapır: 1) Baxışlar, 2) Meyllər.

Ümumiyyətlə bütün canlılar özünü və obyektiv aləmi dərk etmək (və öz tutumu qədər ondan xəbərdar olmaq) qabiliyyətinə malikdirlər. Məhz bu mə`lumat və idrak sayəsində öz istəklərinə çatmaq üçün cəhd göstərirlər.

İnsanda da digər canlılarda olduğu kimi, bir sıra arzu və istəklər mövcuddur ki, o, öz idrak və mə`lumatının köməyi ilə bu istəklərinə çatmaq üçün sə`y göstərir; başqa canlılarla fərqi isə idrak və mə`lumat dairəsinin genişliyi, nə dərəcədə əhatəli və parlaq olması, habelə arzu və istəklərinin səviyyəsinin üstünlüyü baxımındandır.

Məhz bu fərq, insanı sair canlılardan ayıran, ona məziyyət verərək hər şeydən uca edən və kainatın əşrəfi edən yeganə amildir.


HEYVAN MƏ`LUMATININ ƏHATƏ DAİRƏSİ VƏ İSTƏYİNİN SƏVİYYƏSİ

Heyvan təkcə hiss üzvləri vasitəsilə ətraf aləmdən xəbərdardır. Bu səbəbdən onun mə`lumatı aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:



Səthi zahiridir. Əşyanın incəliklərinə və daxili əlaqələrinə varmır.

Fərdi xüsusidir. Ümumilik və əhatəyə malik deyildir.

Müəyyən məkana aiddir. Heyvanın yaşadığı mühitə məhdudlaşıb, onun məskunlaşdığı ərazidən kənara çıxmır.

Hazırkı zamanla əlaqədardır. Yə`ni, yalnız hazırkı zamanla bağlı olub, keçmiş və gələcək zamanla heç bir bağlantısı yoxdur. Heyvan öz keçmişindən və dünya tarixindən heç nə bilmir. O, nə gələcək haqda düşünür, nə də gələcəklə bağlı sə`y göstərir.

Heyvan mə`lumat baxımdan heç vaxt yuxarıda göstərilən hüdudları aşmır (zahiri və xüsusilik, yaşadığı mühit və hazırkı zamanla bağlılıq). O, bu dörd divar arasında həmişəlik dustaqdır. Əgər bə`zi hallarda dairədən kənara çıxarsa, bu iş, dərrakəli və şüurlu surətdə deyil, təbiətin məcburi istilası altında qeyri-şüuri instinkt şəklindədir.

Heyvanın meyl və istəklərinin səviyyəsi də onun dünya barəsindəki düşüncəsi kimi müəyyən hüdudları əhatə edir. Bu məhdudiyyəti aşağıdakı kimi xarakterizə etmək olar.

Maddidir, yə`ni yemək, içmək, yatmaq, oynamaq, yuva qurmaq və qarşı cinsdən faydalanmaq həddindədir. Heyvan üçün mə`nəvi istək, əxlaqi dəyərlər və bu kimi şeylər mə`nasızdır.

Xüsusi və fərdidir. Yalnız özünə maksimum öz tayına və balasına məxsusdur.

Müəyyən məkana aiddir. Yə`ni öz məskun olduğu yerlə əlaqədardır.

Hazırkı zamanla bağlıdır. Beləliklə heyvanın mə`lumat sahəsində olan məhdudiyyətləri, onun istək və meyllərində də təzahür edir.

Əgər heyvan öz işində dairədən kənar hansısa məqsədi güdərsə, məsələn fərdə deyil növə (ümumiliyə) bağlı olması, hazırkı zamana deyil, gələcəyi nəzərdə tutması (bal arısı, qarışqa və bu kimi ictimai heyvanlarda müşahidə edildiyi kimi) bu işlər qeyri-iradi instinktiv surətdə onu yaradan və dünyanı idarə edən qüvvənin birbaşa göstərişi ilədir.


İNSAN MƏ`LUMATININ ƏHATƏ DAİRƏSİ VƏ İSTƏYİNİN SƏVİYYƏSİ

İnsanın tə`sir sahəsi istər mə`lumat, dünyaya baxışı və idrak nahiyəsində, olduqca rəngarəng, əhatəli və ülvidir.

İnsanın idrakı və onun mə`lumatı əşyanın və fenomenlərin zahiri hüdudlarını yararaq, onların mahiyyətinin dərinliyinə, qarşılıqlı əlaqə və bağlılıqlarına, onlara hakim kəsilən zərurətlərə qədər nüfuz edir. İnsanın mə`lumatı nə məkan çərçivəsində həbs olunur, nə də zaman zənciri onu öz buxovunda saxlayır. O həm zamanı, həm də məkanı fəth edir. Bu səbəbdən öz yaşadığı mühitdən çox-çox uzaqlardan xəbərdar olub, başqa planetləri tanımağa sə`y göstərir. Eləcə də keçmiş və gələcəyə vaqif olub, özünün və dünyanın keçmişini yə`ni yerin, göyün, dağların, dənizlərin, bitkilərin və digər canlıların tarixini kəşf edir. Gələcək barəsində isə əlçatmaz üfüqlərə qədər düşünür. Ən başlıcası isə insan öz düşüncəsini əbədiyyət barəsində cuşa gətirərək bir sıra sonsuzluqlar haqda informasiya kəsb edir. İnsan heyvandan fərqli olaraq, xüsusi və fərdi mə`lumatla kifayətlənməyib, bütövlükdə dünyanı bürümüş ümumi qanun və qanunauyğunluqları, eləcə də reallıqları kəşf edir. Bu metodla isə təbiətə olan hökmranlığını möhkəmləndirir.

İnsan istək və amallar baxımından da yüksək səviyyə əldə edə bilər. İnsan dəyəryönlü, tərəqqisevər, amalpərəst bir mövcuddur, axtardığı amal və ideallar maddi və şəxsi marağını tə`min etmək üçün deyil, elə bir amallar ki, təkcə özü, ailəsi və övladı ilə təxsislənməmişdir. Bu amallar müəyyən məkanla, eləcə də tarixin kiçik bir kontinenti ilə məhdudlaşmayıb, geniş, zəngin və bütün bəşəriyyəti özündə yerləşdirmiş ideallardır.

İnsan olduqca idealpərəst olduğundan, bə`zi hallarda əqidə və idealının dəyəri bütün dəyərlərin fövqündə durur; belə ki, xalqa xidmət və insanların asayişi öz rahatlığından daha əhəmiyyətli məsələyə çevrilir; yadların ayağına batmış tikan öz ayağına hətta öz gözünə batmış kimi hiss edir; özgələrlə həmdərd olur; başqalarının sevincinə və kədərinə şərik olur; bu minvalla insan nəinki təkcə şəxsi mənafeyini, eləcə də həyatın, varlığını belə özünün müqəddəs əqidə və amalı uğrunda asanlıqla qurban verir.

Mədəniyyətin özəyi sayılan bəşər sivilizasiyasının humanist sahəsi məhz insanın bu cür duyğu və istəklərindən qaynaqlanır.


İNSANIN ÜSTÜNLÜK ME`YARI

(İnsanı başqa canlılardan ayıran nədir?)

İnsanın dünyaya dair ətraflı baxışı, əsrlər boyu üst-üstə qalanıb öz təkamül həddinə çatan bəşər toplumunun sə`yi nəticəsindədir. Bu baxış, spesifik məntiqi qaydalar çərçivəsində formalaşdığından “elm” adlandırılmışdır. Elm –geniş mə`nada (elm geniş mə`nada dedikdə, insanların dünyaya dair fikirlər toplusu (fəlsəfə elmi də daxil olmaqla) nəzərdə tutulur) bəşər toplumunun kollektiv sə`yi nəticəsində müəyyən məntiqi sistem tapmışdır.

İnsanların mə`nəvi və ali təmayülləri, onların bu aləmdə olan bir sıra reallıqlara qarşı inanc və e`tiqadından doğur; belə ki, bu reallıqlar ümumi və əhatəli olub, fərdin və materiyanın fövqündə dayanan gerçəkliklərdir. Bu isə onu göstərir ki, bu gerçək biliklərə qarşı olan inanc, gəlir və mənfəət kateqoriyasından deyildir. Bu növ inanc və əlaqələr öz növbəsində ya ilahi peyğəmbərlər tərəfindən bəşəriyyətə təqdim olunmuş dünyagörüşündən, ya da bə`zi filosofların bəşər cəmiyyətinə təklif etmək istədikləri inanc və amal doğuran düşüncə tərzindən qaynaqlanır. Bir sözlə, insanın ali, mə`nəvi və qeyri-heyvani duyduqları özü üçün fikri barış quraraq, e`tiqadi prinsiplərə əsaslandıqda “iman” adını kəsb edir.

Fikrimizi ümumiləşdirib yekun vursaq deyə bilərik ki, elm və iman insanlıq me`yarı olub, “insanlıq”a qiymət verən və onu başqa canlılardan fərqləndirən iki əsas amildir. (insanlığın əsas dəyəri məhz elm və iman vasitəsi ilə tə`min olunur)

İnsanın digər canlılardan üstün olmasına dair çox sözlər söyləmişlər. Bu fikirləri aşağıdakı qruplara bölmək olar:

1) Bir sıra alimlər insanla başqa canlılar arasında nəzərə çarpacaq fərqi inkar edirlər. Onların fikirincə insanla heyvan biliyi arasında olan fərq, mahiyyət baxımından deyil, kəmiyyətə, uzaq başı keyfiyyətə görədir. Göründüyü kimi bu ideyanın sahibləri insanda idrak nəzəriyyəsinə dair dahi şərq və qərb filosoflarının diqqətini özünə çəkmiş, olduqca əhəmiyyətli və heyrətamiz predmetə o qədər də e`tina etməmişlər.

Bu mövqedən çıxış edən bilik sahibləri, insanı istəklər baxımından da sözün əsil mə`nasında heyvan hesab edərək, bu baxımdan insanla heyvan arasında heç bir fərqi qəbul etməmişlər.1

2) Başqa bir qrupun qənaətinə görə canlı olmaq yalnız insana xasdır. Yə`ni canlılıq və həyat insanı digər varlıqlardan ayıran yeganə amildir. Başqa heyvanlar isə rəğbət, duyğu, dərd, ləzzət və bu kimi hisslərdən məhrumdurlar. Şübhəsiz bu (inhisarçı) nəzəriyyəyə əsasən “insan canlı mövcuddur” cümləsi onun tam və həqiqi tə`rifi olacaqdır.2

3) Canlı olmağı təkcə insanlarda görməyib, onun digər canlılarla köklü imtiyazlarını nəzərə alan başqa bir dəstə alimlər belə hesab edirlər ki, sadalanan nəzəriyyə sahibləri hər biri insanın üstünlük və xassələrinin birinə diqqət yetirmişlər. Elə bu səbəbdən onu müxtəlif ifadələrlə tə`rif etmişlər. O cümlədən: nitq qabiliyyətli canlı,3 mütləqiyyətçi, intəhasız, amalpərəst, dəyəryönlü, fövqəl-təbii canlı, doymaz, qeyri-müəyyən, azad və müstəqil (qeyri-məcburi), üsyançı, nizam-intizamsevər (inzibatçı), gözəlliksevər, ədalətsevər, ikiüzlü, vurğun (aşiq), mükəlləfiyyətçi, vicdan sahibi, ikibatinli, yaradıcı, tənha, həyəcanlı, əqidəpərəst, (ötürülüb) xəyalpərəst, mə`nəvi və mə`nəviyyat qapısı . . .

(Bəs insanın üstünlüyü nə ilə ölçülür?)

Şübhəsiz bu məziyyətlərin hər biri özlüyündə düzdür. Lakin daha geniş ifadəni özündə əks etdirən tə`rif, elm və imanı nəzərdə almaqla hasil olur. Beləliklə nəticə e`tibarı ilə deyə bilərik ki, insan bir növ canlı olub “elm və iman” adlı iki əsas imtiyazla başqa canlılardan fərqlənir.


İNSANLIQ ÜST QURUMDURMU?

Ötən bəhslərdən mə`lum oldu ki, insan canlılar növünün nümayəndəsi kimi başqa canlılarla bir çox bənzərliklərə malik olsa da, eyni zamanda bir sıra əsaslı məziyyətlər onu digər canlılardan fərqləndirmişdir.

İnsanın heyvanla müştərək və fərqləndirici cəhətləri onun iki növ yaşayışa yiyələnməsinə səbəb olmuşdur: “Heyvan həyatı” (cismdə həyat) və mə`nəvi həyat, başqa sözlə desək, maddi və mədəni yaşayış.

Burada müzakirə obyektinə çevrilən belə bir sualla qarşılaşırıq ki, insanın heyvani və insani tərəfləri arasında, onun “heyvan həyatı” ilə mə`nəvi həyatı arasında maddi yaşayışı ilə mədəni və ruhi yaşayışı arasında nə kimi bağlantı mövcuddur? Görəsən bunlardan biri bünövrə, digəri isə onun bir şaxə və hissəsidirmi? Biri əsas başqa birisi isə onun inikasıdırmı? Başqa sözlə desək, biri alt qurum (fundament) o biri isə üst qurumdurmu? Görəsən maddi yaşayış təməl və alt qurum, mədəni yaşayış isə üst qurumdurmu? Görəsən insanın maddi həyatı (heyvani tərəfi) alt qurum onun mə`nəvi həyatı (insani tərəfi) üst qurumdurmu?

Hazırda bu məsələ psixoloji nəzərdən deyil, sosioloji baxımdan müzakirə olunur. Bu səbəbdən sualımız və diskusiyanın forması aşağıdakı şəkildə düzəlir; ictimai qurumlar arasında istehsal və istehsal defisinə bağlı olan iqtisadi qurum təməl və özül, digər sosial qurumlar –xüsusilə də insanın humanistliyini özündə cilvələndirən qurumlar –bütövlükdə qurumun bir hissəsi və inikasıdırmı? Görəsən elm, fəlsəfə, ədəbiyyat, din, hüquq, e`tika və incəsənət özlüyündə heç bir orijinallığa malik olmayıb, bütün mərhələlərdə iqtisadi reallıqların təcəssümüdürlərmi?

Doğrudur, məsələ bu surətdə müzakirə olunur; amma istər-istəməz sosiologiyanın bu disputu psixoloji yekunla, həmçinin insan və onun əsillik və gerçəkliyi barəsində olan fəlsəfi disputla (hazırda “insan əsilliyi” yaxud “humanizm” adı ilə məşhurdur) nəticələnir. Bu prinsipin psixoloji yekunu budur ki, insanın yalnız cismi həyatı (heyvaniyyəti) əsil və orijinal olub, onun humanist tərəfi (insaniyyəti) heç bir orijinallığa malik deyildir. İnsan öz heyvanlığı qarşısında insaniyyət adlı əsilliyə sahib deyildir; Beləliklə bu prinsipə əsasən insanla heyvan arasında əsaslı fərqi rədd edən qrupun nəzəri təsdiq olunur (I qrup).

Bu teoriyaya əsasən nəinki mə`nəvi istəklərin orijinallığı –o cümlədən: həqiqətgerayi, xeyrgerayi, zibagerayi, xodagerayi –təkzib olunur, eləcə də insan baxışından gerçəklik və dünya barəsində olan realizmin əsası belə inkar edilir; çünki, heç bir baxış bitərəf olaraq yalnız “baxış” olmağı bacarmır; bütün baxışlar haradasa müəyyən maddi təmayülü özündə əks etdirir, bundan başqasına isə qadir deyildir.

Təəccüblü budur ki, bu fikri yürüdən bir sıra məktəblər eyni zamanda insanpərvərlik və humanizmdən dəm vururlar!!!

Həqiqət budur ki, insanın təkamül trayektoriyası, öz tərəqqisi uğrunda heyvanlıqda insanlığa doğru irəliləyir. Bu prinsip həm fərd, həm də cəmiyyət barəsində öz funksiyasını eynilə yeriən yetirir. İnsan, yaradılışının ilk çağında maddi cism olub, vücudunun mütərəqqi hərəkəti ilə, ruha yaxud ruhi substansiyaya çevrilir. “İnsanın ruhu” onun bədənində doğulub öz təkamül həddinə çataraq baxımsızlıq kəsb edir. Onun heyvani tərəfi isə insanlığın “inkişaf” və təkamülü üçün məskən xarakteri daşıyır. Mütərəqqi varlığın öz inkişafı miqdarında müstəqil, suveren və öz mühitinə hakimlik tə`sirediciliyi təkamülün təbii xüsusiyyəti olduğu kimi, insanın “ictimaiyyəti” də öz növbəsində -istər fərdi istərsə də ictimai şəkildə-öz təkamülü ilə bərabər tərzdə müstəqillik və digər sahələrə amirliyə tərəf irəliləyir. Mütərəqqi və təkamül etmiş adam o şəxsdir ki, öz xarici və daxili sahələri üzərində nisbi hökmranlıq əldə etsin. Elə bir şəxs ki, xarici və daxili mühitin məxfi tə`sirlərindən yaxa qurtararaq, e`tiqad və inanca arxalansın.

Cəmiyyətin inkişaf xətti də eynilə ruhun bədən daxilində, “fərd”in insanlığının isə, onun heyvani cəhətinin ağuşunda təkamülü kimi baş verir.

Bəşər cəmiyyətinin rüşeymi daha çox iqtisadi qurumlarla sıx əlaqədədir. Cəmiyyətin mədəni və mə`nəvi sahələri iqtisadi qurumun ruhu obrazını daşıyır. Bədənlə ruh arasında qarşılıqlı tə`sir olduğu kimi, cəmiyyətin ruhu və onun bədən üzvləri arasında da –maddi və mə`nəvi sosial təşkilatlar arasında –belə bir bağlantı mövcuddur. Cəmiyyətin inkişaf xətti, fərdin təkamül prosesi kimi azadlıq, qeyri-tabeçilik və ruhun son dərəcə hökmranlığı istiqamətindədir. Bu isə o deməkdir ki, cəmiyyət inkişaf etdikcə onun mədəni həyatı, maddi və fiziki yaşayışı qarşısında daha artıq baxımsızlıq və hökmranlıq əldə edir. Gələcəyin insani iqtisadi deyil, mədəni canlıdır. Gələcəyin adamı qarın və ehtiras deyil, əqidə və məslək adamıdır.

Lakin bu o demək deyildir ki, bəşər cəmiyyəti hər hansı zərurət və məcburiyyət altında addım-addım düz xətt üzrə insanı dəyərlər zirvəsinə tərəf hərəkət edir və bu baxımdan daima insan cəmiyyəti tarixin hər mərhələsində keçmiş mərhələyə nisbət bir addım öndədir; ola bilər ki, bəşəriyyət ictimai həyatın müəyyən bir dövrünü öz arxasında qoysun və texnologiyanın hədsiz dərəcədə inkişafı ilə yanaşı, əxlaqi nomalar və mə`nəviyyat cəhətindən keçmiş ilə müqayisədə bir və ya bir neçə mərhələ süquta mə`ruz qalsın (necə ki, hazırda əsrimizin bəşərinə deyilir). Əslində bu o deməkdir ki, bəşəriyyətin bütövlükdə rəftarı istər maddi, istərsə də mə`nəvi nəzərdən irəliyə doğrudur. Deməli insanın təkamül prosesi, mə`nəvi baxımdan düzxətt üzrə olan yeknəsəq hərəkət deyildir. Bu hərəkətin inkişaf, bə`zən yüksələn xəttdən kənara çıxmaq, dolanbac yolları (sağa-sola əyilmə) habelə geri getmək və müvəqqəti durğunluq dövrləri olur. Lakin bütün bunlara baxmayaraq (tarixin bizə göstərdiyi kimi), bu proses ümumilikdə (bütün müvəqqəti hallara və maneələrə üstün gələrək özünə yol açan) mütərəqqi və təkamüllük səmtinə gedən hərəkətin məcmusudur. Məhz bu səbəbdəndir ki, gələcəyin insanını iqtisadi deyil, mədəni canlı qarın və ehtiras deyil, əqidə və inanc adamı adlandırırıq.

Bu nəzəriyyəyə əsasən, öz əsilliyinə görə insanın humanistliyi, istehsal alətlərinin inkişafı ilə bərabər, daha doğrusu ondan öncə təkmilləşmişdir. Elə bu təkamül sayəsində sosial və təbii mühitdən asılılıq və tə`sirlənməsi azalır, bu tə`sirdən yaxa qurtarması (bu isə əqidə, ideal və məsləkə bağlılıq deməkdir), eləcə də ictimai və təbii mühit üzərində tə`sir bağışlaması güclənir. Bu minvalla gələcəkdə tam mə`nəvi azadlıq hesab olunan əqidə, inanc və ideologiyaya bağlanaraq istiqlaliyyətə qovuşur. İnsan keçmişdə təbiətin və öz varlığının rifahından az faydalanmasına baxmayaraq, daha artıq təbiətin qulu, heyvani həvəslərinin isə əsirinə çevrilmişdi; amma gələcəyin insanı öz varlığı və təbiətdən daha geniş surətdə bəhrələnəcəyi ilə yanaşı, eyni halda keçmişlə müqayisədə təbiətin köləliyi və öz heyvani qüvvələrinin əsarətindən nisbətən azad olacaq, özünün özünə və təbiətə olan hökmranlığı artacaqdır.

Bu nöqteyi-nəzərdən insanlıq həqiqəti maddi və heyvani inkişaf daxilində yaranmasına baxmayaraq, heç vaxt maddi təkamülün kölgəsi və onun inikası olmayıb, suverən və təkamüledici (inkişafda olan) reallıqdır. Maddi sahələrdən tə`sirləndiyi kimi onlarda öz lazımi tə`sirini bağışlaya bilir. Bir sözlə insanın son taleyinin formalaşmasında həlledici rol oynayan səbəb, istehsal cihazlarının inkişaf prosesi deyil, bəşərin təkamülləşmiş orijinal mədəni cərəyanıdır. Məhz insanlığın bu orijinal reallığıdır ki, öz hərəkətinə davam edərək istehsal avadanlıqlarını, həyatın digər sahələri ilə bərabər tərzdə təkmilləşdirir. Nəinki istehsal vasitələri (alətləri) öz-özünə yaranır və insanın insanlığı da, istehsal sistemini qiymətlərdirən bir vasitə kimi dəyişikliyə mə`ruz qalır və daha inkişaf etmiş, təkmilləşmiş istehsal sisteminin dəyərləndiricisi kimi təkamül adına malikdir. Xeyr.


2-Elm və iman

Artıq qeyd etdik ki, insanın insanpərvər və heyvani cəhətləri arasında bağlılıq, başqa sözlə insanın mədəni və maddi yaşayışı arasında sıx əlaqə mövcuddur. Aydın oldu ki, insanlıq təkcə heyvani həyatın inikası olmayıb, özünəməxsus əsillik və müstəqil mə`na kəsb edir. Habelə mə`lum oldu ki, elm və iman insanlığın iki əsas bünövrə sütunudur. İndi isə görək bu iki sütun və insanlığın bu iki e`tibarı, bir-birləri arasında nə kimi mövcud və ya mümkün əlaqəyə malikdirlər.

Təəssüflər olsun ki, xristian dünyasında Tövratın (Əhdi-ətiqin, bibliyanın) bə`zi təhrif olunmuş bölmələrinə əsaslanan belə bir təfəkkür tərzi formalaşmışdır ki, elm və iman bir-biri ilə barışmayan iki zidd ünsürdür. Elm və iman qarşıdurması adı altında meydana gələn bu ideya hər iki tərəfə baha başa gəlmişdir. Bu fikrin mənşəyi Əhdi-ətiqin “Yaradılış” kitabında özünə yer tapır. “Yaradılış” kitabının II fəslinin 16 və 17-ci ayələrində Adəm (ə), cənnət və qadağan olunmuş ağac haqqında belə deyilir:
Üçüncü fəslin 1-8-ci ayələrində yazılır:

1) Rəbb Allahın yaratdığı bütün göl heyvanlarının ən hiyləgəri ilan idi. İlan qadına (Həvvaya) dedi: “Doğrudanmı, Allah sizə bağda olan heç bir ağacın bəhrələrindən yeməyin” deyib?

2) Qadın ilana dedi: “Bağdakı ağacların bəhrələrindən yeyə bilərik.

3) Amma bağın ortasındakı ağacın meyvələri barədə Allah deyib: “ondan yeməyin və ona toxunmayın, yoxsa öləcəksiniz!”

4) İlan qadına dedi: “Yox, əsla ölməzsiniz.

5) Əksinə Allah bilir ki, o meyvələrdən yediyiniz gün gözləriniz açılacaq və xeyirlə şəri bilərək Allah kimi olacaqsınız.”

6) Qadın gördü ki, ağacın meyvəsi yemək üçün yaxşıdır, gözə xoş görünür və bu ağac insana dərrakə verməyi və`d edir. Buna görə də o həmin meyvədən dərib yedi. Sonra yanında olan ərinə də verdi, o da yedi.

7) O vaxt ikisinin də gözləri açıldı və çılpaq olduqlarını bildilər. Buna görə də əncir yarpaqlarını bir-birinə hörüb özlərinə fitə düzəltdilər.”

Mə`lum fəslin 22-23-cü ayəsində deyilir:

“Sonra Rəbb Allah dedi: “Budur, insan xeyirlə şərin nə olduğunu bilərək bizdən biri kimi oldu. Qoy indi əlini uzadaraq həyat ağacının meyvəsindən dərib yeməsin və əbədi yaşamasın!”

İnsan, Allah, bilik və itaətsizliyə dair bu düşüncə tərzinə əsasən, Allahın buyurduğu (din) insanın yaxşı-pisi tanımaması və heç nədən xəbərdar olmaması deməkdir; qadağan olunmuş ağac bilik ağacıdır, insan Allahın əmrinə boyun əyməyərək idrak və biliyə yiyələnir və elə bu səbəbdən də cənnətdən qovulur. Məsələyə bu tərzdə yanaşmaq buna gətirib çıxarır ki, bütün vasvasalar (tovlamalar) bilik vasvasasıdır. Demək azdırıcı şeytan (vasvasaçı) həmin əqldir.

Biz müsəlmanlar Qur`andan belə öyrənmişik ki, uca Allah “bütün adları” (həqiqəti) Adəmə öyrətdi, sonra isə mələklərdən Adəmə səcdə etmələrini istədi, şeytansa həqiqətdən xəbərdar olan Allahın nümayəndəsi və canişininə (xəlifətullaha) səcdə etmədiyi üçün Allah dərgahından qovuldu. Sünnə isə bizə belə öyrədir ki, qadağan olunmuş ağac tamahkarlıq, hərislik və buna bənzər kateqoriyadan idi. (yə`ni Adəmin (ə) insanlığına deyil, heyvani səmtilə bağlı bir şey) şeytan isə daima heyvani meyllər yönümündə əqlin əleyhinə (anti-əql) vasvasa edir, yoldan azdırır. Nəticə alırıq ki, insanın vücudundan şeytan simvolu onun əqli deyil, şər işlərə vadar edən nəfsidir (nəfsi-əmmarə). Bəli, bu cür öyrəndiyimizə görə, “yaradılış” kitabında gördüklərimiz birzi nəhayət dərəcədə heyrətə gətirir.

Bu ideyanın acı nəticəsidir ki, son 1500 ildə mədəniyyət tarixini elm və iman adlı iki dövrə bölərək, elm və imanı qarşı-qarşıya qoyur. Halbu ki, İslam mədəniyyətinin tarixi, elm və iman əsri olan çiçəklənmə, elm və imanın birgə düşgünlüyə uğradığı tənəzzül dövrünə bölünür. Biz müsəlmanların vəzifəsidir ki, özümüzü elm və imana əvəzolunmaz xəsarətlər vuran bu yanlış əqidədən uzaqlaşdıraq, həmçinin kortəbii olaraq elm və iman ziddiyyətini mənimsəməyək.

Bizim indi bu məsələyə analitik surətdə yanaşıb, alimanə baxışla müzakirə etməyimiz labüddür. Məsələni təhlil etmək istəyirik ki, doğrudan da insanlığın bu iki e`tibarı və fundamenti hər biri bir dövrə mənsubdurmu? Görəsən insan həmişə yarım-insan qalmağa və insanlığın yarısınamı yiyələnməyə məhkum edilmişdir? Görəsən nadanlıq və imansızlıqdan doğan iki növ bədbəxtlik insanın həyatında qaçılmaz olub, insan isə bu iki növ bədbəxtlikdən birinə məhkumdurmu?

Sonralar aydınlaşacaq ki, hər bir inanc istər-istəməz müəyyən düşüncəyə, həmçinin dünya və varlığa dair xüsusi şəkildə qavrayışa əsaslanmışdır. Şübhəsiz dünya barəsindəki bu qavrayış və analizlərin bir çoxu, baxmayaraq ki, hər hansı bir inanc və əlaqənin əsası ola bilər, lakin elmi və məntiqi prinsiplərə uyğun olmadığından rədd edilməkdən başqa çarəsi yoxdur. Əslində sözümüz bunda deyil. Bizim sözümüz bundadır ki, görəsən dünyaya dair, ümumiyyətlə varlıq haqqında eləb ir tərz-təfəkkür və təhlil vardırmı ki, elm, fəlsəfə və məntiq tərəfindən himayə olunması ilə yanaşı, eyni zamanda xoşbəxtlik bəxş edən inanc üçün möhkəm və sarsılmaz təməl olmağı bacarsın?

Əgər belə bir dünya görüşü və düşüncənin mövcudluğu aydınlaşsa, demək insan iki bədbəxtlikdən birinə məhkum olmayacaqdır.

Burada elm və imanla bağlı sualımızı iki səmtə yönəldirik:

Birincisi budur ki, hər hansı bir anoliza və təfsir varmıdır ki, iman və amal doğuculuğu ilə bərabər eyni halda məntiq tərəfindən təsdiqlənsin, yoxsa elm və fəlsəfənin verdiyi bütün bu təfəkkürlər hamılıqla inanc, sevgi, ümid və optimistliklərin əleyhinədir? Qarşıda “dünyagörüşü” başlığı altında bu haqda danışacağıq.

Digər bir tərəf isə elm və imanın hər biri öz nahiyəsindən insan üzərində qoyduğu tə`sirlərdir. Görəsən elm və imanın xitabı bir-birinin tam əksinədirmi? Elm bizi imanla təzadlı bir şəkildə formalaşdırmaq istəyirmi? Elm bizi bir səmtə, iman isə başqa istiqamətə yönəldirmi? Yoxsa elm və iman bir-birinin təkmilləşdiricisi və tamamlayıcısıdırlar? Elm bizim yarımızı, iman isə onunla uzlaşan qalan hissəsini formalaşdırır? Elə isə görək elm və iman hər biri öz növbəsində bizə nələri bəxş edir.

-Elm bizə aydınlıq və qüdrət, iman isə eşq, ümid və enerji bəxş edir.

-Elm invertarı (vasitəni), iman isə məqsədi tə`yin edir.

-Elm sür`ət verir, iman isə yol göstərir.

-Elm bacarıq, iman isə bu əsasda düzgün seçimdir.

-Elm bizə varlıqları tanıtdırır, iman isə “nə etmək lazımdır” məsələsini ilham edir.

-Elm xarici, iman isə daxili çevrilişdir.

-Elm dünyanı insan üçün münasib vəziyyətə gətirib çıxarır, iman isə insanın ruhunu insanlığa yönəldir.

-Elm insanın vücudunu üfüqi, iman isə şaquli istiqamətdə genişləndirir.

-Elm təbiəti, iman isə insanı formalaşdırır.

-Elm və iman hər ikisi insana enerji verir; lakin elm bu işi insandan ayrı və müstəqil şəkildə iman isə insana bitişik şəkildə görür.

-Elm və iman hər ikisi insana gözəllik bəxş edir; lakin elm əqli, iman isə ruhi gözəllik bağışlayır. Elm düşüncə gözəlliyi, iman isə duyğu gözəlliyidir.

-Elm və iman hər ikisi insana sülh və arxayınlıq bəxş edir; lakin elm xaricən, iman isə daxilən əmin-amanlıq yaradır. Elm insanı müxtəlif xəstəliklər, sel, zəlzələ, tufanlardan qoruyur, imansa iztirablar, tənhalığa qapılmaq, sığınacaqsızlıq və kimsəsizlik kimi hisslər, mə`nasız təsəvvürlər və boş xülyalar kimi ruhi sıxıntılar qarşısında təhlükəsizliyini tə`min edir.

-Bir sözlə elm dünyanı insanla, iman isə insanı özü ilə harmoniyalaşdırır.

İnsanın elm və imana birgə ehtiyacı istər dini, istərsə də qeyri-dini mütəfəkkirlərin daima diqqət mərkəzində olmuşdur. “Əllamə Məhəmməd İqbal Lahuri” bu haqda yazır:

“Bəşəriyyət hazırda üç şeyə ehtyiaclıdır: 1) Dünyanın ruhani izahı, 2) Fərdin ruhani azadlığı, 3) Və bəşər cəmiyyətinin təkamülünü ruhani varislə əlaqələndirəcək qlobal tə`sirə malik bir prinsip. Şübhəsiz yeni avropa, bu sahədə təfəkkürə və Nihilizmlə bağlı qurumlar tə`sis etmişdir, lakin təcrübə bunu göstərir ki, xalis əql vasitəsilə qazanılmış həqiqət, təkcə şəxsi ilham vasitəsilə hasil olmuş canlı e`tiqadın hərarətini verə bilməz. Elə bu cəhətdən xalis əql və şər növündə güclü tə`sirə malik olmamışdır, bir halda ki din, daima fərdlərin yüksəlişinin və bəşər cəmiyyətlərinin forma dəyişkənliyinin səbəbkarı olmuşdur. “Avropa nihilizmi heç vaxt həyatda canlı bir amil kimi olmamış, onun məhsulu isə səksənəlik, çıxış yolu tapmaqdadır. Belə ki, qeyri-uyğun demokratiyalar arasında təftişlə məşğuldur ki, onları işi dərvişlərdən qüdrətlilərin xeyirinə faydalanmaqdan ibarətdir, inanın mənə, hazırkı avropa bəşəriyyətin əxlaqi tərəqqisinin qarşısında duran ən böyük maneədir.” Başqa bir tərəfdən, əndişələr sahibi və mütləq kamal xiridarları olan müsəlmanlar, həyatın ən dərinliklərindən xəbər verən ruhiyyəyə əsaslanmışlar. Bu isə onun zahirinə batini rəng verir. Müsəlman fərd üçün həyatın mə`nəvi bünövrəsi, e`tiqadi prinsipdir və bu e`tiqadın müdafiəsi uğrunda asanlıqla canını qurban verər.4

Vil Dorant sivilizasiya tarixinin tanınmış yazıçısı, dindar olmasına baxmayaraq yazır:

“Qədim dünya ilə müasir maşın dünyasının fərqi, məqsədlərdə deyil alətlərdədir. . . Əgər bütün inkişafımız qayələrin, məqsədlərin yaxşılaşdırılmasında deyil, yalnız metodların, vasitələrin (alətlərin) islahında xülasələşsə, nə deyəcəksiniz?”5

Eləcə də yazır:

“Sərvət (mal-dövlət) yorğunluq gətirir, əql və hikmət soyuqluğun zəif işığıdır, lakin eşqdir ki, dilə gətirilə bilinməyəcək qədər ədaləti ilə, ürəkləri qızdırır.”6

Hazırda bu məsələ əksəriyyətə sezilib ki, siantizm (sırf elm təmayüllü məktəb) və sırf elmi metodla tə`lim-tərbiyə üsulları, insanı bütöv şəkildə formalaşdırmaqda acizdir; xalis elmi metodla tə`lim-tərbiyə, bəşəri bütövlükdə deyil, yarı insan formasında hazırlayır; bu tərbiyəvi metodun məhsulu formalaşmış insan deyil, onun xammalıdır. Bir sözlə əxlaqi dəyərlərlə fəzilət və üstünlük kəsb edən deyil, bacarıqlı və səriştəli insan formalaşdırır, hərtərəfli deyil, təkqütblü insan hazırlayır.

Hazırda hamıya bəllidir ki, xalis və quru elm dövrü başa çatmışdır və bu arada amal istiqamətində mə`nəvi bir boşluq cəmiyyətləri hədələyir. Bə`ziləri bu boşluğu yalnız xalis fəlsəfə ilə doldurmaq istəyirlər. Başqa bir dəstə isə ədəbiyyat, incəsənət və humanitar elmlərin ətəyindən yapışırlar. İranda da bu mə`nəvi boşluğu doldurmaq üçün, az-çox insanpərvər mədəniyyəti xüsusilə Mövlana Cəlaləddin Rumi (Mövləvi), Sə`di, Hafiz kimi ədiblərin irfani ədəbiyyatı təklifi müzakirə olunur. Bu məsələni irəli sürənlər bir məsələdən xəbərsizdirlər ki, bu ədəbiyyat öz ruhu və cazibədarlığını dindən almışdır. Bu ədəbiyyatın insanpərvərlik ruhiyyəsi, İslamın dini ruhiyyəsidir. Belə olmasaydı niyə dövrümüzün bir sıra yeni ədəbiyyatı humanistliyə son dərəcə təzahürü ilə yanaşı olduqca soyuq, ruhsuz və cazibədarsızdır?! Bizim insansevər dini ədəbiyyatımızın məzmunu insan və dünyaya dair elə bir düşüncə tərzindən qaynaqlanmışdır ki, İslami tərzi-təfəkkürlə tam üst-üstə düşür. Əgər bu ədəbi şah əsərlərdən İslami ruh alınsa, sözsüz ki, gecə və ölmüş bir bədənə çevrilərlər.

Bu boşluğu duyanlardan biri də Vil Dorantdır. O, ədəbiyyat, fəlsəfə və incəsənətlə bu boşluğun doldurulması təklifini irəli sürərək deyir:

“Məktəb və universitetlərimizə dəyən xəsarət, Spenserin7 insanı öz mühiti ilə uyğunlaşdıran tə`lim-tərbiyə sahəsindəki nəzəriyyəsindən daha çoxdur.

Bu tə`rif ölü və mexanikidir və “mexanikanın üstünlüyü” fəlsəfəsindən doğmuşdur. Hər bir yaradıcı ruh və zehn ona nifrət edir. Nəticə bu olmuşdur ki, bizim məktəblərimiz nəzəri və mexaniki elmlə dolmuş və faydasız adlandırdığı ədəbi, tarixi, fəlsəfi və incəsənətlə ilgili mövzulardan xali qalmışdır. Yalnız elmi olan tərbiyənin məhsulu alətdən başqa bir şey deyil, şəxsi gözəllikdən və hikmətdən uzaqlaşdırır. Dünya üçün yaxşı olardı ki, Spenser heç bir kitab yazmamaydı.”8

Maraqlıdır Vil Dorant bir tərəfdən e`tiraf edir ki, yaranmış boşluq birinci növbədə “amal boşluğu”dur. Elə bir boşluqdur ki, məqsəd, hədəf və amallar nahiyəsində özünə yer tutur. Elə bir boşluq ki, Nehilizmlə nəticələnmişdir. O, baxmayaraq ki, bu boşluğun bir növ təfəkkür, iman və insani hədəf və məqsədlər yönümündə olduğunu təsdiqləyir, lakin eyni zamanda bütün bunlarla yanaşı belə düşünür ki, hər hansı bir mə`nəviyyatla (hərçənd xəyal qüvvəsinin hüdudlarını keçməsi də) bu boşluğu doldurmaq mümkündür; Vil Dorant belə düşünür ki, tarix, incəsənət, estetika, şe`r və musiqi ilə məşğul olmaq, insanın tərəqqitələb və amalsevər fitrətinin dərinliyindən doğan bu boşluğu doldurmağa qadirdir.


ELM VƏ İMANIN QARŞILIQLI CANİŞİNLİYİ (ELM VƏ İMAN BİR-BİRİNİ ƏVƏZ EDƏ BİLƏRMİ?)

Mə`lum oldu ki, elm və iman nəinki qarşılıqlı təzadda deyil, əslində bu ikisi bir-birinin təkmilləşdiricisi və tamamlayıcısıdırlar?

Elm və imanın insan həyatında rolunu tanıdıqdan sonra, bir daha bu suala cavab vermək ehtiyac duyulmur. Sözsüz ki, nə elm imanı əvəzləyə bilər, nə də iman elm boşluğunu doldura bilər. Elm aydınlıq və qüdrətdən əlavə, eşq və ümid bəxş edərək, istəklərimizin səviyyəsini yüksəltməkdə, eləcə də məqsədlərimizə yetişməkdə və son hədəflərimizə doğru istiqamətləndirməkdə yardımçı olmasından əlavə, təbii və fitri surətdə fərdilik və eqoistlik oxu ətrafında yaranmış amallar və meyllərimizi bizdən alaraq, əvəzində eşq və mə`nəvi-ilahi əlaqələr xəmiri ilə yoğrulmuş məqsədlər, amallar bəxş etməkdə, həmçinin əlimizdə bir növ vasitəçi və alət rolunu oynadığı halda öz həqiqətimizi və mahiyyətimizi bizə tanıtdırmaqda aciz olduğu kimi, iman da təbiəti, onun qanunlarını və özümüzü bizə tanıtdırmaqda acizdir.

Tarixi təcrübələr bir daha sübut etmişdir ki, elm və iman ayrılığı əvəzedilməz ziyanlarla nəticələnmişdir. İman məhz elm şüası altında tanınmalı və elm işıqlığında xürafatdan kənarda qalmalıdır. Əks təqdirdə iman donuq, kortəbii təəssüb və öz ətrafına fırlanaraq çıxışyolu tapmayan bir ünsürə çevrilə bilər. Elm və mə`rifət olmadıqda nadan mö`minlərin imanı, zirək münafiqlərin əlində alətə çevrilər. İslamın erkən çağlarında yaranmış Xəvaric dəstəsini və sonrakı dövrlərdə müxtəlif formalarda üzə çıxmış qruplaşmaları buna misal çəkmək olar.

İmansız elm də sərxoş adamın əlindəki ülgücə və əmtəəni tamamilə mənimsəmək üçün gecə yarısı oğrunun əlində fanara bənzəyir. Elə bu səbəbdəndir ki, günümüzün imansız alimlərinin rəftarının mahiyyəti, dünənin imansız cahilləri ilə, azacıq da olsa fərqlənmir. Sizcə bu günün çerçilləri, cansonları, niksonları, stalinləri (səddamları, şaronları və buşları) ilə dünənin fir`onları, çingizləri və atillaları arasında fərq varmı?

Bəlkə də sizi belə bir sual düşündürə bilər ki, məgər elm həm ziyalılıq, həm də bacarıq demək deyilmi? Elmin aydınlaşdırıcılığı və qüdrətini yalnız xarici aləmdə məhdudlaşdırmaq olmaz. O, həm də daxili aləmimizi bizə göstərərək, nəticədə bizi, daxili aləmimizi dəyişdirməyə qadir edir. Demək, elm dünyanı düzəltməklə yanaşı, insanı da düzəldə bilir. Bir sözlə həm öz işini ( ), həm də imanın işini yeriən yetirir. Burada incə bir nöqtəyə diqqət yetirməklə sualın cavabına aydınlıq gətirmək olar. Elm haqqında bütün bu söylənilənlər doğrudur. Lakin unutmamalıyıq ki, elmin bacarığı alət və vasitənin tipindəndir. Elm, yalnız insanın iradəsi və göstərişi ilə qüdrətini büruzə verir. Elmi, insanın məqsədlərinə və qət etmək üçün seçdiyi yollara çatmaqda ən gözəl yardımçı adlandırmağımız da elə bu səbəbdəndir.

Lakin söhbət başqa şeydən gedir. Söz burasındadır ki, insan məqsədi, vasitənin istifadəsindən öncə tə`yin etmişdir. Vasitələr daima məqsədlər yolunda istifadəyə verilir. Bəs məqsədlər necə meydana gəlir? İnsan, insani xarakterlərini tədricən iman sayəsində dirçəldərək insanlığı yaranmalıdır. Təbiətcə heyvan hesab edilən insan, istər-istəməz özünün maddi, fərdi və heyvani məqsədləri istiqamətində irəliləyir, alətlərdənisə yalnız bu yolda istifadə edir. Bu arada insan, aləti və məqsədi deyil, əslində onun özünü bir növ vasitə kimi düzgün istiqamətdə sövq edən bir qüvvəyə son dərəcə ehtiyac duyur. Elə bir qüvvə ki, insana daxilən təkan verərək, onun potensiallarını üzə çıxarsın; ruhən partlayışa səbəb olaraq insana yeni istiqamət göstərə biləcək bir qüvvəyə ehtiyac duyulur. Bu isə elm və təbiətə və insana hakim kəsilmiş qanunların kəşfi ilə müyəssər olmur. Belə bir tə`siredicilik, insanın ruhunda bə`zi dəyərlərin müqəddəsləşməsi və qiymətlənməsinin məhsuludur. Bu dəyərlərin mənbəyi isə, dünya və insana dair spesifik təfəkkür tərzi və xüsusi baxışdan qaynaqlanmış insanın ülvi təmayülləridir. Nə labaratoriyalar, nə də ki, məntiqi arqument və salliqizmlər vasitəsilə bu təfəkkür tərzini əldə etmək olar. Elm üçün əlçatmaz olan qavrayışlar haqda gələcəkdə danışacağıq.

Antik və müasir tarix, elm və iman ayrılığının heç acı nəticələrə səbəb olmasını sübuta yetirmişdir. İmanı və dini e`tiqadı olan, lakin elmdən bəhrələnməyən cəmiyyətlərdə insanpərvər şəxslərin çalışmaları, qənaətbəxş faydalarla nəticələnməmiş, bə`zən isə kortəbii təəssüblərin və zərərli keşməkeşlərin qaynağına çevrilmişdir. Qədim dünya tarixi belə hadisələrlə doludur.

Elmi nailiyyətlər əldə etmiş, lakin imanın yeri boş qalmış xalqlarda (əsrimizin bə`zi cəmiyyətləri kimi) isə, elmi qüdrət bütövlükdə eqoistlik, xudpəsəndlik, istismar, despotizm, hegemonluqlar yolunda xərclənmişdir.

Keçən iki-üç əsri (intibah dövründən sonra) elmə pərəstiş və imandan qaçma dövrü adlandırmaq olar. Bu zaman bir çox alimlər elm açarı ilə bəşəriyyətin probelm qapılarının açılacağını zənn etsələr də, təcrübə bunun əksini isbatladı. Artıq heç bir bilik sahibi tapılmaz ki, bəşərin hər hansı bir növ imana (hətta qeyri-dini imana, hər halda elmin fövqündə duran) ehtiyacını dansın. Bertrand Rassel materialist yönlü olmasına baxmayaraq, bu mətləbə e`tiraf edərək yazır:

Yalnız maddi gəlir üçün görülən iş, faydalı nəticələrə səbəb olmayacaq. Belə nəticəni əldə etmək üçün, elə bir peşə seçmək lazımdır ki, orada bir şəxsə, mərama, məqsədə iman gizlənsin.

Hazırda materialistlər də özlərini fəlsəfi baxımdan materialist, əxlaqi cəhətdən isə idealist, başqa sözlə desək, nəzəri cəhətdən maddi, praktiki və amal baxımından mə`nəvi adlandırmağa məcburdurlar. Lakin nəzəri baxımdan maddi, praktiki olaraq isə mə`nəvi olmaq mümkündürmü sualına materialistlər özləri cavab verməlidirlər.

“Elm tarixi” kitabının müəllifi, dünya şöhrətli alim Corc Sarten özünün “altı qanad” adlı əsərində, elmin bəşər əlaqələrinin insaniləşdirilməsi acizliyini və insanın iman qüvvəsinə son dərəcə möhtaclığını belə bəyan edir.

Elm bə`zi sahələrdə heyrətamiz nailiyyətlər əldə etsə də, lakin ictimai davranışlara bağlı milli və beynəlxalq siyasət səhnəsi kimi digər sahələrdə hələ də özümüzü qınayırıq.

Corc Sarten insana gərək olan inancın dini inanc olduğunu təsdiq edir. O, insanın “incəsənət, din və elm” üçbucağında olan bağlılığı haqda yazır:

İncəsənət, gözəlliyi üzə çıxarmaqla, həyatın sevincini gətirir. Din məhəbbət bəxş edir. Musiqi isə həyat deməkdir. Elm həqiqət, doğruluq və əqllə təmasda olaraq, bəşər növünün düşüncə tərzinin yüksəlməsinə xidmət edir. İncəsənət, din və elmin hər üçünə ehtiyaclıyıq. Həyatımızda elmin varlığı zəruri olsa da, lakin heç vaxt təklikdə kifayət etmir.9


DİNİ İNANC (İMAN)

Ötən bəhslərdən mə`lum oldu ki, insan üçün sağlam həyat tərzi, bəşəriyyət və onun sivilizasiyası üçün səmərəli iş, məhz ideologiya, amal və imanın girovundadır. Heç bir ideya və imana bağlı olmayan əqidəsiz insan, ya xudpəsəndlikdə qərq olub, öz şəxsi mənafeyinin dairəsini aşmayan, ya da həyatda əxlaqi və ictimai məsələlər qarışsında mövqeyini bilməyən tərəddüdlü mövcuda çevrilər. Daima əxlaqi və ictimai məsələlərlə üzləşən insan, belə məsələlər qarşısında reaksiya göstərməyə məcburdur. Hər hansı bir məktəbə, əqidəyə inanca mənsub şəxsin nə edəcəyi bəllidir. Lakin heç bir məktəb və ayin onun vəzifəsini aydınlaşdırmasa, hər əsən yellə bə`zən bu yana, bə`zən də o yana əsən, daima harmoniyasız və sərsəm həyat tərzi sürəcəkdir. Bəli, müəyyən bir məktəbə və ideyaya qoşulmağın zəruriliyində şübhə yoxdur.

Bu arada önəmli bir məsələyə diqqət yetirmək gərəklidir ki, yalnız dini inanc insanı sözün əsil mə`nasında real “mö`min” kimi formalaşdıra, eqoistliyi iman və əqidənin kölgəsi altına ala, eləcə də fərddə bir növ “təəbbüd” və “təslim” hissi yarada bilər. Təkcə dini iman insanı məktəbin təqdim etdiyi ən incə məsələlərdə belə sarsılmasının qarşısını alır, habelə ona qarşı sevgi, məhəbbət və həyatın onsuz puç və mə`nasız olacağı qədər dəyərləndirməsinə və bir növ qeyrət və təəssübkeşliklə onu qorumasına zəmin yaradır.

Dini e`tiqadi inanclar, insanı öz fərdi və təbii meyllərinin əksinə hərəkət etməyə, bə`zən də iman yolunda bütövlükdə varlığını belə fəda etməyə sövq edir. Bu isə insanın ideyasının müqəddəsləşdiyi və varlığına tam şəkildə hakim kəsildiyi zaman mümkündür. İdeyalara müqəddəslik bağışlayaraq, onun əmrini tam gücü ilə insan həyatında cari edən qüvvə dini qüvvədir.

Bə`zən dini ideyası olmayan şəxslər intiqam, kin-küdurət və psixoloji komplekslər, bir sözlə əzab-əziyyət və sıxıntılar qarşısında kəskin reaksiya şəklində, fədakarlığa əl atır, canına, malına və bütün varlığına belə yumurlar. Yaşadığımız dünyada belə faktlara kifayət qədər rast gəlmək olar.

Lakin qeyri-dini ideya ilə, dini inanc arasında fərq iki ayrı koteqoriyalarda özünə yer tapır. Belə ki, dini əqidə ortaya gəldikdə, ideyalar müqəddəsləşir, fədakarlıqlar tam razılıqla və təbii şəkildə həyata keçirilir. Bir növ azad seçim sayılan iman və razılıqla yerinə yetirilən işlə, bir növ partlayış hesab edilən təzyiqlər nəticəsində yaranmış daxili sıxıntıların tə`siri altında görülən iş arasında fərq, olduqda genişdir. Bundan əlavə inancın dünyagörüşü maddi və həqiqəti yalnız duyğu orqanları ilə hiss ediləndə məhdud bilməkdə olduqda, bütün ictimai və insani ideyaçılıq, amalpərəstlik, insanın həmin zaman özünün dünya ilə rabitəsində hiss etdiyi, məhsus reallıqların ziddinədir.

Maddi dünyagörüşünün məhsulu ideyaçılıq deyil, xudpəsəndlikdir. İdeyaçılıq məntiqi nəticəsi olduğu müəyyən bir dünyagörüşü əsasında qurulmazsa, xəyalpərəstliyin hüdudlarını aşmayacaqdır. Yə`ni, insan daxilində mövcud olan reallıqları nəzərə almadan, xəyalında dünya qurmalı, elə onunla da yaşamalıdır. Ancaq ideya və amalyönlülük dindən qaynaqlanarsa, ictimai amal və ideyaya bağlılıq, məntiqi nəticəsi olduğu dünyagörüşünə söykənəcəkdir. Dini inanc, insanı dünyaya birləşdirən körpü, başqa sözlə, insanla dünyanın ümumi amacları arasında bir növ bağlılıqdır. Amma qeyri-dini inanc və amallar bir növ dünyadan “ayrılıq” və həmişəlik xarici aləmlə himayəsi kəsilmiş xəyal dünyasıdır.

Dini iman nəinki yalnız təbii meylləri ilə uzlaşmayan bir sıra təkliflər tə`yin etmir, əslində dünyanı insanın gözündə başqalaşdırır, onun tikilisinə hissedilən elementlərdən əlavə, yeni-yeni ünsürlər bəxş edir, quru, soyuq mexaniki və maddi dünyanı, canlı və şüurlu aləmlə əvəziləyir. Dini inanc (donuq fikirləri alt-üst edərək) aləmi və yaradılışı tam başqa tərzdə insana mənimsədir. İyirminci əsrin tanınmış amerikalı filosof və psixolqu Vilyam Ceyms deyir:

“Dini təfəkkürün bizə bəxş etdiyi aləm, yalnız zahiri görünüşü dəyişmiş maddi dünya deyildir. Əslində bir materialistin düşündüyündən daha çox şeylər, o aləmin me`marlığında işlənmişdir.”10

Bütün bunlardan əlavə, müqəddəs və sitayiş ediləsi həqiqətlərə qarşı meyl, hər bir bəşərin fitrətində vardır. İnsan bir sıra qeyri-maddi potensial iste`dadların mərkəzidir. İnsanın təmayülləri yalnız maddi istəklərlə, mə`nəvi meylləri isə, təkcə qazanılmış və təlqini şəkillə təxsislənmir. Bu, elmin təsdiq etdiyi həqiqətdir.

Vilyam Ceyms yazır:

“Maraqlarımız və meyllərimizin təhrikləndiricisi bu aləmdən qaynaqlansa da, bir çox arzu və istəklərimiz metafizik aləmdən sərçeşmə tapır. Çünki onların əksəriyyəti maddi hesablamalarla uyğunlaşmır.”11

Bu meyllərin varlığı, onların düzgün şəkildə formalaşmasını, tərbiyə edilərək doğru yolda istifadə edilməsini tələb edir. Əks təqdirdə, düzgün istiqamətdə sapınaraq, azğın yola düşəcək və ağlagəlməz ziyanlara gətirib çıxacaqdır. Necə ki, bütpərəstlik, insanpərəstlik, təbiətpərəstlik və minlərlə başqa pərəstişlər məhz həmin prosesin məhsuludur. Bu barədə Erik Trum deyir:

“Yer üzündə elə bir şəxs tapmaq olmaz ki, hansısa bir dinə ehtiyaclı olmasın, çıxış yolu üçün bir hədd və ürəkbağlantısı üçün bir məkan-mərkəz istəməsin. Hətta onun, qeyri-dini inanclarından əlavə, öz əqidələrini din adı ilə tanımaması da mümkündür. Əksinə, ümumiyyətlə heç bir dinin olmamasını da fikirləşə bilər. Bu halda qüdrət, pul, yaxud kam almaq kimi zahirən qeyri-dini məqsədlərə olan bağlılığının mə`nasını, yalnız praktiki və məsləhətə uyğun işlərə əlaqənin əlaməti kimi də yoza bilər. Söhbət insanın dini olub-olmamasından deyil, insanın hansı “din”i olmasından gedir.12

Psixoloq Erik Trumun söylədiklərindən belə mə`lum olur ki, insan nəyisə özünə müqəddəs sanmadan və pərəstiş etmədən yaşaya bilməz. O, yeganə olan Allahı tanıyaraq ona pərəstiş etməsə də, həqiqət hesab etdiyi başqa bir müqəddəs varlığa pərəstiş edəcəkdir.

Demək, insan üçün ideya, amal, inancın olması zəruri bir hal olduğu üçün, bir tərəfdən də, yalnız və yalnız dini inancın bəşəri həqiqi tə`siri altına ala biləcəyini nəzərə alaraq, digər bir tərəfdənsə, insan fitri olaraq, müqəddəsləşdirməyə və pərəstiş etməyə meylli olduğundan dolayı, yeganə çıxış yolu dini inancı gücləndirməyimizdir.

Qur`an-kərim, birinci növbədə dini e`tiqadın yaradılış sistemi ilə bir növ uyğunluğunu tam açıqlığı ilə bəyan edən ilk kitabdır.

افغير دين الله يبغون و له اسلم من فی السموات و الارض

“Onlar Allahın dinindən başqa bir din axtarırlarmı? Halbuki, göylərdə və yerdə olanların hamısı istər-istəməz ona (Allaha) tə`lim olmuşdur.”13

Əlavə olaraq bu kitab dini inancı, insanların fitrətinin bir hissəsi kimi qələmə vermişdir:

فاقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التى فطر الناس عليها

“(Ya Məhəmməd! Ümmətinlə birlikdə) batindən haqqa tapınaraq (pak və müvəhhid, xalis təkallahlı kimi) Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə (İslama) tərəf üz tut.”14


İMANIN FAYDALI TƏ`SİRLƏRİ

Buraya qədər dediklərimiz, dini e`tiqadın tə`sirlərinə müəyyən qədər aydınlıq gətirsə də, “həyatın (bu) qiymətli sərmayəsi” və “mə`nəvi mülkü”nün müsbət tə`sirləri haqda daha artıq tanışlıq üçün, bu bəhsi ayrıca şəkildə ortaya atırıq.

Rus mütəfəkkir yazıçısı Lev Tolstoy deyir:

İman, xalqın onunla yaşadığı bir şeydir.

Həkim Nasir Xosrov Ələvi, oğlun xitabən deyir:

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə