Izahlı lüğət




Yüklə 2.68 Mb.
səhifə18/42
tarix22.02.2016
ölçüsü2.68 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   42

KÜTLƏVİ KOMMUNİKASİYA (mass communication) – Sosial əhəmiyyəti olan informasiyanın texniki vasitələrin (mətbuat, TV, radio, kino) köməyi ilə çoxsaylı auditoriyaya çatdırılması prosesi.

KVADRAT (square/quadrant) – TV-də və kinoda təsviri çərçivəyə salmaq üçün işlədilən montaj effektlərindən biri.

KVANTLAŞDIRMA (quantzation) – Sərbəst qiymət alan siqnalın hesablanmasının ən yaxın, həllini tapmış səviyyəyədək "yuvarlaqlaşdırılması". Bu, kvantlaşdırma səslərinin yaranmasının səbəbidir. K. səsləri yalnız siqnalın olduğu təqdirdə rəqəm-analoq dəyişdiricisinin çıxışında yaranır və K. addımından asılı olur.

KVANTOSKOP (quantizer) – Ötürücü borunun hədəfinə kodlaşdırıcı (ötürücü tərəfdə) və kodu açan (qəbuledici tərəfdə) qurğular vasitəsilə yazılmış qoloqramın lazer kineskopu (LK) vasitəsilə canlandırılmasını gerçəkləşdirən qurğu. Lazer kineskopunda adi ekran əvəzinə yarımkeçirici lazer şəklində səth olur, bu da öz növbəsində elektron şüanın təsirilə işığın koqerent axınını şüalandırır.

KVARTET (quartet(te)) – Dörd musiqi aləti və ya dörd səs üçün yazılmış musiqi əsəri; həmin əsəri ifa edən dörd nəfərdən ibarət musiqiçi dəstəsi.

Q

QABARIQ LİNZA (convex lens) – Ox qalınlığı kənarların qalınlığından çox olan linza. Q.l.-lara ikili-qabarıq, yastı-qabarıq və çökək-qabarıq linzalar aiddir.

QABARMALAR (swelling) – Müəyyən şəraitdə kameranın obyektivi üzərində yaranan hava qabarmaları. Obyektivdə qüsur sayılmasa da, ondan xəbər verir ki, obyektiv keyfiyyətsiz optik şüşədən hazırlanıb. Hava Q.-ı bütövlükdə obyektivin işinə təsir göstərmir.

QAMMA (gamma) – 1) Təzadlıq əmsalını bildirən yunan hərfi. Q. terminindən çox vaxt mətndə söhbətin kontrastlıq əmsalından getdiyi aydın olduğu hallarda istifadə edilir; 2) Bir və ya bir neçə oktava daxilində qalxan, yaxud enən səslərin ardıcıl sırası; həmahəng səslər sırası.

QAMMA GÖSTƏRİCİSİ (gamma characteristic) – Səhnənin parlaqlıq dərəcəsini, yaxud kontrast diapazonunu qeyri-peşəkar kameranın necə əks etdirdiyini göstərən təsvir. Studiyadankənar kameraların çoxunda sabit Q.g. olduğundan (heç cür tənzimlənmir) məqbul görüntü almaqdan ötrü çəkiliş obyektlərinin parlaqlığına nəzarət etmək lazım gəlir.

QAPALI TELERADİO SİSTEMİ (Non-Broadcast radio television) – Kütləvi yayım üçün nəzərdə tutulmayan, təhsil, tədris, təhlükəsizlik və s. sahə maraqları üçün bir və ya bir-biri ilə əlaqəli bir neçə bina daxilində istifadə edilən kabelli TV.

QAPALI TELERADİO ŞƏBƏKƏSİ (Non-Broadcast radio television network) – Bax: Q a p a l ı t e l e r a d i o s i s t e m i.

QAPALI TV SİSTEMİ (Non-Broadcast television) – Geniş efirə çıxışı olmayan və yalnız konkret məkanda (müəssisə daxilində və s.) fəaliyyət göstərən TV.

QAPALI VƏ AÇIQ KOMPOZİSİYA (close/open composition) – Kompozisiyanın iki sistemi. Bunlardan biri – kompozisiya quruluşu kadrda qapanır və onun hüdudlarından kənarda həmin kompozisiya sisteminin davamı hiss olunmur. Digəri isə – kadrda insan fiqurunun «kəsilmiş» təsviri, yaxud hərəkətdə olan təsvirlər göstərilir, həm də bu hərəkətlər kadrın hüdudlarından kənarda hiss olunur, ya da düşünülür.

QARA CƏRƏYAN SABİTLƏŞDİRİCİSİ (black current stabilizer) – Cərəyanın açıq vəziyyətində kineskopun (R,G,B) hər bir (xətti) axınının tənzimləmə orqanının adı. Düzgün tənzimləmədikdə fonun rənginin itməsi. Axın kineskopun katod zəncirlərində kalibrləşdirilmiş rezistor bölücülərinin köməyi ilə ölçülür. Ağ rəngin avtomatik balansı (AAB) sxemlərində ağın balansının (AB) saxlanması məqsədi ilə qara nöqtələrin ölçülməsi və onların tənzimlənməsi avtomatik həyata keçirilir.

QARALAMA FONOQRAM (rough-cut) – Səsləndirmə üçün fonoqram. Q.f. adi fonoqram kimi elə ardıcıl səsləndirmə yerinə yetirir ki, rolun ifaçısı qulaqcıq vasitəsilə çəkiliş məqamında səslənən öz səsini eşidə bilir.

QARALAMA MONTAJ (rough editing) – Film, veriliş, yaxud süjetin bütöv kompozisiyası haqqında müəyyən təsəvvür əldə etmək üçün aparılan ilkin montaj. Bu növ montajda, adətən, kadrların ritmi, ardıcıllığı və sinxron çıxışlar tam dəqiq olmur.

QARALMA (blackening) – Kinoda ağardılmış təsvirin metal gümüşündən, yaxud gümüş birləşmələrindən, ya da digər tünd rəngli maddələrdən ibarət olan qara və ya tünd rəngli təsvirlərə çevrildiyi proses.

QARALTMA (blacken) – Effekt yaratmaq məqsədi ilə qaranlıq ekrandan görüntüyə və ya görüntüdən qaranlıq ekrana rəvan keçid üsulu. Q. üsulundan daha çox proqramın əvvəlində və axırında istifadə edilir – qaraltmadan işarmaqqaraltmaya baş vurmaq kimi terminlər də buradan irəli gəlir. Q.-dan proqramın ortasında da istifadə edilə bilər. Bütün hallarda Q. vizual məlumatın fasiləsiz ardıcıllığının kəsilməsini xəbər verir. Materialı reklam fasiləsindən fərqləndirmək, hadisənin və ya epizodun sona çatdığını, hadisələr arasındakı zaman fasiləsini seyrçiyə bildirmək və s. üçün Q. üsulundan istifadə edilir.

QARA MATRİSA (black matrix) – Yüksək parlaqlıqlı təsvir və rəngləri daha yaxşı əks etdirən kineskopların istehsalı texnologiyası.

QARANLIQDAN» PEYDA OLMA (exposure development shot) – Ekspozisiyanın normal səviyyəyədək tədricən böyüdülməsi yolu ilə yerinə yetirilən kinoçəkiliş üsulu. Bundan sonra kinoçəkiliş (dayanmadan) adi qaydada davam etdirilir.

QAVRAYIŞ (perseption) – Maddi aləmin hiss üzvlərinə bilavasitə təsir edən ayrı-ayrı cisim və hadisələrinin beyində inikasından ibarət olan psixi proses. Duyğular əsasında əmələ gələn Q. zamanı maddi cisim və hadisələr, müəyyən əlaqə və münasibətdə malik olduqları xassə və keyfiyyətləri ilə birlikdə şüurumuzda bütöv, tam əks olunur.

QAYƏ (aim) – Gələcək əsərin məzmunu və forması haqqında ssenarist və rejissorun təxəyyülündə yaranan və müəyyən ideyaya malik olan ümumi təsəvvür.

QEYRİ-EFİR YAYIMI (off-the-air broadcasting) – Efirə çıxışı olmayan kabel yayımı. Müvafiq termin qeyri-efir, KTV-ni bildirmək üçün işlədilir.

QEYRİ-XƏTTİ MONTAJ (hard disk editing/ non-linear editing) – Məqsəddən asılı olaraq təsvirlərin qeyri-ardıcıl, sərbəst şəkildə seçilməsinə və düzülməsinə imkan verən montaj üsulu; montajın xüsusi proqram qoyulmuş kompüterdə aparılması. Bir qayda olaraq, rəqəmli təsvirlərin montajı (kompüterdə) zamanı tətbiq olunan bu üsul hazır materialdan istənilən təsviri çıxarmağa, yaxud hansısa zəruri kadrı asanlıqla əlavə etməyə imkan verir. Bu zaman montaj materialının ümumi strukturunu dəyişməyə, lenti köçürməyə, yaxud əlavə montaj əməliyyatı aparmağa ehtiyac qalmır. Q.x.m.-ı çox vaxt kompüter montajı da adlandırırlar.

QEYRİ-XƏTTİ TƏHRİFLƏR (hard disk interferences) – Siqnalın qeyri-xətti qurğulardan keçdiyi vaxt yaranan pozuntular. Siqnal həmin qurğulardan keçdikdə çıxış siqnalının spektrində titrəyiş əmələ gəlir. Giriş siqnalında isə belə titrəyiş olmur. Müvafiq titrəyişlər səslənmənin tembrinin dəyişməsinə və eşitmə üçün xoşagəlməz səs-küyə gətirib çıxarır.

QEYRİ-KƏSKİNLİK (unshapness) – Yayılma dairəciyinin köməyi ilə üzə çıxan təsvirin yuyulması. Q.-k.-yə səbəb obyektivin konstruksiyasının qüsuru, onun çirklənməsi, aparatda obyektivin yanlış vəziyyəti, kəskinliyə səhv tuşlama, həddindən artıq kiçik, yaxud böyük diafraqma, obyektivin həddindən artıq tez yerdəyişməsi, yaxud çəkiliş zamanı aparatın tərpənməsi ola bilər; obyektivin qarşısına yerləşdirilən taxma elementlər də ola bilər.

QEYRİ-VERBAL İNFORMASİYA (unverbal information) – TV şəraitində təsvirlə, digər işarələrlə, həmçinin danışan adamın mimika və jestləri, intonasiyası, danışıq tərzi və s. verilən informasiya. TV Q.-v.i.-nın çatdırılması üçün geniş imkanlara malikdir.

QƏRƏZSİZLİK PRİNSİPİ (fairness doctrine) – ABŞ konstitusiyasına birinci düzəlişdən irəli gələn prinsip. Müasir jurnalistikanın əsas prinsiplərindən olan Q.p.-nə teleradioda xüsusi diqqət yetirilir. Həmin prinsipə görə, teleradio şəbəkələri: a) mühüm ictimai əhəmiyyətə malik mübahisəli məsələlərin müzakirəsi üçün vaxt ayırmalıdırlar; b) ziddiyyətli nəzər-nöqtələri bildirmək üçün tərəflərə eyni səviyyədə imkan yaratmalıdırlar.

QƏRƏZSİZ PROQRAMLAŞDIRMA (balanced programming) – Müxtəlif zövqlü və rəyli adamlar üçün TV proqramlarının tərtibatına tarazlaşdırılmış, qərəzsiz münasibət. Bu cür münasibət kütləvi auditoriyanın miqyasını xeyli genişləndirə bilər.

QIRMIZI İŞIQ (red light) – Aparıcıya və bütövlükdə studiyada çalışanlara canlı efirin və ya videoyazının başlandığını – kameraların işə düşdüyünü, mikrofonların isə açıq olduğunu bildirən xəbərdarlıq işığı.

QISA DALĞALAR (short waves) – Dalğa uzunluğu 10 m-dən 100 m-ə qədər olan radiodalğalar; ionosferdən əks olunarkən az udulur. Q.d. ionosferdən və Yer səthindən dəfələrlə əks olunaraq uzaq məsafələrə yayıla bildiyindən Yer radio rabitəsində geniş istifədə edilir. Q.d. ionosferdən keçə bilmədiyindən kosmik radiorabitədə onlardan istifadə edilmir.

QISADALĞALI YAYIM (short-wave broadcasting) – Bir çox ölkələrdə (məs., ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya və s.) əsasən xarici auditoriya üçün nəzərdə tutulan və xüsusi çəkiyə malik olan yayım. Q.y. aparan stansiyaların sırasına «Krisçen sayens monitor» qəzetinin nəzdində fəaliyyət göstərən «Ümumdünya xidməti»ni misal gətirmək olar. Onun proqramında xəbərlər, təhsil və dini verilişlər var. Amerika dinləyiciləri üçün buraxılan qəbuledicilərin əksəriyyətində qısa dalğa diapazonu yoxdur.

QISA ƏLAVƏLƏR (filler) – Radio və ya TV-də yayım zamanı fasiləni doldurmaq üçün müəyyənləşdirilmiş ehtiyat proqramlar.

QISA QAPANMA (short circuit) – Elektrik dövrəsi naqillərinin kiçik müqavimət vasitəsilə qeyri-normal iş rejimində (məs., izolyasiya sıradan çıxdıqda) birləşməsi. Bu zaman cərəyan şiddəti kəskin artdığı üçün dövrədəki naqil və aparatlar hədsiz qızır. Bunun nəticəsində naqil və aparatlar sıradan çıxa, bəzən isə yanğın baş verə bilər.

QISAMETRAJLI FİLM (short film) – Adətən, 4-5 hissədən (1200-1500 m) çox olmayan kinofilm. Əsasən sənədli (xronika, kinooçerklər və s.), elmi-kütləvi (o cümlədən tədris filmləri və film-mühazirələr) və multiplikasiya Q.f.-ləri çəkilir. Fikir dəqiqliyi və lakoniklik Q.f.-in dramaturji quruluşunun əsas xüsusiyyətlərini təşkil edir. Kino sənəti əsərinin bu forması ictimai-iqtisadi və mədəni həyatın müxtəlif cəhətlərinin operativ əks olunmasına imkan yaradır.

QLOBAL (global) – Yer kürəsinin bütün ərazisinə aid olan, bütün dünya miqyasında olan, ümumdünya; hərtərəfli, genişəhatəli, universal.

QLOSSARİ (glossary) Hər hansı elm və ya fəaliyyət sahəsində istifadə edilən terminlərin izahlı lüğəti (Məs., sizin oxuduğunuz bu lüğət kino və teleradio terminlərinin qlossarisidir).

QOLOQRAFİK TELEVİZİYA (holographic TV) – Tətbiqi TV-nin inkişafında qoloqram vasitəsilə canlandırılan təsvirin daha dolğun və tutumlu əks etdirilməsinə imkan verən ən perspektivli istiqamətlərdən biri. Q.t. qoloqramla canlandırılan təsvir obyektin optik analoqu olduğundan həmin təsvirin müxtəlif istiqamətlərdən görüntü effektinin daha mükəmməl alınmasına imkan verir. Qoloqramda bir-birinə axıcı şəkildə keçən çoxlu sayda rakurs yazıla bilər.

QOLOQRAFİYA (holography) – Ekranda və ya istənilən müstəvidə (o cümlədən fəzada) əşyanın irihəcmli təsvirinin alınması üsulu.

QONORAR (fee/author`s emoluments/royalties)Hərfi mənada: xidmətlərin "mükafatlandırılması". 1) Ekran və efirdə yayımlanması nəzərdə tutulan materialın hazırlanması (xəbər, süjet, veriliş, film və s.) üçün müəlliflərə müqavilə üzrə verilən pul; zəhmət haqqı, intellektual fəaliyyət üçün ödəniş. 2) Müəllif hüququ ilə qorunan bütün əsərlərdən istifadə edərkən sahibinə ödənilən haqq. Bir qayda olaraq, Q. material efirə getdikdən sonra ödənilir. Eyni məqsədlə rejissora, operatora, rəssama, bəstəkara və s. ödənilən Q. isə quruluş haqqı adlanır.

QORELYEF (high-relief/altorelievo) – Heykəltəraşlıq növü. Q.-dəki təsvirlər qabarıq olur: həmin təsvirin yarıdan çox hissəsi yastı səthdən qabağa çıxır. Q. təsvirləri, bəzən isə onun ayrı-ayrı detalları səthdən ayrılır. Monumental-dekorativ Q.-lərdən memar bəzəklərində geniş istifadə olunur.

QORXULU FİLMLƏR (horror films) – Dünya kinematoqrafının istehsal etdiyi, tematik cəhətdən geniş və rəngarəng filmlər. Q.f. əsrarəngiz, anormal, xariqüladə təzahürləri təsvir edir və tamaşaçılarda qorxu, təlaş duyğuları oyatmağa xidmət göstərir. Tənqidi ədəbiyyatda bu səpkili kino məhsulları fantastikaya aid edilir.

QOŞA SƏS (Dual sound) – Bir kanalda verilişin, filmin səsinin paralel olaraq başqa səslə (mətnlə) müşayiət edilməsi. Q.s. adətən, dublyaj və səsləndirmə filmlərində, yaxud çıxışın sinxron tərcüməsi zamanı özünü göstərir.

QRAFİKA (drawing/ graphics) – TV-də də tez-tez müraciət olunan təsviri sənət növü; ştrix və cizgilərlə şəkil çəkmə üsulu; bu üsulla çəkilmiş şəkillər. Kitab rəsmləri, plakat və karikaturalarda istifadə olunan rəsm sənəti növü. Rəsm, qravüra, litoqrafiya və s. sahələri əhatə edir. Forma etibarilə rəsmə əsaslanan Q. özünəməxsus ifadə vasitələrinə və bədii imkanlara malikdir. Q.-da rəngin rolu nisbətən məhduddur. Kontur xətlər, cizgi, ləkə, həmçinin rəsm çəkilən əsas materialın – kağızın ağ yerliyi (nadir hallarda rəngli və qara) Q.-nın əsas bədii vasitələridir. Reklam qrafikası rəsmdən ifadə vasitələri ilə fərqlənir. Onun əsasını cizgilər və kontur xətlər təşkil edir. TV-də kompüter qrafikasının əsasında da Q. prinsipləri dayanır.

QRAFİK KORREKTOR (graphic corrector) – Səs siqnalını öncə eyni olan tezlik zolaqları seriyasına bölən, eyni zamanda ayrıca bir zolağın orta qiymətləri üçün siqnal şiddətini artırıb-azaltmağa və ya əvvəlki səviyyəsində saxlamağa imkan verən mürəkkəb quruluşlu korreksiya üsulu. Q.k. səs şiddətini bəzi tezliklərdə artırıb, digərlərində azaltmaqla səslənmənin ümumi keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırmağa imkan verir.

QRAND (grand) – Ali, böyük, kübar. Hər hansı fəaliyyət növündə yüksək ustalığa və peşəkarlığa yiyələnmiş şəxs (reklam qrandı). Yalnız ayrı-ayrı şəxslərə deyil, firmaya, təşkilata, mükafatlara da aid edilir.

QRANT FİLMİ (grant film) – Konkret layihənin (ideya) gerçəkləşdirilməsi üçün ayrılmış maddi vəsaitlə çəkilən film (veriliş). Adətən, veriliş və filmlər üçün qrantları beynəlxalq təşkilatlar və iri fondlar ayırır.

QRAVÜRA (engraving/print/etching) – Lövhə üzərində həkk edilmiş rəsm əsərlərinin basma (çap) üsulu ilə kağıza və ya başqa materiala köçürülən əksi, qrafikanın növlərindən biridir. Metal, ağac, linelium, daş lövhə, bəzən də parça üzərində həkk edilən təsviri və bu təsvirdən çıxarılan əksi özündə birləşdirir. Q.-da qrafika sənətinə xas olan bədii ifadə vasitələrindən (kontur xətlər, ştrix, ləkə, bəzən də rəng) istifadə olunur.

QREYFERİN ADDIMI (pitch of grab) – Kinolentin film kanalında hərəkəti istiqamətində ölçülən iş gedişində qreyferin dişinin qurtaracağının maksimal yerdəyişməsi.

QREYFER MEXANİZMİ (Grab mechanism) – Kinolentin film kanalında bir kadr kəsik-kəsik irəliləməsi üçün mexanizm. Q.m. kinoçəkiliş aparatında kadr pəncərəsində obtyuratorun hər bir açılışından əvvəl lentin ekspozisiya olunmayan sahələrinin əvəzlənməsini təmin edir. Q.m. ilə obtyurator qarşılıqlı şəkildə bir-birinin işini tənzimləyir. Kinoekrandakı təsvirin davamlılıq dərəcəsi onların işinin dəqiqliyindən asılıdır.

QRİF (signature stamp) – Məlumat, sənəd, nəşr və s. ilk səhifəsinin yuxarıdan sağ tərəfində onun xüsusi istifadə qaydasını müəyyənləşdirən qeyd; möhür.

QRİM (make up paint) – Aktyorun, ifaçının (kinoda), aparıcı və iştirakçının (TV-də) zahiri görünüşünün dəyişdirilməsi sənəti. Bu zaman Q. rənglərindən, pariklərdən, digər vasitələrdən istifadə olunur, saç düzümü müvafiq formaya salınır. Q. obrazın fərdi və sosial səciyyəsini yaratmağa kömək edir. Q. istər qara-ağ, istərsə də rəngli bədii kinematoqrafiyada zəruridir. Rəngli filmlərin çəkilişi zamanı ekranda dərinin rənginin təbii görünməsi üçün onun bütün açıq sahələri qrimlənməlidir. Müasir kinoxromatik kinolentlərin rəngə həssaslığı nəzərə alınaraq kino üçün (həm də TV üçün) sarı-narıncı tonlu Q. buraxılır. Quru və yağlı Q. dəstləri açıq-çəhrayıdan tutmuş tünd qəhvəyivari-narıncıya qədər on bir müxtəlif çalarda buraxılır və 21-dən 31-dək nömrələnir. Müvafiq olaraq ekranda Q.-in bu tonları açıq-boz və tünd boz tonların müxtəlif çalarları kimi verilir.

QROTESK (grotesque) – Əcayib, gülməli, komik. 1) Adamların, yaxud əşyaların fantastik böyüdülmüş, eybəcər-komik şəkildə təsviri; 2) Mətbəə şrifti.

QRUPLAŞDIRMA (grouping) – Çəkiliş zamanı «görüntüdə»ki çox sayda müxtəlif əşyaların necə gəldi ekrana səpələnməsinə yol verməmək üçün onların mümkün qədər qruplaşdırılması. Əşyaları qruplaşdırmaqla vahid, həm də yığcam görüntü təəssüratı yaradılır. Çox vaxt çəkilişin aparıldığı istiqaməti diqqətlə seçmək hesabına qruplaşdırma effektinə nail olmaq mümkündür. Hətta əşyalar arasındakı məsafə böyük olanda belə, bu effekt alına bilər.

QULAQLIQLAR (cabs) – Assistent və ya səs operatorunun volyumetrin indikatorunda səsin səviyyəsinə göz qoyması, yazılan səsi diqqətlə dinləyib yoxlaya bilməsi üçün qulağa taxılan vasitə. Q. yazılan səs siqnalının gücünü qiymətləndirməyə müəyyən dərəcədə kömək edir.

QURAŞDIRILMIŞ ÇƏKİLİŞ (composite shooting) – Çəkiliş zamanı real mövcud olanlardan fərqli kinoçəkiliş üsulları və qaydaları; Q.ç.-in köməyi ilə bir kadrda müxtəlif vaxtlarda və miqyaslarda çəkilmiş təsvirləri birləşdirmək mümkündür.

QURULUŞÇU OPERATOR (photography director) – Filmin əsas yaradıcılarından biri, filmi lentə köçürən şəxs. Bədii kinoda bəzən quruluşçu rejissorla birlikdə filmin ideya-bədii istiqamətini müəyyənləşdirir.

QURULUŞÇU RƏSSAM (production designer) – Dekorator rəssamın, assistentin, kostyum, qrim, mebel, rekvizit və quraşdırılmış çəkilişlər üzrə rəssamın daxil olduğu qrupun işinə başçılıq edir. Bəzən bütün rəssamların işini təkcə Q.r. yerinə yetirir. Q.r-ın vəzifəsi gələcək filmin memarlıq ansambllarından tutmuş ən xırda məişət şəraitinədək maddi mühitini yaratmaqdır.

QURULUŞ HAQQI (production fee/grant) – 1) Veriliş və ya filmin dramaturji həlli, eləcə də EE materialına müəyyən kompozisiya, quruluş vermək, bədii-estetik və emosional gücünü artırmaq sahəsində yaradıcı şəxslərin (rejissor, operator, rəssam və s.) gördükləri işin haqqının ödənilməsi üçün ayrılan maddi vəsait. 2) Bax: Q o n o r a r.

QURULUŞLARIN KOMPOZİSİYA SXEMİ (compositional frames of production) – Təsvir dilinin əlifbası. Kompozisiya quruluşlarının ən sadə sxemləri üfüqi, şaquli kəsilmiş, şaquli, əyri, üçbucaq və diaqonal üzrə qurulan kadrlardır.

QURULUŞ SEXİ (production studio) – Pavilyonda (studiyada) çəkiliş zamanı dekorasiyaların qurulması və studiyaların dizaynı ilə məşğul olan istehsalat strukturu.

QÜTBLƏŞDİRİLMİŞ İŞIQDA KİNOÇƏKİLİŞ (polarized light shooting) – Qeyri-metal əşyaların hamar səthlərindəki işıq ləkələrini aradan qaldırmaq lazım gəldikdə, yaxud çəkilən əşyaların səthinin fakturasını xüsusilə aydın üzə çıxarmaq vacib olduğu hallarda tətbiq edilən çəkiliş üsulu. Q.i.k.-ə qütbləşdirmə işıq-filtrləri vasitəsilə nail olunur.

QÜTBLƏŞMƏ (polarizing) – Oxşar tezliklərin siqnallarını fərqləndirməyə və mövcud zolaq çərçivəsində daha çox siqnal ötürməyə imkan verən radiosiqnalın xüsusiyyəti. Xətti (şaquli/üfüqi) və dairəvi (sol/sağ) Q.-lər mövcuddur.

L

LABORATORİYA (lab/studio) – 1) Elmi-tədqiqat, istehsalat, tədris müəssisələrində və s. müxtəlif eksperimentlər aparılan şöbə və ya bölmə; xüsusi avadanlıqla təchiz olunur; 2) Yaradıcı sənətkarın (yazıçı, ssenarist, rejissor, jurnalist və s.) fəaliyyət sahəsi. Rejissorun laboratoriyası (emalatxanası); 3) Kinolentin aşkarlandığı xüsusi istehsalat otağı.

LAKLAŞDIRMA (varnishing) – İstismar zamanı, xüsusən də sarınarkən kinolenti sürtülməkdən qorumaq üçün onun səthinə lak örtüyünün çəkilməsi. L. işşığahəssas təbəqənin hazırlanması prosesi başa çatdıqdan sonra aparılır.

LAKONİZM (laconicism) – Fikrin az sözlə, yığcam, aydın ifadə edilməsi. L. danışıq tərzinin dəb olduğu Lakoniyanın adı ilə bağlıdır. Atalar sözü, məsəlaforizmlər üçün L. səciyyəvidir. L. ssenari mətnində, filmdə, montajda sənətkarlığın mühüm şərtlərindən hesab edilir.

LATENSİFİKASİYA, g i z l ə t m ə (latentification) – Aşkarlama zamanı işığahəssas materialların işlənməsinin müxtəlif növlərinin tətbiqi ilə gizli təsvirin gücləndirilməsi qaydaları.

LATENT TƏSVİR (latent image) – Aşkarlanmaya qədər işığahəssas materialda olan qapalı təsvir.

LAYİHƏ (design/project) – Veriliş layihəsi, çəkiləcək film, yaradılacaq studiyanın, qurğunun, məmulatın quruluşu və s. haqqında lazımi təsəvvürü verən və sonrakı mərhələdə iş sənədlərinin işlənib hazırlanması üçün zəruri məlumatı əks etdirən sənədlər kompleksi.

LAZER (lazer) – Cəmləşdirilmiş işıq axınlarının alınması üçün cihaz. Məcburi şüalanma nəticəsində işığın güclənməsi – xeyli sayda informasiya məlumatlarının işlənib-hazırlanması və sürətlə ötürülməsi üçün ən yeni informasiya texnikasında (fotomikroqrafikada, videodisklərdə, printer və telekompüter sistemlərində) geniş tətbiq edilən fövqəladə intensiv dar istiqamətlənmiş işıq şüaları axınları almaq üçün qurğu. L. şüasının köməyi ilə də təsvir almaq olar.

LAZER TV (Laser TV) – Ekranında təsvirlərin lazer şüası vasitəsilə əks edildiyi TV sistemi. Rəngli TV-də üç lazer şüası olur. Lazer şüasının işə salınması üçün hərlənən güzgü sistemlərindən istifadə edilir.

LAZER YAZISI (lazer beam recorder) – Rəqəmli texnologiyanın əsasında siqnalların lazer şüası ilə kompakt-disklərə (KD) və videodisklərə yazılması sistemi. Səs siqnallarının kompakt-disklərə yazılışı yarımkeçirici lazer şüası rəqəmli formaya çevrildikdən sonra həyata keçirilir. Lazerin az güclü fokuslaşdırılmış şüası bir mikrosaniyə ərzində asan əriyən materialı buxarlandıraraq diskin səthində 1 mkm-dək dərinlikdə bir-birinin ardınca gələn dərinliklərdən ibarət mikrominiatür yazı cığırları formalaşdırır. Yazılan siqnallar olmadıqda diskin səthi dəyişməz qalır. Siqnallar diskin yalnız bir tərəfinə yazılır.

LEKSİKON (lexicon/dictionary) – Hər hansı dilin lüğət fondu, jurnalistin söz ehtiyatı.

LENT (band/tape) – Videokasetlərdə istifadə edilən, üzərinə təsvir və səs siqnalları yazılan maqnit lent. Videobaşlıq siqnalları L.-ə dioqanal vəziyyətdə yazılır. Bundan başqa səs və yoxlama (sınaq) siqnalları da yer alır. Videonun maqnit başlığını korlamamaq üçün lentə əl vurmamaq, kəsib zədələməmək, maqnitli, tozlu, nəm yerdə saxlamamaq lazımdır. L.-lər çox nazik, maqnetik, mineral tozlarının plastik bir zolaq üzərinə köçürülməsi ilə əldə edilir. Əsas material olaraq poliyesterdən istifadə edilir. Qalınlığı 0,05-0,008 mm arasındadır. Mineral toz (Fe2O3) xüsusi bir yapışdırıcı vasitəsilə lentin üzərinə yapışdırılır. L. emalı fotoqrafiya filmlərinin emal prosesinə oxşardır. Əvvəlcə orijinal – əsas disk hazırlanır. Bu diskdən neqativ çıxarılır və bu neqativ əsasında kütləvi istehsal aparılır. Lazer diskin üzərinə yazılmış "digital" məlumatları oxuyur. Diskin səthində təxminən 5 milyard nöqtə yer almaqdadır. Hər nöqtə səsin rəqəmli bir siqnalını təmsil edir. Bir saniyədə 44 000 nöqtə oxunur.

LENTDƏN-LENTƏ KÖÇÜRMƏ (reel to reel recording) – Surət çıxarmaq, montaj etmək, nəyi isə köçürmək və axtarmaq məqsədi ilə həyata keçirilən texniki proses.

LENT ƏRPİ (tape snuff) – Kinolentin emulsiya zərrəciklərinin bərkimiş (qumlaşmış) çöküntüləri.

LENTİN AVTOMATİK TƏKRAR GÖSTƏRİLMƏSİ (auto repeat-playback) – Bütün lentin, yaxud onun müəyyən fraqmentinin avtomatik olaraq təkrar göstərilməsi sistemi.

LENTİN AVTOMATİK YIĞILMASI (auto rewind) – Kasetdəki lentin avtomatik olaraq əksinə – geriyə yığılması mexanizmi. Videoaparatların əksəriyyətində L.a.y. mexanizmi mövcuddur.

LENTİN QABARMASI (tape swelling) – Kinoproyeksiya zamanı həddindən artıq qızma nəticəsində kinolentin burulması. L.q. nəticəsində onun emulsiya təbəqəsilə obyektiv arasındakı məsafə vaxtaşırı dəyişir. Bu da ekranda təsvirin fokusunun itməsinə, necə deyərlər, onun «boğulmasına» gətirib çıxarır.

LENTİN PLASTİKLƏŞDİRİLMƏSİ (tape plasticity) – Jelatin təbəqənin plastikləşdirici maddələr qatışığında plastik xassələrinin yaxşılaşdırılması; aşılama ilə eyni zamanda, yaxud hazır pozitiv alınandan sonra yerinə yetirilə bilər.

LENTİN TƏMİZLƏNMƏSİ (tape cleaning) – Qara-ağ və rəngli film nüsxələrinin yağlı çirklərdən təmizlənməsi təmizləyici məhlulların köməyi ilə yerinə yetirilir.

LENTİN YAPIŞDIRILMASI (tape splicing) – İstənilən lentuzatma mexanizmində lentin hamar davamiyyətini, ekranda bir parçadan digərinə hiss olunmadan keçidi, səsləndirmə zamanı şıqqıltının olmamasını təmin edən kinolentin iki qurtaracağının birləşdirilməsi üzrə texnoloji əməliyyat. Düzgün yapışdırıldıqda perforasiya gözcükləri (dəliklər) dəqiq üst-üstə düşür və yapışdırılan kadrların parametrləri pozulmur.

LENTÖTÜRMƏ MEXANİZMİ (tape transport mechanism) – Kinolentin film kanalına verilməsi, onun bir kadr addımlı qırıq hərəkətini, kinolent müstəvisinin kinoobyektivə nisbətən vəziyyətinin dəqiq saxlanmasını və qəbuledici kaset daxilində çəkilən kinolentin dairəvi şəkildə yığılmasını təmin edir.

Lentötürmə mexanizminin tərkibinə kasetlər, dişli çarxlar, diyircəklər, film kanalı və qreyfer mexanizmi daxildir.



LEYBL (label) – Yarlıq, nişan, damğa. Telekompaniya və proqramların tanınma nişanı, onların adını, mənsubiyyətini və s. göstərən etiket.

LEYTMOTİV (leit-motif) – 1) Aparıcı motiv; filmdə, verilişdə dəfələrlə təkrar olunan əsas motiv (mövzu); 2) Bədii əsərin əsas mövzusu, kiminsə fəaliyyətində, hadisələrin axarında və s. əsas mövqe.

LEYTMOTİV MÜSAHİBƏ (burden interview/ leit-motif interview) – Konkret mövzu ətrafında aparılan müsahibə; həmsöhbətin (müsahibin) öz həyat tarixçəsini sərbəst formada, amma hadisələrin xronoloji ardıcıllığı ilə danışması. L.m. söhbətin təbii axarda inkişafına və jurnalistin səmimi mühit yaratmasına imkan verir. L.m. müsahibə alınan adamın ünsiyyətcilliyindən, danışmağa meylli olmasından daha səmərəli istifadə etmək üçün respondentə müəyyən mövzuya dərhal yanaşmaq üçün çox kömək edir.

LƏYAQƏT (dignity/self-respect) – Şəxsiyyətin nüfuzu haqqında təsəvvürü ifadə edən əxlaqi şüur anlayışı, etikanın insanın öz-özünə və cəmiyyətin fərdə əxlaqi münasibətini ifadə edən kateqoriya. L.-in dərk edilməsi şəxsiyyətin öz-özünə nəzarət etməsinin elə formasıdır ki, fərdin özünə qarşı tələbkarlığı bu formaya əsaslanır. L. konkret telekompaniyanın, studiyanın və jurnalistin əxlaqi keyfiyyətinin göstəricisidir.

LİBRETTO (libretto) – İri musiqi əsərinin (opera, balet və s.) yazılı mətni; müəllif ideyasının, düşüncənin şərhinin ilk ədəbi forması L. əsas konflikt, ssenaridə baş verən hadisələrin ümumi məzmunu barədə təsəvvür verir, əsas iştirakçılarla və onların qarşılıqlı münasibətləri ilə tanış edir. Adətən, L.-da ssenarinin bütün komponentləri vahid süjet xəttində açılmış olur. Qısa L. xüsusi təfərrüata varmadan yalnız süjetin əsas məğzini əks etdirir. Lakin qəhrəmanların xarakteri barədə təsəvvür verən, əsas düşüncəni açan bəzi detallar buraya daxil edilə bilər. İmkan daxilində sadə və aydın olan L.-nun genişləndirilmiş variantı müəyyən mənada ədəbi ssenarini əvəz edə bilər.

LİMİT (limit) – Müəyyən sərhəd, hədd, hüdud, dərəcə; bir şeyi işlətmək, ondan istifadə etmək üçün qoyulan norma.

LİNZA (lens) – İki sferik səthlə məhdudlaşan mərci şəkilli optik şüşə; çəkiliş zamanı müxtəlif effektlərin alınmasında istifadə olunan optik vasitə. L.-rın 6 növü mövcuddur: ikili qabarıq, yastı-qabarıq, çökək-qabarıq, ikili-çökək, yastı-çökək, qabarıq-çökək. Əvvəlki üç linza növü müsbət, sonrakılar isə mənfi L. adlanır.

LİNZALAR MEXANİZMİ (lens mechanism) – Kamera ilə birgə və ya ayrı olaraq işlədilən, təsviri qavramağımıza yardım edən dəyişən mərkəzli linzaların optik fəaliyyət mexanizmi.

LİNZALI EKRAN (lenticular screen) – Şaquli yerləşən, nazik silindrvari linzalardan ibarət müstəvi. Bütün linzaların eni eyni və mümkün qədər kiçik ölçüdə olmalıdır ki, təsvir elementlərinin sayına görə onları üfüqi istiqamətdə yerləşdirmək mümkün olsun. Bu halda optimal məsafədə rastrı nəzərdən keçirdikdə rastrın strukturu görünmür. L.e.-dan stereoskopik TV-də istifadə edilir.

LİNZANIN OPTİK QÜVVƏSİ (lens optic force) – Linzadan keçən şüaların yayınma həddini müəyyən edən göstərici. Şüalar ilkin istiqamətindən nə qədər çox yayınarsa, optik qüvvə də bir o qədər böyük olar. Toplayıcı L.o.q. müsbət, yayıcı linzanınkı isə mənfi sayılır.

LİNZANIN YÜKSƏK NÖQTƏSİ (lens high point) – Linzanın səthinin baş optik oxla kəsişdiyi yer. Hər bir linza iki – ön və arxa zirvəyə malikdir. Zirvələr arasındakı məsafə linzanın qalınlığını müəyyən edir.

LİSENZİYA (licence)Xüsusi icazə, icra orqanlarının hər hansı fəaliyyətə verdiyi razılıq. 1) TV və radio yayımı üçün müvafiq icra strukturundan alınan rəsmi icazə; 2) Dövlət orqanlarının mal aparmaq və gətirmək üçün verdikləri icazə; həmin icazəni təsdiq edən sənəd; 3) Bir şeydən güzəştli və pulsuz istifadə etmə icazəsi; 4) İxtiradan istifadə üçün icazə.

LOQOTİP (logotype) – Şirkət, studiya, veriliş, proqram yazılışı. Bəzən L.-lər konkret simvola çevrilərək əmtəə nişanı kimi istifadə olunur.

LOKAL (local) – Məhdud əraziyə, müəyyən yerə xas; qəbul olunmuş həddən kənara çıxmayan.

LÜĞƏT (dictionary) – Müəyyən üsulla düzülüb, mənası, başqa dilə tərcüməsi, düzgün yazılışı, dəqiq tələffüzü və s. verilən sözlər toplusu. Lüğət, əsasən əlifba sırası ilə tərtib olunur və iki növü vardır: ensiklopedikfiloloji. Konkret sahəyə aid olan oxuduğunuz bu izahlı L. filoloji lüğətdir.

LÜMİNESSENSİYA KİNOÇƏKİLİŞİ (luminescence shot) – Görünməz ultrabənövşəyi şüaların (lüminessensiya) təsiri ilə müxtəlif uzunluqlu görünən şüalar buraxan obyektivlərin kinoçəkilişi. İşıqsaçmanın rəngi müxtəlif olur: mavi, bənövşəyi, yaşıl, qırmızı və s. L.k. qara-ağ və rəngli lentlərdə aparılır. Bu cür çəkiliş, məsələn, dağ süxurlarında qazıntı halında tapılan heyvanların qalıqlarını görməyə və üzə çıxarmağa imkan verir. L.k. başlıca olaraq, mikro və makro kinoçəkilişlərində tətbiq olunur.

LYUKSMETR (light intensity meter) – İşıqlanma səviyyəsini ölçmək üçün cihaz. Kinoteatrlarda ekranların işıqlanma səviyyəsini yoxlamaq üçün L.-dən geniş istifadə olunur.

M

MACƏRA FİLMİ (adventure film) – Daha çox tamaşaçıların əylənməsi üçün çəkilən, qeyri-adi süjetli hadisələrdən və qəhrəmanların müxtəlif sərgüzəştlərindən bəhs edən ekran əsəri.

MAHİYYƏT (essense/content) – Mövcud şeyin mənası, bütün digər şeylərdən, bu və ya digər şəraitin təsiri altında dəyişkən vəziyyətlərdən asılı olmayaraq öz-özlüyündə mövcud olan.

MAKET (model/scale model) – Bir şeyin kiçik nümunəsi, modeli; qurulacaq dekorasiyanın, studiyanın ümumi ansamblı, şəhər və s. həcm-fəza təsviri, çəkiliş obyektinin, məsələn, binanın, zavodun, dəmiryol qovşağının, qatarın, gəminin, təyyarənin, avtomobilin və s. kiçildilmiş modeli, müəyyən ölçüdə təsviri. Hər hansı səbəbdən çəkilişin natura obyektlərini çəkmək mümkün olmadıqda M.-lərdən istifadə edilir. M.-ə bir sıra tələblər irəli sürülür: onlar maksimal dərəcədə dəqiq, mümkün qədər çox detallı olmalı, müəyyən və dəqiq miqyasda yerinə yetirilməlidir ki, ekranda saxtalıq nəzərə çarpmasın. M.-ləri çox vaxt kadrda natura çəkilişi ilə birlikdə yerləşdirirlər.

MAKET KİNOÇƏKİLİŞİ (model shot) – Binanın, zavodun tikilməsini və ya dağılmasını, avtomobilin yanmasını, qatarların toqquşmasını, döyüş səhnələrini və s. naturada çəkmək mümkün olmadığı hallarda tətbiq edilən çəkiliş üsulu. Maketin təbii işıqlandırılmasına böyük diqqət yetirilməlidir. Maketləri, adətən, orta və ümumi planda çəkirlər. Çünki iri plan ekranda saxtalığı tez nəzərə çarpdıra bilər. Hava perspektivi təsəvvürü alınması üçün bəzən maketin qarşısında yüngülcə pudralanmış şüşə də qoymaq olar. Hərəkət edən maketləri yüksək tezliklə çəkmək olar. Maket nə qədər kiçik olarsa, kinoçəkilişin tezliyi bir o qədər böyük olar.

MAKLÜENİZM (McLuhanism) – 1) Kanada sosioloqu və nəzəriyyəçisi Marşall Maklüenin kommunikasiya sahəsində əsas müddəalarını ifadə edən konsepsiya. Əsasını "vasitə özü məlumatdır" tezisi təşkil edən bu konsepsiya elektron KİV-i insanın hiss orqanlarının davamı kimi nəzərdən keçirir. Bu nəzəriyyəyə görə cəmiyyətin inkişafı kütləvi ünsiyyət sahəsində tərəqqi ilə müəyyənləşir və bu da insana ətraf mühiti qlobal miqyasda dərk etmək imkanı verir.

MAKSİMAL GÖRÜNTÜ KONTRASTI (maximum display contrast) – Çox işıqlı və yüksək əksetdirmə qabiliyyəti olan səthlə (məs., ağ pərdə) qayıdan işığı olmayan zülmət qaranlıq arasında fərq. Telekameranın tam kontrakt diapazonunu səliqəli verə bilməməsi çox vaxt özünü onda göstərir ki, lent üzərindəki insan sifəti, fonun – səmanın, yaxud divarın parlaqlığı artdıqca siluetə çevrilir və ya ön planda onun qarşısına çox parlaq obyekt çıxanda, çox qara, ya da dənəvər olur. Son illərdə texnoloji nailiyyətlərə baxmayaraq, videosistemlər kinolent üzərindəki M.g.k.-nı verməyə qadir deyildir. Bu mənada telekameranın gerçəkliyi kinolentdə və həyatda gördüyümüz kimi əks etdirmək gücü yoxdur. Ən ümumi şəkildə hesab etmək olar ki, videoaparatlar işıqla qaranlığın 20:1 nisbəti çərçivəsində işləməyə qadirdir.

MAKSİMUM UZAQLIQ (range) – Radio və TV ötürücüsündən yayımın alınmasının mümkün olduğu ən maksimum uzaqlıq.

MAQNAT (magnate) – Geniş maliyyə imkanlarına malik olan, zəngin, dövlətli adam, iri kapitalist. TV və mətbuat sahəsində də mediamaqnatlar mövcuddur. Məs., Ted Törner, Berluskoni və s.

MAQNİT ANTENASI (magnetic antenna) – İçliyi maqnit materialından (çox vaxt maqnitodielektrik və ya ferrit) olan çoxsarğılı çərçivəli antena. M.a., əsasən radiodalğaların qəbulu (radionaviqasiya qurğularında) və daha çox radio verilişi (kiçik qabaritli qəbuledicilərdə) üçün tətbiq edilir.

MAQNİT BARABANI (magnetic drum) – Maqnit başlığı vasitəsilə məlumatların yazılması, mühafizə olunması və oxunması üçün maqnit materialla örtülmüş silindr.

MAQNİT FONOQRAMLARI ŞİFRƏAÇANI (magnetic phonadecipher) – Maqnit lentinin cilalı səthinə boya ilə xətt çəkən cihaz (səs yazılışı olmayanda düz, səs olanda isə dalğavari xətt). Lent səsləndirici başlığın yanından keçəndə, cihazda elektrik siqnalları güclü maqnit sahəsində yerləşən hərəki çarxa daxil olur. Çarxa möhkəm bərkidilmiş qələmsaxlayana təzyiqlə boya verilir. Şifrəaçan maqnit fonoqramının vizuallaşmasını yerinə yetirir və onun şifrəsinin açılmasına – hər bir sözün, ifadənin əvvəlini və sonunu tapmağa, lentdə onların vəziyyətini köndələn xətlərlə qeyd etməyə, eləcə də mətni həmin xətlərin arasına yazmağa kömək edir. Özü də sözlərin ardıcıllığı sağdan sola doğru gedir.

MAQNİT LENTİ (magnetic tape) – İnformasiyanın uzun müddət saxlanılması üçün istifadə olunan qeyri maqnit kütlədən (polietilentereftalat, polivinil-xlorid, diasetat, triasetat, həmçinin fosforlu tunc tipli qeyri-maqnit metal) ibarət, üzərinə ferromaqnit təbəqə çəkilmiş yanmaz, əyilən, elastik lent. M.l-nin səthi nazik ferromaqnit təbəqəsi (maqnitli daşıyıcı) ilə örtülür. Xüsusi səsdaşıyıcı xırda ferromaqnit zərrəciklərdən (dəmir oksidlərindən) ibarət olan M.l.-nin qalınlığı 3,5 və 5,5 mkm-dir. İşçi təbəqənin qalınlığı 10-20 mkm-dir. Lent dartıla bilir. Parçalanma həddi orta hesabla 2,5 kq təşkil edir. Lentin yazılış və səsləndirmə zamanı məsləhət görülən dartılma səviyyəsi 50-250 q həddində, buraxılış və saxlama məqamlarında isə 800 q-a qədər olmalıdır. M.l.-nin birləşdirilməsi xüsusi yapışan lentlə, yaxud yapışqanla həyata keçirilir. Səsyazma və videoyazı proseslərində, hesablama texnikası, avtomatika və s. sahələrdə tətbiq olunur. M.l.-nin yaddaşı informasiya tutumunun böyük olması (yüz mln.-larla söz) ilə fərqlənir.

MAQNİT LENTİNİN HAZIRLANMASI (absorption control treatment) – Hissəciklər arasında boşluqlar və dəliklər yaranmasının qarşısının alınması, eləcə də diapazonun dinamikliyinin rəqəmli səs yazılışı üçün tələb olunan miqyasda genişləndirilməsi.

MAQNİTOFON (magnetic tape recorder) – Səs siqnallarını maqnit lentinə yazan, sonra isə səsləndirən aparatlar; təkmilləşdirilmiş səsyazan aparat. Bircığırlı və çoxcığırlı M.-lar monofonik və sterefonik yazma, həmçinin səsləndirmək üçündür.

MAQNİTOFONDAN MAQNİTOFONA KEÇİD (long play system) – Qoşa kasetli maqnitofonlarda iki maqnitofon arasında avtomatik keçid.

MAQNİTOLA (magnetic radiogrammphone) – Maqnitofon və radioqəbuledicidən ibarət aparat.

MAQNİT-OPTİK YAZILIŞ (magneto-optic recording) – Bu cür yazılış optik kütlə ilə maqnit sahəsini optik yazılış daşıyıcısına, eyni zamanda daşıyıcının maqnitləşmə halını yazılan informasiyaya uyğunlaşdırır; bu zaman informasiyanı daşıyıcıya maqnit sahəsi çatdırır, optik kütlə isə yazı daşıyıcısına əlavə təsir vasitəsinə çevrilir.

MAQNİT VİDEOYAZISI (magneto-video recording) – TV proqramlarının formalaşdırılması texnologiyasının ayrılmaz hissəsi; elektrik siqnallarının maqnit yazısı və sonradan canlandırılması. Bu proses ferromaqnit materialların siqnalın təsiri altında maqnitləşməsi və sonra bu maqnitləşməni uzun müddət qoruyub saxlaması qabiliyyətinə əsaslanır. M.v. prosesində təsvirin siqnalı maqnit lentinin iş mühitinin müvafiq şəkildə maqnitləşdirilmiş sahələrinin məkan ardıcıllığına çevrilir. TV və radioda səs siqnallarının maqnit yazısının fiziki mahiyyəti eynidir və bu sahədə maqnit daşıyıcılarının üç növü tətbiq edilir: lent, baraban və disk. Poliefir maddədən (lavsan) və nazik maqnit təbəqədən ibarət olan lent daha geniş yayılıb. Lavsanın əlverişli mexaniki xassələri sayəsində elektrik siqnallarını təhrifsiz və təkrar-təkrar yazmaq, eləcə də canlandırmaq olur. Belə lentlərin kütləsinin qalınlığı 12-38 mkm, yazılan təbəqənin qalınlığı 6-16 mkm-dir. Eni 3,8 mm-dən 50,8 mm-dəkdir.

MAQNİT YAZISI (magnetinc vision system) – İnformasiyanı yazan və oxuyan (yenidən canlandıran) sistem; yazma prosesi informasiya daşıyıcısının (maqnit lenti, məftili və s.) və ya onun ayrı-ayrı hissələrinin qalıcı maqnit vəziyyətinin yazılacaq informasiyaya uyğun siqnallarla dəyişdirilməsi yolu ilə aparılır. Yenidən canlandırma zamanı əks çevrilmə baş verir və göstərilən dəyişikliklərə müvafiq informasiya siqnalları hasil olunur. M.y.-ndan səsin (maqnitofon, diktofon), təsvirlə birlikdə səsin (videomaqnitofon), ölçü, idarəetmə, hesablama siqnallarının və s. yazılması üçün istifadə olunur.

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİ SUBSİDİYASI (community service grant) – İctimai yayımın təşkili üçün həyata keçirilən maliyyələşmə sistemi. ABŞ-da yayım korporasiyasının İctimai TV stansiyalarının maliyyələşdirilməsi üçün federal büdcədən həyata keçirdiyi maliyyə siyasəti.

MANEƏ (noise/alias/interference) – Yayımın istənilmədən pozulması, elektrik siqnallarının axını zamanı təbii əngəllərin yaranması. Siqnala hər hansı bir kənar, yaxud daxili təsir göstərən əngəllər. Bunlar ötürülən və qəbul olunan siqnalda təsadüfi pozuntular doğurur. M. bir qayda olaraq, səsli yayımın siqnallarının xüsusiyyətindən asılı olmur, daha çox yayım verilişlərinin pauzalarında üzə çıxır. Bu, son vaxtlar çox tez-tez müşahidə edilən «kanal qıtlığı» ucbatından da ortaya çıxan prosesdir.

MANEƏ-FON (background noise) – Faydalı siqnallarla (dalğalarla) interferensiya olunaraq qeydə alınan orta kvadratik səviyyəli müntəzəm və ya təsadüfi siqnallar.

MANEƏLƏRƏ DAYANIQLIQ (stability to obstacles) – Təsadüfi manelər olduqda telekanalın öz yayımını saxlama qabiliyyəti.

MANERA (manner/style) – 1) Kamera qarşısında hərəkət etmək tərzi, davranışın bu və ya başqa xüsusiyyəti; hərəkət üsulu, tərzi, vərdiş; davranışın zahiri formaları; 2) Aparıcının, müəllifin, rejissor və bəstəkarın yaradıcılıq üsullarının məcmusu, fərqli cizgiləri, üslubu, eləcə də hər hansı bir sənət əsərinin kiminsə ifasında fərqli cizgiləri. Sənətkarın yaradıcılığı üçün səciyyəvi olan fərdi üslub xüsusiyyəti. TV aparıcısının və ya aktyorun fərdi manerası.

MANİPULYASİYA (manipulation) – 1) Aldatmaq, ictimai fikri çaşdırmaq, fırıldaq, hiylə, çirkin məqsədlərə nail olmaq üçün verilişlərdə, xüsusən informasiya proqramlarında faktları qəsdən təhrif etmə; 2) Teleqraf siqnallarının verilməsində iş prosesinin radioverici vasitəsilə idarə olunması.

MARAQLARIN TOQQUŞMASI (collision/clash of interests) – TV və radioda (eləcə də mətbuatda, həmçinin hökumət orqanlarında) məsul vəzifə tutan, yaxud yüksək etimad göstərilən jurnalistin şəxsi maraqları ilə rəsmi vəzifəsinin tələb etdiyi maraqlar arasında ziddiyyət.

MARKETİNQ (marketing) Bazarda (o cümlədən TV bazarında) fəaliyyət. Bazarın hərtərəfli tədqiqi əsasında istehsal və satışın idarə olunması. M.-in əsas funksiyaları: mal çeşidinin, satış əməliyyatlarının planlaşdırılması, reklamın təşkili, malın saxlanılması və nəql edilməsi, servisə nəzarət və s. M.-in əsas vəzifəsi istehsalı bazar tələblərinə uyğunlaşdırmaq üçün şərait yaratmaq, malın istehsalçıdan son istehlakçıya qədər yolunu təmin etməkdir.

MARKETİNQ KOMMUNİKASİYASI (marketing communication) – Reklam, pablik rileyşnz, satışın stimullaşdırılması və s.

MASKA (mask) – 1) Tok-şoularda çıxış edən əsas iştirakçının tanınmaması üçün üzünə, yaxud da gözünə taxılan örtük, göz yerləri taxılan üzlük; 2) Xalq oyunlarında, tamaşa zamanı artistlərin üzlərinə taxdıqları insan və ya heyvan şəkilli üzlük.

MASKALANMA EFFEKTİ (masking concealment effect) – Səs effektləri (yaxud maneə törədən digər səslər) fonunda səs mənbəyini dinləyərkən müşahidə olunan eşidilmə həddinin artması. M.e. maskalanan və maskalanmayan (maneə törədən) saf tonların tezlikləri bərabər olduqda daha çox nəzərə çarpır.

MASS-MEDİA (mass media) – Kütləvi informasiya vasitələri. XIX əsrdə Amerikada başlanan proses sayəsində geniş auditoriya üçün nəzərdə tutulan mətbuat, radio, kino, TV və rabitənin digər informasiya vasitələri XX əsrdə cəmiyyətin sənaye inkişafının müxtəlif iqtisadi strukturları ilə üzvi şəkildə birləşərək onun nailiyyətlərinə və tənzimlənməsinə kömək etdi. Bu prosesin inkişafında keyfiyyətcə irəliləyiş XX əsrin ikinci yarısında müşahidə olunurdu. Kommunikologiyanın müasir KİV-ə mətbuat (qəzetlər, jurnallar, kitablar), radio, TV, kinematoqraf, səsyazma və videoyazı, videoteks, telemətn, reklam lövhələri, məişət videomərkəzləri, birləşən TV, telefon, kompüter və digər rabitə xətləri aiddir. Bütün bu vasitələrə onları birləşdirən keyfiyyət – kütləvi auditoriyaya yönəlmə, xeyli adama yararlılıq, istehsalın korporativ xarakteri və informasiyanı yaymaq xasdır.

MAVİ OTAQ (blue room) – Aparıcıların və diktorların inkrustasiya üsulu ilə çəkilməsi texnologiyasına verilən ad. Bu zaman diktor yaxşı tarıma çəkilmiş və üzərində heç bir qırışıq olmayan göy (yaxud, yaşıl) fonda çəkilir. Sonra həmin fona süjetin məzmununa uyğun olan təsvir verilir. Beləliklə, diktor (aparıcı) sanki hansısa xəritənin, yaxud körpünün, yolun, binanın və s. qarşısında dayanıb danışır. Bütün TV-lər M.o. texnologiyasından istifadə edir. M.o.-ın ən yaxşı nümunəsi hava proqnozunu deyən aparıcının müxtəlif meteoroloji xəritələrin önündə efirə verilməsidir.

"MAVİ SEHRBAZ" ("blue majician") – Meydana çıxdığı ilk dövrlərdə TV-yə verilən məcazi adlardan biri.

MEDİA (media) – Kommunikologiyada informasiya vasitələrinin bütün mümkün növləri və onların ən qədimdən (jestlərin, tüstülərin, təbillərin, qayaüstü rəsmlərin və s.) tutmuş ən müasir informasiya qlobal supermagistrallaradək humanitar funksiyaları öyrənilir. Kütləvi cəmiyyət nəzəriyyəsi baxımından M. bu cəmiyyətin əsas atributlarından – konsyumerizm və konformizmdən asılı informasiya sistemləri kimi özünü göstərir, amma bununla yanaşı, geniş auditoriyanın düşüncəsinə və psixologiyasına təsir göstərmək sayəsində həmin atributları dəstəkləyir.

MEDİABAZAR (media market) – Bu və ya digər şirkətə məxsus KİV-in auditoriyanı əhatə rayonu, mass-medianın köməyi ilə informasiya texnikasının, proqramların və reklamın yayılmasının səmərəli gerçəkləşdirilməsi zonası.

MEDİAMORFOZ (mediamorphosis) – KİV proqramlarında faktların, yaxud ideyaların təhrifi, fakt və hadisələrin bilərəkdən eybəcərləşdirilməsi.

MEDİQRAFİYA (mediography) – Kinofotosənədlərin, videoyazıların və s. hər hansı bir mövzu üzrə siyahısı.

MEXANİKİ YAZI (mechanical recording) – Yazan elementin köməyi ilə yazı daşıyıcısının materialında dərinliyin əmələ gəlməsinə əsaslanan yazılış sistemi. Bu zaman yazı daşıyıcısı qrammofon vallarıdır. Qrammofon valına yazı kəsici alətlə üzərinə donmuş lak çəkilmiş hərlənən diskə köçürülür. Kəsici alət daimi sürətlə diskin kənarından mərkəzinə doğru irəliləyərək laklanmış diskin səthində yarıqlar əmələ gətirir. Alınan diskdən metal nüsxələr düzəldilir, bunlardan isə qrammofon valları ştamplanır.

MELODİKA (melodics) – 1) Melodiya haqqında elm; 2) Hər hansı bəstəkarın, xalqın musiqi yaradıcılığına xas olan melodik vasitələrin məcmusu.

MELODİYA (melody) – 1) Musiqi harmoniyası əmələ gətirən səslərin düzümü, mahnı havası; 2) Uzlaşma, uyum.

MENECER (manager) – İşlədən, yönəldən şəxs; idarəetmə məsələlərinə baxan mütəxəssis.

MENECMENT (management) – 1) Bir işi yönəltmək, idarə etmək, rəhbərlik. Məs., TV M.-i bu qurumun idarə olunması mənasını ifadə edir; 2) İdarəetmə üzrə təlim, kurs, elm.

MENTALİTET (mentality) – Yaşam tərzindən doğan düşüncə. Adamların qavrama və dünyagörüşlərində onların həyat tərzi, bilik səviyyəsi, mədəniyyəti ilə şərtlənmiş fərqi bildirən psixoloji xüsusiyyət. Verilişlərin, sorğuların, reklam müraciətlərinin hazırlanması zamanı M. mütləq nəzərə alınır.

MENYU (menu) – Telekino və efir təcrübəsində ayrıca proqramın, filmin, verilişin və ya onların toplusunun qısa məzmununu əvvəldən anons edən bölüm.

MERKANTİL (mercantile) – 1) Ticari, kommersiya; 2) Mənfəət güdmə, təmənnalı olmaq. Yaradıcılıq işində mənfəət güdmək; 3) Hər şeyə qazanc gözü ilə baxan adam.

METADİL (metalanguage) – İşarələrin "təkrar" kodlaşdırılmış kommunikasiya sistemi kimi öyrənilən TV verilişləri obrazlarının və diskurslarının dili. Kodların şifrəsi semiotika istiqamətində kodları bilmək vasitəsilə açılır.

METOD (method) – Elmdə tədqiqat, jurnalistikada araşdırma üsulu, təlim; ən ümumi mənada məqsədə çatmaq üsulu, müəyyən tərzdə tənzim olunmuş fəaliyyət; təbiət və ictimai həyat hadisələrinin dərk və tədqiqi üsulu; hadisəni öyrənmək üçün elmi cəhətdən yanaşma; konkret bir vəzifəni həyata keçirərkən nəzəri və praktiki fəaliyyətdə istifadə edilən əməliyyat və üsulların məcmusu.

METODİKA (methods) – Hər hansı bir işin icrası üçün məqsədə müvafiq olan üsul və vasitələr məcmusu; üsullar sistemi.

METONİMİYA (metonymy) – Ekranda bütövün (hadisənin, hərəkətin) bir hissəsinin – fraqmentar göstərilməsi yolu ilə hadisə haqqında dolğun təsəvvürün yaradılması; TV dramaturgiyasında hadisənin ancaq ayrı-ayrı epizodlarını göstərməklə dolğun təsəvvür yarada bilən güclü ifadə forması, ED-nin xüsusi üsulu.

METRAJ (footage/metric area) – Ölçü. 1) Kinolentin metrlə ölçülmüş uzunluğu; 2) Kvadratmetrlə hesablanmış sahə.

METRAJ ŞKALASI (footage scale) – Obyektivdən tuşlama müstəvisinədək verilən məsafə üzrə fokusa tuşlamağa xidmət edən şkala. Şkala, obyektivin vəziyyətinə müvafiq olan bir sıra ştrixlərdən tərtib olunur. Obyektivin predmet yerləşən məkana tuşlanması zamanı həmin məkanın məsafəsi ştrixin qarşısında qeyd edilir. Məsafələr metrlə ifadə olunur və aralarında təxminən bir metr məsafə qoyulur. Uzunfokuslu obyektivlərlə işlədikdə şkala ştrixin 5-6 metrliyində qurtarır.

MEYAR (criteria) – Hər hansı şeyə qiymət və tərif vermək, yaxud onu təsnif etmək üçün əsas əlamət, mühakimə, dəyərləndirmə ölçüsü; filmin, yaxud verilişin qiymətləndirilməsi üçün əsas dəyərlərin məcmusu.

MƏKAN QAVRAYIŞI (space perception) – Maddi cisimlərin obyektiv məkan xüsusiyyət və münasibətlərinin – formasının, həcminin, məsafəsinin beynimizdə bilavasitə inikası. Cisimlərin məkan xüsusiyyət və münasibətləri, eləcə də onların beynimizdə inikası çox mürəkkəb proses olub, analizatorların, demək olar ki, əksəriyyətinin iştirakı ilə bağlıdır.

MƏLUMAT DÜYMƏSİ (data) – Kamerada çəkiliş anında məlumatların (tarix, saat) təsvir üzərinə verilməsini təmin edən, mexanizmi işə salan düymə. Bu məlumatları qeyd etməyi unudan zaman playback (geri) cərgəsində və ya montajda M.d.-nə basaraq lazımi yazıları təsvirin üstünə salmaq olar. M.d.-ni bir dəfə basanda tarixi, ikinci dəfə isə saatı göstərir. Əgər düymə təkrar basılanda ekrana xətlər çıxırsa, deməli, ekrana lentin boş bir hissəsi gətirilmişdir.

MƏLUMAT GÖSTƏRİCİSİ (information) – Şəxs, hadisə, proses, fakt və s. barədə əsas informasiya. Vasitənin və rabitə sisteminin tipindən (simli və sistemsiz) asılı olmayaraq məlumatı çatdırmağın bu növlərini fərqləndirmək olar: telefon-radio ilə (nitq), teleqrafla (teletekst), faksimal yolla (hərəkətsiz təsvir) və TV ilə (hərəkətli təsvir).

MƏNBƏYİ YAYĞIN İNFORMASİYA (background) – Mənbəyi dəqiqləşdirilmədən istifadə olunan informasiya. Bu variantda müsahib jurnalistlə razılaşır ki, əsas informasiyanın açıqlanması zamanı onun adı, vəzifəsi və təmsil etdiyi təşkilatın adı çəkilməsin. Bu halda reportyor informasiyanı auditoriyaya özünün apardığı araşdırmanın nəticəsi kimi təqdim edə bilər.

MƏRKƏZİ APARAT OTAĞI (central apparatus room/master control) – TV mərkəzinin baş kommutasiya – paylaşdırıcı qovşağı; APB, MİP. ASK-nın tərkibinə daxil olan aparat otaqlarının qarşılıqlı şəkildə birləşdirilməsi, eləcə də TV yayımının paylaşdırıcı şəbəkəsi ilə canlandırılması üçün nəzərdə tutulub.

MƏRKƏZLƏŞDİRİLMİŞ SİNXRONLAŞDIRMA (centralized synchronization) – Bir qayda olaraq, ASK-larda, vahid dayaq siqnallı bütün aparat otaqlarında təsvirlərin analiz, sintez proseslərinin sinxronluğunu, həmçinin sinfazlığını təmin edən iş rejimi. ASK-nın siqnallarının daxili mənbələrinin sinxronlaşdırılması mərkəzi aparat otağındakı baş sinxrokomplektdən gələn əlavə xətlərlə həyata keçirilir. Baş sinxrokomplektə isə aparat otaqlarında yerləşən sinxrokomplektlər üçün sinxronlaşdırma siqnallarını formalaşdıran sinxrogenerator daxildir.

MƏSAFƏDƏN NƏZARƏT (remote control) – TV-də və videoda uzaqdan idarəetmə cihazı. Bu cihazlarda infraqırmızı şüalar istifadə edilir. Bu səbəbdən uzaqdan (məsafədən) idarəetmə cihazı televizoru «görməli»dir.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   42


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə