İstifadə olunan ədəbiyyat




Yüklə 110.7 Kb.
tarix27.04.2016
ölçüsü110.7 Kb.


MÜNDƏRİCAT

Giriş...........................................................................................................................3

FƏSİL 1.....................................................................................................................5

FƏSİL 2...................................................................................................................12

FƏSİL 3...................................................................................................................19

FƏSİL 4...................................................................................................................22

Nəticə.......................................................................................................................28

İstifadə olunan ədəbiyyat.........................................................................................29

Giriş

Yerin iqliminin formalaşmasında və onun dəyişməsində “okean-atmosfer” əlaqəsi böyük rol oynayır. Onlar arasında hərəkət miqdarı, istilik və rütubət mübadiləsi gedir. Bunun nəticəsi olaraq qitədaxili rayonlarda kəskin temperatur fərqləri aradan qaldırılır və bu rayonlar rütubətlə təmin olunur.



Böyük su kütlələrinin okean və dənizin bir yerindən başqa yerinə üfüqi istiqamətdə aparılması (yerdəyişməsi) cərəyan adlanır. Cərəyanlar temperatur, sıxlıq fərqləri, su səviyyəsinin müxtəlifliyi, küləyin təsiri və s. nəticəsində yaranırlar. Onların istiqamətlənməsinə isə Koriolis qüvvəsi böyük təsir göstərir. Onun təsiri nəticəsində cərəyanlar Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində isə sola meyl edirlər.

Cərəyanlar vasitəsilə Dünya okeanının suları yerdəyişməyə məruz qalır. Onlar əsasən yüksək enliklərdən alçaq enliklərə doğru, alçaq enliklərdən isə yüksək enliklərə doğru yerdəyişirlər. İsti axınların alçaq enliklərdən yüksək enliklərə doğru istiqamətlənməsi yüksək enliklərdə iqlimin mülayimləşməsinə şərait yaradır və dənizlərin buz bağlanmasına mane olur. Soyuq axınların qitənin sahilyanı ərazilərdən keçməsi burada rütubətin miqdarını kəskin azaldır və temperatur fərqləri yaradır, buradakı kontinentallığı artırır.

Dünya okeanında yuxarıda göstərilən səbəbdən hər hansı biri ilə yaradılan cərəyanlar çox nadir hallarda müşahidə olunur. Əksər cərəyanlar xüsusilə də böyük cərəyanlar bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır.

Atmosfer sirkulyasiyasının təsiri nəticəsində okeanın üst səth axınları (1000-2000m) subtropik və tropik enliklərdə antisiklonik burulğanlar, mülayim və yüksək enliklərdə isə siklonik burulğanlar əmələ gəlir. Okeanın Şimal və Cənub hissələrində səth sularında yerləşən bu nəhəng antisiklonik burulğanlar uyğun olaraq atmosferin subtropik və tropik altisiklonları altında yerləşmişlər.

Müxtəlif temperatur xarakteristikalarına və duzluluğa malik cərəyanların qovuşduğu rayonlarda sıxlaşma nəticəsində səth cərəyanlarının okean dərinliklərinə enməsi baş verir. Bu prosesin nəticəsində dəniz sularının dərinlikdən qalxması (apvellinq) baş verir. Bu yerdəyişmənin nəticəsində sahilyanı sular okeanın eyni enlikdəki mərkəzi sularından 2-30S aşağı olur. Bu da həmin ərazidə iqlimin dəyişməsinə səbəb olur.

Okean cərəyanlarının nə qədər güclü və nəhəng olması barədə aşağıdakılar sübutdur. Meridional axınlar sırasında Qolfstrim və Kurosio ən tanınmışlarıdır. Onlardan birincisi hər saniyədə təqribən 75mln m3, ikincisi isə 65mln m3 su aparır. Yerin ən bolsulu çayı olan Amazon isə hər saniyədə təqribi 220min m3 su aparır.

Cənub yarımkürəsinin böyük bir sahəsində Antraktida sahillərindən mülayim enliklərə qədər əhəmiyyətli dərəcədə böyük su sahəsi olmadığından, burada okean üzərində dayanıqlı və güclü küləklər əsir. Elə bu küləklər də daimi olaraq okean sularını Şərqə aparır və nəticədə üç okeanın suyunu özündə saxlayan dünyada ən nəhəng və güclü cərəyan olan Qərb Küləkləri cərəyanı yaranır. Bu cərəyan 2500 km enə, 1 km dərinliyə malikdir və hər saniyədə təqribi 200mln m3 su aparır.

FƏSİL 1


OKEAN CƏRƏYANLARINI YARADAN SƏBƏBLƏR

Okean cərəyanlarını yaradan səbəblər müxtəlifdir. Onlar:



  1. Küləyin təsiri nəticəsində (eyni istiqamətli davamlı və güclü küləklər dreyf axınlarını yaradırlar);

  2. Dəniz suyunun sıxlığının qeyri bərabər paylanması – bu cərəyanlar təzyiqlər fərqini aradan qaldırmaq istəyirlər;

  3. Dəniz səviyyəsinin müxtəlifliyi ilə (dənizin mailli olması ilə) (axın cərəyanları).

Okean cərəyanları həmçinin dənizdə duzluluğun qeyri-bərabər paylanması nəticəsində də yaranır. Bu cərəyanlar iki müxtəlif duzluluğa malik dənizlərin birləşdiyi yerdə yaranır. Məsələn, Atlantik okeandan səthi, az duzlu Atlantik okeanı cərəyan Aralıq dənizində, oradan isə Atlantik okeana dərinlik suları istiqamətlənmişdir. Qara dənizin səth suları Mərmər dənizindən keçərək Aralıq dənizinə, dərinlik suları isə əks istiqamətdə hərəkət edir. Təmamilə eyni bir hərəkət sistemi isə Baltik dənizi ilə Atlantik okeanı arasında baş verir.

Əvvələr axınların səbəbini Yerin fırlanmasında (Koriolis qüvvəsi) görürdülər ancaq məlum oldu ki, Yer fırlanmağa başlayarkən cərəyanlar əmələ gələcək sonra isə ağırlıq qüvvəsi ilə mərkəzəqaçma qüvvəsi tarazlaşacaq və cərəyanlar kəsiləcəklər. Beləliklə Yerin fırlanması özü – özünə cərəyan yarada bilməz, ancaq onları Şimal Yer kürəsində sağa, Cənub Yer kürəsində sola yönəldərək onların istiqamətlərinə təsir edir.

Daimi okean axınlarının yaranmasını külək ilə də bağlamaq istədilər ancaq ortaya bir çətinlik də çıxdı: külək ancaq səthi cərəyan yarada bilər, böyuk okean cərəyanlarında isə hərəkət dərinlikdə də baş verir.

19 əsrin 70-ci illərində Sepris bu sualla məşğul oldu və belə bir nəticəyə gəldi ki, küləyin təsiri səthdən dərinliyə verilə bilər. Bu belə baş berir: külək suyun üst səthinə təsir edib onu hərəkətə gətirir, bu üst lay da hissəcikərin ilişməsi və daxili sürtünmə qüvvələri nəticəsində bu hərəkəti ikinciyə o da üçüncüyə və s. verirlər. Bunun nəticəsində dərinliyə getdikcə hərəkət sürəti azalır. Əgər külək istiqamətini dəyişərsə onda bir istiqamətli stasionar (sabit) cərəyan yarana bilməz, ancaq əgər külək bir istiqamətdə əsirsə böyuk su kütlələri hərəkətə gəlir və daimi axınlar yaranır.

Seprisin araşdırmalarından belə məlum olur ki, axının hərəkət sürəti dərinliyə çox ləng verilir, belə ki, 100 m dərinliyə sürətin 1/10 hissəsi 41 ilə , 1/2 hissəsi isə 239 ilə verilir, 10000 ildən sonra isə 4000 m-ə kimi bütün su kütlələri hərəkətdə olacaq və sabit (stasionar) vəziyyət yaranacaqdır.

Sepris bu nəzəriyyəni işlədikdən sonra böyuk okean axınlarının yaranma səbəblərini küləyin təsiri ilə əlaqələndirdilər və bu nəzəriyyə indi də təsirlidir. Nansen qeyd etmişdir ki, Seprisin nəzəriyyəsində yerin fırlanma qüvvəsi qeydə alınmamışdır və daxili sürtünmə çox azdır. Sonra Nansen belə bir nəticəyə gəlib çıxmışdır ki, külək böyuk okean axınlarına ancaq onların sürətlərini artırıb – azaltmaqla təsir edə bilər, bu cərəyanların yaranmasınin əsas səbəbi isə sıxlıq müxtəlifliyidir. Ancaq Nansen Seprisin nəzəriyyəsi ilə bağlı fikirlərində bir neçə səhv buraxılmışdır. Nansenin təkidi ilə Ekman bu işlə məşğul olub belə qənaətə gəldi ki, Seprisin səhvi ancaq onda idi ki, o Koriolis qüvvəsinin cərəyanlara təsirini nəzərdən qaçırmışdır. Bunun da nəticəsi olaraq cərəyanlar Seprisin fikirləşdiyi kimi dərinə yayıla bilmirlər. Bildiyimiz kimi külək yerin fırlanmasının təsiri nəticəsində Şimal yarımkürəsində sağa, Cənub yarımkürəsində isə sola meyl edir və bu meyletmə enlik artıqca artır (Ekvatorda 0-a bərabərdir ). Külək tərəfindən yaradılan cərəyanlar da həmçinin külək istiqamətindən sağa istiqamətlənəcəklər (yönələcək).

Nəzəri olaraq Ekman sübut etdi ki, açıq okean və böyuk dərinlik şəraitində külək tərəfindən yaradılan cərəyanlar dənizin səthində külək tərəfindən yaradılan cərəyanlar dənizin səthində külək istiqamətdən Şimal yarımkürəsində 450 sağa, Cənub yarımkürəsində isə 450 sola yönəlir və bu coğrafi enlikdən asılı deyil. Dərinliyə doğru sağa və sola meyletmə böyüyür. Yerin fırlanması hər bir dərinlikdəki laya təsir edir və bu təsir bərabər şəkildə paylanıb tədricən yayılır və dərinliyə doğru həndəsi silsilə ilə azalır.

Enlik sürtünmənin dərinliyinə bu cür təsir edir: cərəyanın axdığı dərinlik enlik azaldıqca tədricən və sonra kəskin artır və ekvatorda maksimus qiymətini alır. Bunun nəticəsi olaraq dərinlikdə axan cərəyan səth cərəyanına əks olduğu (aralarındakı bucaq 1800-yə bərabər olduqda) vaxt sürətin minimum, dərinliyi isə axının yayıldığı maksimum dərinlik hesab etmək olar. Sahillər, dənizin dib relyefi yan axınların təsiri nəticəsində səthdə cərəyanın əyilməsi nəzərdə tutulduğundan az olur. Nansen aşkar etmişdir ki, onun gəmisini aparan dreyf axını külək istiqamətindən 25-280 meyl etmişdir.

Görürük ki, hər bir dreyf axınında onun yayıldığı maksimus dərinlik var, bu da orta hesabla 200-300 m-dir. Beləliklə dreyf axınları çox da böyük olmayan dərinlikdə dayanırlar (sönürlər).

Okeanın dib relyefi də bərabər dərinlikli hamar dib relyefi olmadığına görə dərinliklər arasındaki fərq də cərəyanların istiqamətində meyletmələr yaradır. 350 Şimal və 280 Cənub enlikləri arasında bir tərəfdən ekvatorial şəlakət zonası, o biri tərəfdən isə daimi passat küləkləri - Şimal yarımkürəsində Şimal-Şərq və Cənub yarımkürəsində Cənub-Şərq küləkləri hakimdir. Onlar hər iki yarımkürədə Şərqdən Qərbə yönələn daimi axınlara səbəb olurlar. Ekvatorial qurşaq isə fəsillərə görə yerini dəyişdiyindən bu axınların da yerləşməsi fəsillərə görə dəyişir.

Cənub yarımkürəsinin yuxarı enliklərində Qərb küləkləri hakim olduğu yerdə biz Qərbdən Şərqə istiqamətlənən və bütün Cənub okeanını əhatə edən axın görürük. Suyun digər azsulu əraziyə sular fərqini kompensə etmək üçün məcburi yönəlməsi kopesasion cərəyanlar adlanır.

Dəniz cərəyanlarına sahil və dib relyefi də təsir edir. Sahil xətləri ona tərəf axan axını ikiyə bölə bilər bu zaman onların arasında bütün okeanlarda muşahidə olunan əks axın yaranacaqdır. Məsələn Şimal və Cənub ekvatorial cərəyanları arasında əks Ekvatorial cərəyanlar axır.

Belə konpensasion cərəyanlara Atlantik okeanının Şimalında Kanar və Cənubunda Benqal cərəyanlarını misal göstərə bilərik. Bundan əlavə Şimal və Cənub Ekvatorial axınları arasında bu iki axının axması nəticəsində onların əks istiqamətlərinə yönəlmiş kompensasion axın yaranır. Bu axın onların sərhədlərində yaranır və əks axın adlarınır. Krummel təcrübədə passatların yaratdığı axınlar sistemini yaratmaq istərdi. O, dörd künc, su ilə dolu qaba güclü hava axınları ilə təsir etdi və okeanın passat cərəyanlarına oxşar bir cərəyanlar sistemi aldı. Bu oxşarlıq qabın içində materikləri təsvir edən fiqurların qoyulması ilə daha da artdı.

Beləliklə nəzəri cəhətdən külək tərəfindən yaradılan cərəyanlar sistemini aşkar etmək üçün Yer səthində küləyin və təzyiqin paylanmasını bilmək lazımdır. Passatlar zonasında bu paylanma sadədir, belə ki, burada təzyiq maksimumları 350 Şimal və 280 Cənub enliklərində olan təzyiq sahəsi (antisiklon) yerləşir. Bu maksimumların ətrafında Şimal yarımkürəsində saat əqrəbi, Cənub yarımkürəsində isə saat əqrəbinin əksi istiqamətində havanın dairəvi hərəkəti müşahidə olunur. Elə cərəyanlar da həmçinin bu hərəkət istiqamətinə malik olurlar.

Okean axınları isti və soyuq ola bilər. Birincilərin temperaturu ətraf suların (axında iştrak etməyan suların) temperaturdan yuxarıdır, bunlara isti cərəyanlar deyilir. Əgər şərtlər əks isə onda bu soyuq cərəyanlardır. Buradan aydın olur ki, temperaturu 22-240 – dən çox olmayan isti axınlar və 1-20 –dən yüksək olan soyuq axınlar ola bilər. Aşağıdakı şəkildə Dünya okeanının sirkulyasiyası verilmişdir. Burada qırmızı rənglə axın isti səth axınları, göy rənglə isə soyuq, duzlu dərinlik axını göstərilmişdir.

Şəkil 1.1. Dəniz sularının ümumi sirkulyasiyası.



Atlantik okeanının cərəyan sisteminə baxaq Ekvator və ona paralel tərəfdə burada hakim küləklər olan passatlar tərəfindən yaradılan iki ekvatorial cərəyan yerləşir. Belə ki, Cənubi Ekvatorial axını Cənub Şərq passatlarının böyük gücə malik olması nəticəsində ekvatora daha yaxın yerləşir. Cənubi Ekvatorial cərəyanı Roko burnundo iki (azad) axına bölünür, bunlardan biri (Qviana) Şimal Qərbə istiqamətlənir və Şimal Ekvatorial cərəyanının bir hissəsi ilə birləşib Karib dənizinə və Meksika körfəzinə dahil olur; o biri cərəyan isə (Braziliya ) Cənub Qərbə istiqamətlənir , sonra Benquel kompensasion cərəyanı kimi geriyə dönür və Afrika sahillərindən keçərək burada Cənub Ekvatorial cərəyanının bir qolu ilə birləşərək oradan şıxır. Sonra isə Floridanın sahillərini güclü axın şəklində (Florida cərəyanları) yuyub və ) Şimal Şərqə istiqamətləndindən sonra Qolfstrim adını alır. Bu axının bir hissəsi Kompensasion Fanar axını kimi geriyə ekvatora qayıdır. Beləliklə 400 Şimal və 350 Cənub enliklər arada burada mövcüd tərəfindən yaradılan iki burulğanvari cərəyan görürük. Bu fırlanan cərəyanları isə onların gətirdiyi bitkilərin toplandığı okeanın sakit rayonları əhatə edirk . Atlantik okeanının Şimalda yerləşən Sarqas dənizinə də oradaki üzən yosuların (Sargassum) adını vermişlər.

Ekvatorial axınlarının sürəti kifayət qədər böyükdür. Şimal Ekvatorial cərəyanı 0.32 – 0.36 m/san. Cənubdan isə 0.42 m/san. sürətə malikdir. Florida axını isə 1.5 – 2.6m/san. sürətə malikdir. Muqayisə üçün deyə bilərik ki, Neva 1.6m/san sürətə malikdir. 400 Şimal enliyindən Şimala biz üstünlük təşkil edən Cənub Qərb küləklərini və barometrik təzyiqin siklonal paylanmasını (hava kütlələrinin saat əqrəbinin əksi istiqamətində hərəkəti) görürük.

Florida axını kifayət gədır ensizdir, cəmi 60km, sonra isə Şimal Şərqə hərəkəti zamanı (Qolfstrim) yelpikvari genişlənir. Qolfstrimin davamından Atlantik cərəyanı İrlandiya, Böyuk Britaniya sonra isə Norviç sahillərini yuyur. Onun sularının bir hissəsi Norveçə çatmamış Qərbə ayrılır və İslandiyanı Qərbdən (İsland axını ) və Cənubdan (İrmin – qera axını) əhatə edir, sonra isə Qrelandiyanın Cənub qutaracağına istiqamətlənir. Əsas qol isə Şimal Şərqə tərəf yönəlir və Nordkapa çatmamış iki axına ayrılır: Şpisberqeni Qərbdən əhatə edən Şpisberqen cərəyanı, və öz qolları ilə Barents dənizinə dahil olub .Yeni Torpağa gədən çatan Nordkap cərəyanı Şpisberqen cərəyanı adanın Qərb sahillərində Şimal Buzlu okeanın dərinliklərinə enir. İslandiya ,Qrenlandiya və Şpisberqen arasında Şimali Qrenlandiya axını İslandiyadan Cənubda yerləşən saat əqrəbini əksinə hərəkətedən burulğanvari cərəyan yaradır. Atlantikokeanda yuxarı gösrərilən axınlardan əlavə Şimal Buzli okeandan daha iki soyuq axın - Şimaliqrenland və Labrador axınları axır. Bu cərəyanlar əsasən axın cərəyanlarıdır və onlar Şimal Buzlu okeanından suların müsbət gəlib çıxarı və Atlantik okeandan suların gəlməsi ucbatından yaranan su artıqlığı hesabına yaranır.

Qolfstrim mulayim və yuxarıenliklərə isti və duzlu ekvatorial suları aparır baxmayaraq ki, Şimala doğru bu cərəyanın temperaturu aşağı düşür,ancaq hər halda onun temperaturu ətraf suların temperaturundan isti dir. Bunun da nəticəsi olaraq Norveç sahillərində sular və Barents dənizinin Qolfstrimi donmur, bir sözlə bu cərəyan Şimal Qərb Avropanın iqliminə müspət təsir göstərir. Bunun əksinə olaraq Şimal Qrenland cərəyanları temperaturu aşağı salır və Atlantik okeana böyuk miqdarda dəniz buzları və ayzberqlər çıxarırlar. Nyufauklend yaxınlığında Labrador axını Qolfstrimin yaxınlığından keçir. Nəticədə burada dısa məsafədə böyuk temperatur fərqləri nəticəsində Nyufauklend dumanları yaranır.

Umumiyyətlə götürsək isti axınlara a.ağı enliklərdən yuxarı enliklərə gedən, soyuq axınlara isə yuxarı enliklərdən aşağı enliklərə axın cərəyanları göstərmək olar. Belə ki, Atlantik okeanın Şimalda isti – Qolfstrim , soyuq Kanar cərəyanları: Cənubunda isə isti – Braziliya, soyuq Benqel cərəyanları var. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, burada söz ancaq nisbi temperaturdan gelə bilər və bununla Cənubi Afrikanın Qərb sahillərinin temperaturunun çox aşağı olmasını izah etmək olmaz. Burada artıq soyuq dərinlik suları böyuk rol oynayır. Passatlar burada su səthindəki isti suları aparır və soyuq dərinlik suları səthə çıxır.

Başqa okeanlarda cərəyanların paylanmasıtəqribi eynidir. Sakit okeanda əkscərəyanla ayrılan iki Ekvatorial cərəyan Asiya və Avstraliyanın Şimal sahillərində Kuro – Sio və Şimal Avstraliya cərəyanlarını yaradır; komprnsasion cərəyanlarda isə nisbətən soyuq olan Şimalda Kaliforniya və Cənubda Peru cərəyanlarını misal göstərmək olar. Kaliforiya və Peru sahillərində suların soyunması da həmçinin dərinlik sularının qalxması ilə əlaqədardır.

Hind okeanında qış vaxtı Şimal yarım kürəsinin cərəyanları umumilikdə başqa okeanlarda olduğu kimidir, ancaq Ekvatordan Şimaldaki cərəyanın inkişafi bir qədər materiklə məhdudlanmışdır. Burada isti cərəyanlara Madaqdskar və İynə(Mozambik) , nisbıtəən soyuq cərəyanlara isə Qərb Avstraliya cərəyanlarını aid etmək olarş Ancaq yayda Şimal Şərq passatları Cənub Qərbə mussonları ilə əvəz olunduqda Qərbdən Şərqə yonələn əks cərəyan inkişaf edən və bu da cərəyanların küləyin istiqaməti ilə sıx bağlı olduğunu sübut edir. Bu sıx əlaqəyə bütün Cənub okeanını əhatə edən bir cərəyan da misal göstərmək olar. Bu Qərb küləkləri cərəyanıdır.

Demək olar ki, Şimal yarım kürəsinin bütün dənizlərində suların üstünlük təşkil edən sirkulyasiyası saat əqrəbinin əksinə baş verir Cənub yarım kürəsindəki dənizlərdə isə bunun əksi muşahidə olunur. Bunun da səbəbi dənizlər üzərində üstünlük təşkil edək –fəaliyyət Koriolis qüvvəsinin təsiri nəticəsində Şimal yarım kürəsində saat əqrəbinin əksinə Cənub yarım kürəsində isə saat əqrəbi istiqamətindədir.

FƏSİL 2


DƏNİZ CƏRƏYANLARININ NÖVLƏRİ

Dəniz (okean) cərəyanlarının iqlimə təsiri böyükdür çünki, bu cərəyanlar böyük miqdarda istilik aparırlar. Onlar su kütlələrinin irəlləyən hərəkətini xarakterizə edib, müxtəlif dərinliklərdən su kütlələri götürərək yerləşdiyi su səthində geniş xətt üzrə yayılırlar. Okeandakı cərəyanlar dənizin üzərində hərəkət edən hava ilə su səthinin arasındakı sürtünmə, suda yaranan təzyiq qradiyenti və Günəşlə Ayın cazibəsi təsirindən yaranır. Cərəyanların istiqamətlənməsinə Yer kürəsinin fırlanma qüvvəsi böyük təsir göstərir, onun təsiri nəticəsində Şimal yarımkürəsində su axınları sağa, Cənub yarımkürəsində sola meyl edirlər.

Fiziki okeonoqrafiyada dəniz cərəyanları adətən aşağıdakı əlamətlərinə görə bölürlər: Gücünə görə, yaranma səbəbinə görə, dayanıqlılığa görə, yerləşmə dərinliyinə görə, hərəkət xarakterinə və fiziki-kimyavi xüsusiyyətlərinə görə.

Yaranma səbəblərinə görə dəniz cərəyanları üç hissəyə bölünür:



  1. Dəniz səthinin izopotensial səthə nisbətən meyli nəticəsində əmələ gələn şaquli hidrostatik təzyiq qradienti ilə şərtləndirilir – qradient axını (cərəyanı). Okean səthi mailliyi yaradan səbəblərə görə ayrılır: Küləyin təsiri ilə şərtləndirilən gətirib-çıxarma cərəyanları; Atmosfer təzyiqinin dəyişməsi ilə şərtləndirilən baroqradient cərəyanları; Dəniz səviyyəsinin sahil zonalarında qalxması nəticəsində yaranan axın cərəyanları; Və üfüqi sıxlıq qradienti ilə şərtləndirilən konveksion cərəyanlar.

  2. Külək və dreyf axınları. Küləyin çəkici təsiri nəticəsində sürtünmə gərginliyi ilə okeanın üst səthi və sonra onun dərinliyində turbulent özlülüyə verilir və bununla da dreyf axınları yaranır. Külək axınları bütün baroklin layda (həmçinin qradient cərəyanlarında) sirkulyasiyanı əmələ gətirir hansı ki, küləyin çəkici təsiri və səthin mailliyi ilə şərtləndirilir.

  3. Yerin və Ayın cəzbetmə qüvvələrinin təsiri nəricəsində əmələ gələn qabarma cərəyanları.

Dəyişmə xarakterinə görə dəniz cərəyanları daimi (davamlı), müvəqqəti, periodik (qabarma-çəkilmə) və vaxtaşırı cərəyanlara bölünür. Daimi və müvəqqəti axınlara dreyf, axın, sıxlıq və baroqradient cərəyanları daxildir. Yerləşmə xüsusiyyətlərinə görə səthi, dərinlik, dib və sahil cərəyanlarını ayırırlar. Hərəkət xaraktrinə görə isə meandrlı, düzxətli və əyrixətli (siklon və antisiklon burulğanları) cərəyanları ayırırlar.

Fiziki-kimyavi xüsusiyyətlərinə görə isti, soyuq, duzlu və şirin dəniz cərəyanları ayrılır. Əgər cərəyan suyunun temperaturu ətraf suların temperaturundən çoxdursa bu cərəyan isti cərəyan adlanır. Onlar adətən yüksək enliklərdən alçaq enliklərə doğru istiqamətlənirlər.

Dünya okeanında yuxarıda göstərilən səbəblərdən hər hansı biri ilə yaranan cərəyanlar çox nadir hallarda müşahidə olunur. Böyük cərəyanlar isə bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır. Məsələn Qolfstrim eyni zamanda həm konveksion, həm külək, həm də axın cərəyanıdır.

Şaquli zonallıq okeanın səth, səthaltı, aralıq, dərinlik və dib su kütlələrinin bir-birini əvəz etməsi nəticəsində yaranır. Dib su kütlələri okeanın ən dərin (dib) hissələrini əhatə edir və Qütb rayonlarında yollara ayrılıb onları birləşdirən sualtı enmə zonalarına kimi qarışırlar. Aşağı temperatur və zəngin oksigenlə xarakterizə olunan Antarktik suların geniş əhatəsi vardır. Atlantik okeanda onlar 400şimal enliyinə qədər Sakit okeanda isə Ekvatora qədər yayılır.

Hal hazırda ekspedisiya müşahidələri yolu ilə okeanın mezomiqyaslı və sinoptik dəyişiklikləri – sualtı burulğanlar və dairəvi cərəyanlar (rinqlər) öyrənilir. Bular iqlimin formalaşmasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Məlum olub ki, bir neçə kilometrə qədər yayılan sinoptik burulğanların Dünya okeanının ümumi enerjinin payında rolu böyükdür. Sinoptik burulğanlardan əlavə (diametri 200 km-ə dək ) okeanda mezomiqyaslı cərəyanlar da vardır. Onlar sinoptik burulğanların daxilində böyük ölçülü (40 – 50 km ) olub onun üst səthinə yaxın yerləşir.

İqlimin coğrafi amillərindən olan daimi, güclü, isti və soyuq okean cərəyanları olan ərazilərdə hava axınlarının və dərinlik sularının qalxmasının birgə təsiri nəticəsində Dünya okeanının iqlim zonallıgı kəskin pozulur – onun sərhədləri böyük məsafədə ekvator və ya qütblərə tərəf yerini dəyişir.

Atmosfer sirkulyasiyasının təsiri nəticəsində okeanın üst səthdəki axınları (1000 – 2000 m dərinliyə qədər ) subtropik və tropik enliklərdə antisiklonik burulğanlar əmələ gətirir. Antisiklonun burulğanın ekvatorial periferiyalarında okean səth sularının üfüqi sirkulyasiyası Şimal – Şərq və Cənub – Şərq passatlarının təsiri nəticəsində inkişaf edən güclü passat cərəyanları ilə təqdim olunub. Okeanın Şimal və Cənub hissələrində səth sularında yerləşən bu nəhəng antisiklonik burulğanlar uyğun olaraq atmosfer subtropik antisiklonların altında yerləşmişdir. Burulğanların Cənub periferiyasında sürəti 1 m/ san- dən çox olan daha böyük gücə malik cərəyanlar yerləşir. Passat axınları okeanı Qərbdən Şərqə qət edir, onlar materiklərin şərq sahillərində Şimala və Cənuba (uyğun olaraq Şimal və Cənub yarımkürələrində ) meyl edirlər və 40 – 450 enliklərə qədər materik boyu hərəkət edirlər. Buradan da Qərb küləklərinin təsiri nəticəsində səth suları Şərqə dönür (meyl edir) və yenidən okeanı qət edib Cənub yarımkürəsində səth sularının daimi axının “Qərb küləkləri cərəyanını “, Şimal yarımkürəsində isə güclü Şimali Atlantik və Şimali Sakit okean cərəyanlarını yaradırlar.

Okeanın tropik zonasında yayda və qışda Şərqdən istiqamətlənən ekvatorial axınlar hakimdir. Cərəyanlar Şimala və Cənuba meyl etdiyi yerdə onlar isti axın xarakteri alır və okeanın həmin hissəsində temperaturun qalxmasına səbəb olur. Buna Cənub yarımkürəsində Braziliyanın Şimal Şərq sahillərindən başlayan 1.8 m/san-dək sürətə, təqribən 280S temperatura malik Qviana cərəyanını və ondan daha zəif Antil adalarının Cənubdan keçən Antil cərəyanını aid etmək olar. Meksika körfəzində Florida ilə Kuba boğazından temperaturu 280S-dən yuxarı olan Florida cərəyanı öz başlanğıcını götürür, burada onun sürəti 2.6 m/san-ə dək, su sərfi isə təqribi 9 ∙ 1010 m3/saata bərabərdir.



Şəkil 2. Dünya okeanı səthində əsas axınlar.

I – siklonik tropik axınlar, II – antisiklonik subtropik axınlar, III – yüksək enliklərin siklonink sahilyanı axınları, 2 – Qərb küləkləri cərəyanı, 2a – onun Cənub qolu; Atlantik okean: 3 – Folklend, 4 – Cənubi Atlantik, 5 – İynə, 6 – Braziliya, 7 – Bengel, 8 – Cənubi Passat, 9 – Anqola, 10 – Qviana, 11 – Lomonosov Ekvatorial əksaxını, 12 – Qvineya, 13 – Yaşıl burun, 14 – Antil, 15 – Şimali Passat, 16 – Kanar, 17 – Qolfstrim, 18 – Şimali Atlantik, 19 – Labrador, 20 – İrminqera, 21 – Baffin, 22 – Qərbi Qrenland; Hind okeanı: 3 – Cənubi Hind okeanı cərəyanı, 4 – Madaqasqar, 5 – Qərbi Avstraliya, 6 – Cənubi Passat, 7 – Somali, 8 – Tareyev Ekvatorial əksaxını, 9 – Qərbi Ərəbistan axını, 10 – Şərqi Ərəbistan, 11 – Qərbi Benqal, 12 – Şərqi Benqal; Sakit okean: 3 – Qərbi Yeni Zeland, 4 - Şərqi Yeni Zeland, 5 – Şərqi Avstraliya, 6 – Cənubi Sakit okean, 7 – Peru, 8 - Cənubi Passat, 9 – Peru-Çili, 10 – Krokbela Ekvatorial cərəyanı, 11 – Mindanao, 12 – Şimali Passat, 13 – Meksika, 14 – Kaliforniya, 15 – Kurosio, 16 – Şimali Sakit okean, 17 – Oyasio, 18 – Aleut, 19 – Alyaska, 20 – Şərqi Berinq dənizi cərəyanı; Şimal Buzlu okeanı: 1 – Norveç, 2 – Nordkap, 3 - Şərqi Qrenland, 4 - Qərbi Arktik, 5 – Sakit okean cərəyanı.

Qolfstrim sisteminin suları 10 min kilometrə yəni Floridadan Şpisberqen və Yeni Torpağa qədər daxil olur. Bu axın müxtəlif sıxlığa və duzluluğa malik böyük su kütlələrini hərəkətə gətirir (yerdəyişdirir). O 120 km-dən çox enə və 2 km qalınlığa malik Qolfstrim bütün dünya çaylarının apardığı sudan 22 dəfə çox su aparır. Atlantik okeanını keçərək Qolfstrim Şimal Şərqə istiqamətlənir (öz deltasında o bir neçə axına bölünür). Burada onu Şimali Atlantik cərəyanı adlandırmaq düzgün olardı, çünki burada o xeyli genəlir və sürəti 0.26-0.32m/san-yə kimi aşağı düşür. Qolfstrim Avropa axınlarına çox miqdarda istilik gətirir və bunun nəticəsində orada onun temperaturu yayda 13-150S və qışda 80S-ə çatır. Şimali Atlantik cərəyanı Norveçin sahillərini yuyaraq (Şpitserqenə qədər) Barents dənizinə və hətta onun bir hissəsi Kara dənizinə daxil olur ki, bunun nəticəsində Arktikanın Qolfstrim rayonu xeyli isinir. Şərqdə isə suyun böyük sıxlığı nəticəsində cərəyan okeanın daha dərin qatlarına enir.

İsti axınlar yüksək enliklərə istiqamətlənərək Qolfstrim və b. keçdiyi sahillərdə isti qışlı və temperatur dəyişməsinin çox illik amplitudu olan xüsusi iqlim yaradır. Burada ildırımla müşayiət olunan çox miqdarda yağıntı düşür.

Labrador cərəyanı adlandırılan çox soyuq axın Baffin Dənizindən Cənuba çıxır və Labrador yarmadasını Şərqdən əhatə edir. Onun sürəti 0.78 m/san-ə çatır. Onlar Qolfstrimlə təqribi düz bucaq altında görüşərək ABŞ sahillərində subqütb hidroloji cəbhəsini yaradır. Cərəyanların birləşdiyi yerdə temperatur sıfırdan 160S-ə dək dəyişir. Bu atmosferin vəziyyətinə çox böyük təsir göstərir və burada tez-tez siklonlar əmələ gəlir (təqribən hər 2-3 gündən bir).

Şimal Atlantik cərəyanından Portuqaliyanın sahillərinə və daha cənuba Kanar cərəyanı ayrılır. Bu cərəyan Afrikanın Qərb hissəsində soyuq cərəyandır. O Atlantik okeanının Şimal hissəsində, Sarqas dənizində dairəvi cərəyanla qapanır.

Sakit okeanda Şərqdən Qərbə tərəf hərəkət edən Ekvatorial Passat cərəyanının Şimal qolu Filippin adalarından Şimala dönür (Havay cərəyanı). Tayvan adasından Şimala isə o güclənir və Kurosio adlanan isti cərəyanı formalaşdırır. Burada o 280S -dək temperatura, hərdən isə 2.1 m/san sürətə malik olur. Ancaq bütovlükdə bu cərəyan Qolfstrimdən xeyli zəifdir. Yaponiya sahillərini yuyaraq Kurosio 410 Şimal enliyindən Şimala xeyli zəifləyir və Şərqə meyl edir (Şimali Sakit okean cərəyanına çevrilir). Şimali Amerikanın sahillərinə çataraq burada budaqlanır (qollara ayrılır). Şimala gedən isti Aleut cərəyanı Alyaska sahillərini və Aleut adalarının kəskin iqlimini mülayimləşdirir. Cənuba gedən soyuq Kaliforniya cərəyanı isə ABŞ və Meksikanın Qərb sahillərində soyuq yayı əmələ gətirir.

Okeanın Antraktida tərəfdən açıq olması ilə əlaqədar olaraq Cənub yarımkürəsində soyuq axınlar (Peru, Benqel ) Şimal yarımkürəsində olduğundan daha güclüdür. Cənub yarımkürənin yüksək enliklərində Antarktidanın yaxınlığında Şərqdən Qərbə yönələn cərəyan mövcuddur. Bu cərəyanla mülayim enliklərin Qərb cərəyanları arasında bu regionun atmosfer sirkulyasiyası ilə şərtləndirilən siklonik burulğanlar yaranır.

Ekvatora yönəlmiş bütün soyuq axınlar (Labrador, Kaliforniya və b.) keçdiyi sahillərdə tez-tez dumanın yaranmasına və temperaturun aşağı düşməsinə səbəb olur. Şimal axınlarında suyun aşağı temperaturunun səbəbi təkcə yuxarı enliklərdən aşağı enliklərə suyun daşınması deyil həm də səth sularının daimi olaraq dərinlikdən gələn sularla qarışmasıdır. Tropik və subtropik enliklərdə materiklərin Qərb sahilini yuyan soyuq axınlar passat inversiyalarının çoxalmasına səbəb olur. Elə bu axınlar Cənubi Amerika və Afrikanın sahilyanı ərazilərində yağıntıların miqdarının azalmasına (ya heç düşməməsinə) və həmin ərazilərdə səhraların yaranmasına səbəb olur.

Əgər okean və atmosfer sirkulyasıyasının isiqamətlərini tutuşdursaq görərik ki, tropik və mülayim enliklərdə materiklərin daxili hissələrinin isinməsi üçün əlverişli şərait yaranır. Burada hava kütlələrinin materikə hərəkəti əksərən isti cərəyan rayonlarından baş verir (Tropiklərdə - Şərq sahillərdən, Mülayim zonada – Qərb sahillərdən). Ancaq bu prosesin intensivliyi bir çox hallarda fiziki-coğrafi şəraitdən asılıdır. Şimali Amerikada Kordilyerin ( 6200m hündürlük) təsiri nəticəsində Sakit okeanın isidici təsiri yalnız materikin dar Qərb sahillərində hiss olunur.

FƏSİL 3


DƏNİZ CƏRƏYANLARININ TERMİK VƏ YAĞINTI

REJİMİNƏ TƏSİRİ

Okeanda dairəvi qapalı sirkulyasiya yaradan dəniz cərəyanlarının materikin iqliminin formalaşmasında rolu çox böyükdür. Buna ən böyük misal, Qolfstrim isti cərəyanlar sisteminin Şimali Amerikanın Florida sahillərindən Şpisberqen və Yeni Torpağa kimi öz təsirini göstərməsidir. Qolfstrimin təsiri nəticəsində Şimali Norveç sahillərində, Qütb dairəsində və Krımım çöllük hissəsində yanvar ayının orta temperaturunun 00S - ə yaxın yəni 15-250S yuxarıdır. Eyni enlikdə lakin Qolfstrim cərəyanından uzaqda olan Yakutiyada artıq -400S temperatur müşahidə olunmuşdur.

Son illərdə mətbuat və kütləvi informasiya vasitələrində hava anomaliyalarının əsas səbəbkarı kimi Sakit okeanın Şərqində su səthinin qızmasına səbəb olan El-Ninyo isti cərəyanı göstərilir.

El-Ninyo fenomeni Sakit okeanın Şərqində su səthinin temperaturunu kəskin artırır (5-90S), bu da qlobal iqlim dəyişikliklərinə gətirib çıxarır. Axrıncı dəfə bu cərəyan 1997-cı ildə qeydə alınmışdır. O zaman o bütün Sakit okean rayonlarında qasırğa, yanğın, qurarlıq və daşqınlara səbəb olmuşdur. Məsələn, 1997-ci ildə İndoneziyada, Braziliyanın Şimalında və Yeni Qvineyada daşqınlar müşahidə olunduğu halda Çilidə, Kaliforniyada və Perunun Şimal rayonlarında qurarlıqlardan əziyyət çəkmişlər.

Sakit okean sularının temperaturunun birdən-birə qalxmasının əsas səbəbini alimlər hələ də müəyyən edə bilməmişlər. Suyun sıxlığının havanın sıxlığından 800 dəfə, istilikkeçirmə qabiliyyətinin isə 4 dəfə çox olduğunu bilirik. Okeanın 3 m-lik su layının istilik tutumu bütün atmosferin istilik tutumuna bərabərdir. Okean – Atmosfer sistemində okean inersion, dayanıqlı (gec dəyişən) mühitdir. Atmosfer isə sistemin qlobal dayanıqlılığı okeanla saxlanılan daha hərəkətli hissəsini əks etdirir. Bütün bunlardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, Dünya okeanının suları əsasən də onun soyuq dərinlik suları iqlimin formalaşmasında böyük rolu vardır.

Əgər biz okeanın dib sirkulyasiyasına baxsaq onun iqlimin formalaşmasında böyük rolu olduğunu görərik. Ən böyük əhəmiyyət isə okeanın qış dövründə soyuması nəticəsində yaranan konveksiya kəsb edir. Çünki o ayrı-ayrı qapalı dənizlərdə duzluluğu yüksək olan qalın su qatını əhatə edib dibə qədər yayılır (Qırmızı və Aralıq dənizləri).

Suların temperaturu nə qədər aşağı və onların temperatur fərqləri nə qədər çox olsa bir o qədər çox sıxlaşma olacaq və dənizin daha dərin qatları qarışdırılmaya (yerdəyişməyə) məruz qalacaqdır. Müxtəlif temperatur xarasteristikalarına və duzluluğa malik cərəyanların axdığı suların qarışması rayonlarında sıxlaşma nəticəsində sətn cərəyanlarının okean dərinliklərinə enməsi baş verir.

Bu yerdəyişmənin təsiri çox böyükdür. Bunun nəticəsi olaraq üst nazik səth tərəfindən udulan Günəş istiliyi dərinliyə nüfuz edir, dəniz sularının duzluluğu tarazlaşır, dərinlik və dib suları oksigenlə, səth suları isə dənizin dibində toplanmış qidalandırıcı (biogen) maddələrlə təhciz edilir. Sahilyanı rayonlarda külək dreyf cərəyanları ona gətirib çıxarır ki, suyun qızmış üst səthi sahillərdən aparılır və dənizin dərin qatlarından qalxan soyuq su layları ilə qarışır. Şimali Atlantikada dəniz sularının dərinlikdən qalxması (apvellinq) saniyədə bir neçə kilometr təşkil edir və bu da Dünya okeanının temperatur rejiminə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Eyni enlikdə olan apvellinq rayonlarında sahilyanı sular okeanın mərkəz hissələrinə nisbətən orta hesabla bir neçə dərəcə aşağı olur bu da həmin ərazidə iqlimin dəyişməsinə şərait yaradır. Şimali və Cənubi Amerika, Avroasiya, Afrika, Avstraliyanın Qərb sahillərində apvellinq daha nəzərəçarpacaq dərəcədə müşahidə olunur. Apvellinq rayonlarında suların ən aşağı temperaturu onun böyük intensivlik və davamiyyətliliyi ilə fərqləndiyi qitənin Qərb hissəsində qeydə alınmışdır.

İsti okean axınları ilə yuyulan alçaq enliklərin Qərb sahillərində temperatur eyni enlikdəki orta temperaturdan xeyli yüksəkdir. Bununla da, Yer kürəsinin hər yerində isti və soyuq cərəyanlar okeanların Qərb və Şərq hissələrində temperatur fərqlərini saxlayır və əhəmiyyətli termik anomaliyalar yaradırlar. Məsələn, Kaliforniya cərəyanının sularının orta temperaturu 12-13 0S-ə yəni, Sakit okean sularının orta enlik temperaturundan 6-7 0S aşağıdır. Alçaq enliklərin Şərq və mülayim enliklərin Qərb sahillərində atmosfer və okean cərəyanlarının birgə təsiri nəticəsində materiklərdə isti və rütubətli iqlimin yaranması üçün əlverişli şərait yaranır. Okean cərəyanlarının bu isidici təsiri özünü ən çox mülayim enliklərin Qərb sahillərində daha qabarıq göstərir.

Planetimizin iqliminə, əsasən də qitənin sahilyanı ərazilərinə isti və soyuq cərəyanlar da təsir edirlər. Şimali Atlantika ölkələrinin sahilyanı ərazilərinin iqlimi əsasən üç cərəyanla – Qolfstrim, Labrador və Şərqi Qrenlandiya cərəyanları ilə təyin olunur.

İsti Qolfstrim cərəyanı Meksika körfəzində yaranır o Florida boğazından keçərək Avropaya iki güclü qolu ilə istiqamətlənir. Avropanın mülatin enliklərinə tərəf hərəkət edən bu böyük axın təkcə Şimali Atlantikanın iqlimini yox həmçinin, Şimal yarımkürəsinin bütün mülayim və yüksək enliklərinin və həmçinin Avroasiyanın iqlimini müəyyən edir. Cənuba istiqamətlənən Soyuq Labrador və Şərqi Qrenlandiya cərəyanları soyuq Şimal küləkləri ilə birgə Qolfstrimin temperaturunu 5-80S aşağı salırlar. Ancaq Qolfstrim istiliyinin bir hissəsini Avropaya gətirə bilir. Elə bunun nəticəsində Avropa Şimalda yerləşməsinə baxmayaraq Qolfstrimin sayəsində mülayim iqlimə malikdir. Skandinaviya yarmadasını keçib, Şpisbergen adasına çatan Qolfstrim cərəyanının təsiri nəticəsində Cəbəllütarix boğazından Şimala bütün Avropa sahilləri il boyu buzdan azad olur. Bu ərazidən 300 Cənuba isə Baltik dənizinin sahilləri bu cərəyandan uzaq düşdüyü üçün qışda buz bağlayır.

Daimi Qolfstrim cərəyanı kimi cərəyanların keçdiyi sahillərə qış dumanları və buludluluq, böyük yağıntı ehtimalı və çox miqdarda yağıntı xasdır. Soyuq axınların keçdiyi rayonlarda isə yağıntının miqdarı kəskin azalır.

Materikin Qərb sahillərindən soyuq cərəyanın keçməsi bu sahillərdə havanın temperaturunu 3-40S, dəniz suyunun temperaturunu isə 100S-ədək aşağı salır, buxarlanmanı və yağıntı ehtimalını azaldır və həmin sahillərdə səhraların əmələ gəlməsinə səbəb olur. Məsələn, Cənubi Amerikanın tropik enliklərinin Qərb sahili boyunca soyuq Peru cərəyanı keçir və həmin materikin Qərb sahilində Atakama səhrası formalaşıb, Afrikanın Cənub hissəsindən keçən soyuq Bengel cərəyanın təsiri ilə Afrikanın Qərb sahili boyunca Namib səhrası formalaşıb.

FƏSİL 4

EL-NİNYO VƏ LA-NİNYO CƏRƏYANLARI VƏ ONLARIN İQLİMƏ TƏSİRİ



Yağışlar, sürüşmələr, daşqınlar, qurarlıqlar, smoq, musson yağışları, saysız hesabsız qurbanlar, milliyardlarla zərər... Səbəbkarın adı məlumdur – El – Ninyo (İspanca – oğlan, balaca oğlan). Peru balıqçıları milad ərəfəsində Cənubi Amerika sahillərində yaranan və onların ov məhsullarını çoxaldan isti cərəyana bu adı vermişlər. Doğrudur, hərdən çox gözlənilən istiləşmə əvəzinə kəskin soyuqlaşma da baş verir. Onda cərəyana La – Ninyo (qız) adını verirlər.

“El-Ninyo” terminin adının ilk dəfə çəkilməsi 1892-ci ildə kapitan Kamilo Karriloya aiddir, o Limadakı Coğrafiya cəmiyyəti konqresində bu isti Şimal cərəyanının varlığı haqda elan etmişdir. Bu cərəyan milad ərəfəsində daha nəzərəçarpan olduğundan ona El-Ninyo adı verilmişdir.

El-Ninyo Cənub tərəddüdü “Yer-Atmosfer-Okean” sistemində baş verən planetar miqyaslı hadisədir. O atmosfer təzyiqinin dayanıqlı və fazaya görə əks işarəli dəyişmələrdir. Bu dəyişmələrin dövrülüyü 2-3 ilə bərabərdir və Sakit okeanda xüsusilə də onun Tropik hissəsində və Hind okeanı hövzəsində müşahidə olunur. Bu Sakit okeanın Şərqində dəniz səthinin temperaturunun isti, soyuq və aralıq dövrlərinin olması ilə şərtlənən Sakit okeanın Tropik hissəsindən su kütlələrinin əhəmiyyətli yerdəyişməsidir. Daha tez-tez baş verən soyuq dövrlər ərzində Sakit okeanın Tropik hissəsində Şərq küləkləri hakim olur və təzyiq elə paylanır ki, Cənubi Amerika sahillərində yüksək, İndoneziya sahillərində isə alçaq təzyiq sahəsi formalaşır. Bununla eyni zamanda Sakit okeanın Qərbində (Şərqində) havanın qalxan (enən) hərəkəti və atmosferin yuxarı qatlarında onun Qərbdən Şərqə axını müşahidə olunur. Bu Uoker sirkulyasiyası adlanır. Bu zaman adətən Avstraleziya və İndaneziya üzərinə (dəniz səthinin temperaturu yüksək olan yerlərdə) börük miqdarda yağıntı yağdığı halda, Sakit okeanın Şərqində dayanıqlı antisiklonlar hakimlik edir. Şərqdən Qərbə axan güclü Passatlar Qərbə istiqamətlənən Cənubi Ekvatorial cərəyanını və həmçinin dərinlikdə Şərqə istiqamətlənən əkscərəyanı (Ekvatorial əkscərəyanını) yaradır. Bu soyuq şərtlər daha çox nəzərə çarpan olduqda sistem La-Ninyo adlanan faza tsiklinə keçir. Bu zaman konveksiya Avstraliya və İndoneziya kimi rayonlarda daşqınlar, Sakit okeanın Şərqində Cənubi Amerika sahillərində isə dəniz sularının dərinkildən qalxmasını (apvellinq) formalaşdıra bilər ki, bu da Cənubi Amerikanın balıq sənayesinə xeyir gətirir. El-Ninyo adını almış Cənub tərəddüdünün isti faza tsiklində isə Sakit okean üzərində təzyiq qradientinin düşməsi və passatların zəifləməsi baş verir, Sakit okeanın Qərb hissəsində konveksiya aşağı düşür və El-Ninyonun kəskin olduğu dövrlərdə Avstraliyanın bəzi hissələrində qurarlıqlar müşahidə oluna bilər. Çoxsaylı müşahidələr göstərir ki, atmosferdə meteoroloji elementlərin, okeanda hidroloji kəmiyyətlərin ən nəzərə çarpacaq illərarası tərəddüdləri bu hadisə ilə bağlıdır. Güclü El-Ninyo hadisələri ağır ekoloji qəzalara gətirib çıxarır, onun sosial-iqtisadi ziyanı bütün dünyada hiss olunur.

Cənub tərəddüdü termini ilk dəfə olaraq 1920-ci illərdə Uoker tərəfindən işlədilmişdir. Bu hadisə Şərq və Qərb yarımkürələrində tropik zonalarda əks istiqamətli anomaliyalara malik Yerətrafı atmosfer təzyiqi, küləyi və yağıtıları sahələrinin illərarası dəyişikliyi kimi başa düşülür. Cənub tərəddüdü daha aydın Sakit okeanı və Hind okeanının tropik zonasının mərkəzi və şərq hissələrində atmosfer təzyiqinin artması zamanı, Hind okeanının topiklərində, həmçinin Avstraliya və İndoneziya rayonlarında təzyiqin aşağı düşməsi zamanı müşahidə olunur. Demək olar ki, Cənub tərəddüdünün hər iki təsir mərkəzi mövcuddur. Əksistiqamətli hər iki mərkəz Cənub yarımkürəsinin tropiklərində yerləşir.

XX yüzilliyin böyuk hissəsini El- Ninyo böyuk lakin lokal əlamət kimi hesab olunurdu. 1982-1983-cu illədə böyuk El-Ninyo elmi cəmiyyətin ona olan marağının artmasına səbəb oldu. 1997-1998-ci illərdə El-Ninyo 1982-ci ilə nisbətən özü ilə gətirdiyi ölümlərin sayını və dağıntıların miqdarını artırmışdır və keçən 100 illikdə ən güclüsü olmuşdur. Bu fəlakət o qədər güclü olmuşdur ki, minimum 4000 nəfər ölmüşdür. Onun törətdiyi ziyan isə 20 mlrd. dollardan çox olmuşdur.

Son illərdə informasiya vasitələrində Yer kürəsinin hər yerini əhatə edən hava anomaliyaları haqqında çox xəbərdarlıqlar verilmişdir. Bununla bərabər bütün bu iqlim və sosial anomaliyaların günahkarı Sakit okeanın Şimalına istilik gətirən El-Ninyo fenomeni hesab olunur. Bundan əlavə bəzi alimlər bu fenomeni daha böyuk iqlim dəyişkənliyinin xəbərçisi kimi hesab edirlər.

El-Ninyo fenomeni Sakit okeanın Şərqində 10 mln.km2 ərazidə okeanın üst su layının temperaturunun kəskin artmasından ibarətdir. Aşağıdakı şəkildə Sakit okean səthinin 22 Noyabr 2006-cı il (1) və 17 Yanvar 2007-cı il (2) temperatur anomaliyaları verilmişdir. Göründüyü kimi La-Ninyo fazası başlamazdan əvvəl Sakit okean üzərində böyük bir sahədə okean səthinin temperatururun qalxması (1) baş verir ki, bu da La-Ninyonun başlanması hesab olunur. Bu faza qutardıqdan sonra isə okean səthinin temperaturu özünün normal vəziyyətinə qayıdır.

(1)

(2)

Şəkil 4.1. Sakit okean səthində temperatur anomaliyaları

Okeandakı ən güclü isti cərəyanın formalaşması prosesi bizim yüzillikdə təqribən belə baş verir. Adi hava şəraitində El-Ninyo fazası başlamazdan əvvəl okeanın isti səth suları Tropik İsti Hövzə (TİH) formalaşdığı Sakit okeanın Qərb hissəsinin passatları Şərq küləkləri ilə saxlanılır və yerdəyişir. Bu isti su təbəqəsinin qalınlığı 100-200 m təşkil edir. El-Ninyo rejiminə keçmək üçün lazım olan əsas şərt nəhəng istilik hövzələrinin mövcudluğudur. Bu su gətirmələrinin nəticəsində İndoneziyada okeanın səviyyəsi, Cənubi Amerikada olduğundan yarım metr yüksəkdir. Eyni zamanda su səthinin temperaturu Tropik zonada Qərbdə orta hesabla 29-300S, Şərqdə isə 22-240S təşkil edir. Şərqdəki bu çox da böyük olmayan soyumanın səbəbi apvellinqdir. Eyni zamanda atmosferdə TİH üzərində ən böyük istilik rayonu və okean – atmosfer sistemində dayanıqsız stasionar tarazlıq formalaşır.

Məlum olmayan səbəblərə görə 3-7 ildən bir passatlar zəifləyir, balans pozulur və sakit okeanın Tropik Qərb hövzəsinin isti suları Şərqə can atır, bununla da Dünya okeanının ən böyük isti axınlarından biri formlaşır. Sakit okeanın Şimalında böyük bir sahədə suyun üst layının temperaturunun kəskin artması baş verir. Elə bu El-Ninyo fazasının başlanğıcı hesab olunur. Bu başlanğıc Qərb küləklərinin davamlı təzyiqi ilə qeyd olunur. Onlar Sakit okeanın isti Qərb hissəsindəki zəif passatları əvəz edir və soyuq dərinlik sularının səthə çıxmasına mane olur.

El-Ninyo fazasında inkişaf edən proseslərin regional olmasına baxmayaraq onun nəticələri qlobal xarakter daşıyır. El-Ninyo adətən ekoloji fəlakətlərlə müşayiət olunur: qurarlıqlar, yanğınlar, leysan yağışlar, daşqınlar bunlar da öz növbəsində Yerin sıx məskunlaşmış rayonlarının su altında qalmasına, məhsulun, mal-qaranın məhvinə, insanların ölümünə səbəb olur. El-Ninyo dünya iqtisadiyyatına da öz güclü təsirini göstərir. Amerika mütəxəssislərin rəyinə görə 1982-1983-cü illərdə El-Ninyo cərəyanının iqtisadi zərəri 13 mlrd. dollar dəyərində qiymətləndirirdilər. Dünyanın qabaqcıl sığorta şirkəti olan “Munich-Re”-nin rəyinə görə isə 1998-ci ilin yarısındakı təbii fəlakətlərin törətdiyi ziyan 24 mlrd. dollara bərabərdir.

El-Ninyo fazasından bir il sonra Sakit okeanın Şərq hissəsi soyuduqda isti Qərb hövzə adətən əks fazaya keçir. Qərb hövzədə istilik toplandıqdan sonra istiləşmə və soyuma fazaları normal vəziyyətlə qarışır və dayanıqsız stasionar tarazlıq bərpa olunur.

Bir çox tədqiqatçıların fikrinə görə baş verən bu fəlakətlərin səbəbi atmosferdə parnik qazlarının toplanması nəticəsində “Parnik effekti”nin yaranması və onun iqlimin qlobal dəyişməsinə təsiridir. Ancaq axrıncı 100 ildə toplanmış meteoməlumatlar bunu sübut edir ki, Yer səthinin temperaturu 0.5-0.60S artmışdır. Bu temperatur rejimi isə 1940-1970-ci illərdə qısamüddətli soyuqlaşma əvəz etmişdir, bundan sonra yenidən istiləşmə başlamışdır.

Temperatur artımı Parnik effekti nəzəriyyəsi ilə bağlı olsa da istiləşməyə təsir edən başqa amillər də mövcuddur. Bu istiləşmənin səbəbini bir mənalı olaraq muəyyən etmək yaxın 10-15 ildəki yeni məlumatların daxil olmasından sonra bilmək olacaq. Bütün modellər göstərir ki, gələcək 10 illikdə istiləşmə davam edəcək . Buradan da belə nəticəyə gəlmək olar ki, El-Ninyo fazasının tezliyi və intensivliyi artacaq. 3-7 il müddətində iqlim tərəddüdləri okeanda Şaquli sirkulyasiya və okeanın səth temperaturunun dəyişməsi ilə muəyyən olunur. Başqa sözlə desək onlar okeanla atmosfer arasında istilik mubadiləsinin intensivliyini dəyişirlər. Okean və atmosfer daimi aralarında istilik və rütubət mubadiləsi gedən açıq tarazlıqda olmayan və əyrixətli sistemlərdir.

Belə sistemlərə okeandan aldıqları istilik və rütubəti böyuk məsafələrə daşıyan tropik siklonların təhlükəli strukturların yaradılması da daxildir.

Okeanla – atmosferin qarışıqlı təsirindən belə nəticə çıxarmaq olar ki, El-Ninyonın enerjısi bütün Yer atmosferini elə üsyana sövq edə bilər ki, bu da nəticədə böyük ekoloji fəlakətlərə gətirib çıxara bilər.

Nəticə

Əsasən atmosfer sirkulyasiyasının təsiri altında əmələ gələn dəniz cərəyanları enliklərarası istilik daşınmasında böyük rol oynayır. Müəyyən olunub ki, enliklərə istilik daşınmasının yarısı cərəyanlar vasitəsilə qalanı isə atmosfer sirkulyasiyası ilə həyata keçirilir. Bununla bərabər soyuq axınlar vasitəsilə də soyuğun aparılması heç də az deyildir. Məhz buna görə okean cərəyanları ilk növbədə temperatura və onun paylanmasına təsir göstərirlər.



Atmosferdən okeana enerjinin ötürülməsinin ən güclü mexanizmi – dreyf axınlarıdır. Bu ötürülmə hər iki istiqamətdə gedir. Dəniz axınları öz suları ilə istiliyi və soyuğu daşıyaraq – Yer kürəsinin müxtəlif vilayətlərində temperaturlar fərqi – atmosferdə xeyli miqdarda kinetik enerji yaradırlar. Məsələn, El-Ninyonun formalaşması zamanı intensiv buxarlanma gedir və atmosferə 300 000 atom elektrik stansiyanın istehsal edə biləcəyi qədər çox böyük miqdarda enerji verilir. Bu enerji məhv olmur, yalnız özünü iqlim katoklizmlərində göstərir.

Passat axınların Qolfstrim və Kurosio kimi budaqlanması mülayim və polyar enliklərin havasına çoxlu istilik verir və bu istiliyi küləklər daha uzaqlara Şərqə və Şimala, sahilyanı ərazilərə və materiklərin dərinliklərinə yayırlar.

Suların irimiqyaslı hərəkəti özünü daxilində daha kiçik və dəyişkən hərəkətlər müşahidə olunan özünəməxsus bir tərzdə ifadə edir. Son illərdə atmosferdə siklon və antisiklonların hərəkətinə uyğun olan burulğanvari hərəkətlər aşkar olunub. Atmosfer hərəkətlərinə nisbətən bu burulğanların ölçüləri çox kiçik, amma onların yaşama müddəti kifayət qədər böyük olub bir neçə aydan 2-3 ilə kimi dəyişir. Bu haqda biliklərimiz təkcə okean sirkulyasiyasının öyrənilməsində yox həmçinin naviqasiyada, hava proqnozunun hazırlanmasında və balıqçılıq sənayesində də istifadə olunur.

İstifadə olunan ədəbiyyat



  1. Дроздов О.А., Кобышева Н.В. Климатология. М, 1989 г.

  2. Хромов С.П. Метеорология и климатология. Изитдательство «Наука», М. 2006.

  3. Paşyev A.M., Qquliyev H.İ. Atmosfer proseslərinin fiziki əsasları. Bakı. 2007.

  4. İnternet saytları.



Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə