İslam Ülkelerinde Mimari İslam Sanatı




Yüklə 93.56 Kb.
tarix23.04.2016
ölçüsü93.56 Kb.

    İslam Ülkelerinde Mimari

    İslam Sanatı:

    19. yy’da ortaya atılan kavram dönemin anlayışına bağlı olarak islam toplumlarının dünyanın her yerinde ve her döneminde oluşturdukları sanatsal ürünler ve bu üretimi yönlendirdiği var sayılan davranış biçimi, ilke ve tutumlar şeklinde açıklanmıştır. Ancak bu anlamı ile İslam Sanatı coğrafi efkenlerden ve tarihsel gelişmeden uzak donmuş bir üslup özeliği kazanmaktadır. Oysaki ayrıntılı araştırmalar ve bunların verileri sayesinde islam toplumlarında sanatın mimarlıktan bezemeye uzanan alanlarda zengin bir çeşitlilik gösterdiği anlaşılmıştır. Ayrıca tüm sanat dallarında islamiyeti kabul etmiş toplumların yaşadığı coğrafya ve kültür ortamının kendini olabildiğince hissettirdiği ve dolayısı ile temelde aynı dini inancı paylaşsalar bile bir Kuzey Afrika İslam Sanatı ile Anadolu Türk İslam Sanatı’nın birbirinden çok farklı estetik değerlere sahip oldukları görülmektedir. Dolayısı ile genel bir İslam Sanatı’dan çok islam ülkelerindeki sanatlardan bahsetmek daha geçerli ve bilimsel bir bakış haline gelmiştir. Başlangıçtan beri birçok kavimlerin toplumların benimsedikleri islam dininin yayıldığı bölgelerdeki uygarlık eserlerini yalnızca bunları yapan toplumların inanç birliğinden dolayı genel bir İslam Sanatı kavramı ile açıklayamayız. Çünkü islam ülkelerinde yaratılan sanat eserleri bunları meydana getiren toplumların, devletlerin sanatları tarihsel gelişimi içinde tek merkezli yada değişmez ve bütün ülkelerde geçerli bir ortak yaratış iradesinin sonuçları değil islam ülkelerindeki tarihsel gelişimin ürünleridir. İslam dini bu eserlerin yaratılmasında yeni yeni sentezlerin ortaya konmasında yalnızca önemli bir etken olmuştur. Sanat eserlerine konu ve programlar verilmiştir. Özelikle plastik sanatların başlıca sorunu olan biçimlendirme sorunu belirli dini ihtiyaçların getirdiği belirli programlar dışında her islam ülkesinde ayrı ayrı çözümlere ulaşmıştır. İslam dünyasında din çoğu zaman devletin politikasını da belirleyen bir faktördür. Devlet yapılarının çoğunun dini yapılar oluşturuyordu. Dini yapıların ağırlık merkezini de camii meydana getirmekteydi. Camii hangi islam ülkesinde olursa olsun planını din kurallarından almıştır. İslam yapıları arasındaki benzerliğin bir başka nedeni de doğudan batıya uzanan islam ülkelerinin aşağı yukarı aynı iklim kuşağı üzerinde bulunmalarında aranmalıdır. İslam ülkeleri genel olarak avrupadaki ülkelerle karşılaştırılırsa daha sıcak, daha kuru ve daha ışıklı oldukları görülür. İslam ülkelerindeki dini ve sivil yapılarda şadırvan ve havuza büyük ölçüde yer verilmesi, şehirlerin çeşmelerle donatılması, suyun devamlı bir unsur olarak mimariye katılması bunun doğal bir sonucudur. Bu benzerliklerin yanı sıra islam ülkelerinin sanat eserlerinde üslup farklılıkları da vardır. Bu farklılıklar büyük imparatorluk çevresine giren bölgelerin değişik tarihi geleneklere sahip oluşlarından kaynaklanmıştır. İslamiyetin doğuşundan ve yayılışından önce Türklerin, Sasanilerin, Suriye Hristiyanlarının, Hinduların, Koptların ve Vizigotların kendilerine özgü birer sanatı vardır. İslam sanatı müslümanlığı kabul eden her memleketin sanat unsurlarından sanatçılarından ve işçilerinden yararlanarak gelişmiş ve karakter farkları böylece oluşmuştur. İslam ülkelerinde değişik kavimlerin geleneklerindeki ayrılıklardan, sosyal ihtiyaçlarındaki, ele geçirilen yerlerin ayrı sanatlarından ve bunlar karşısında hakim soyun davranışlarından dolayı farklı sentezlere varılmıştır. Bu sebeple “İslam Sanatı” diye anıla gelen çeşitli islam ülkelerindeki sanat eserlerini bunları yaratan toplumlara ve devletlere göre incelemekteyiz. Çünkü islam ülkeleri sanatı bir devlet sanatıdır. Her hükümdar soyu kendi düşünce, eğilim ve estetik zevklerine göre biçimlenen bir sanatın gelişmesine yol açmıştır.

    Emeviler

    Şam Emeviye Camii:

    Bulunduğu yerde M.Ö. 1. yy’a ait Jüpiter adına yapılmış bir roma tapınağı bulunuyordu. 4. yy’nın sonlarında hristiyanlar bu tapınağın güney duvarına yaslanan ve Vaftizci Yahya adına yaptırılmış bir bazlikaya dönüştürmülerdi. Bu çok sütunlu yapının üç nefi romalılardan kalma duvara paraleldir. Halife Velit döneminde yıkılan bu kilisenin yerinde hem Medine Camii’nin hemde kilisenin planına ve neflerinin düzenine uygun düşen Emeviye Camii inşaa edilmiştir. 131m genişliğinde 38m derinliğinde dikdörtgen planlı camiinin önünde üç tarafı revaklarla çevrili büyük bir avlu yer alır. Güneydoğu köşesine 11. yy’da Hz İsa Minaresi, güneybatı köşesine 15. yy’da Kayıp Bay Minaresi yapılmıştır.Kuzey duvarının ortasında mihrab ekseninde Helaruz Minaresi, 11. yy’da yaspılmış olan üst kısmı dışında camiin yapıldığı döneme ait olup kübik ve dar şekli ile doğuda ve batıda örnek alınmıştır. Camiin içi kıble duvarına paralel korint başlıklı mermer sütünlara dayanmış iki sıra kemer ile üç sahına ayrılmıştır. Bu iki sıra kemerin üzerine sütuncuklara dayalı diyer iki kemer dizisi yer almaktadır. Doğudan batıya uzanan sahınların düzenini mihrab önünde kuzeyden güneye uzanan geniş bir orta sahın keser burada yüksek bir kubbe bulunur. Kubbeyi dört sütuna dayanan dört kemer taşır. Kareden kubbe yuvarlağına troplarla geçilmiştir. Camii avlusunun doğu ve batı revaklarında kemer sıraları vardır. Avludaki Kubbetül Hazne denilen yapı korint başlıklı sekiz sütuna oturmuş sekizgen planlı ve kubbeli bir yapıdır. Yüksekliği 9.95m olan yapının El-melih tarafından yaptırlmış olması muhtemeldir. Camii taş ve tuğla ile inşaa edilmiştir. Camiinin gerek çephesindeki gerekse içerisindeki kemerler üzerinde küçük çifte pencereler olup her çift pencerenin kemerlerini alt kemerlerin üst duvarı üzerine dikey olarak konmuş olan sütunlar taşır. Camiinin duvarlarını ve kubbesini süsleyen mazaikler deprem ve yangınlar sonucu harap olmuş, olmayanlarda sıva altında yüzyılarca saklı kalmıştır. Göklere yükselen ağaçları, çoşkun akan suları, çeşitli hayal ürünü yapıları birlikte canlandıran mazaikler kemer köşeliklerindedir. Ve bir camii bezemesinde yer alan tek manzara örnekleridir. Bu mozaiklerde manzara Bizans mazaiklerinde olduğu gibi figürlere sadece çerçeve oluşturmakla kalmaz başlıca rolü üstlenir. Doğanın bu üslupta tasfiri bizi daha çok Helenistik döneme götürür. Şam Emeviye Camii mozaiklerinde ayrıntılarda bir gerçekçilik söz konusudur. Bu ayrıntıların genel görüntüsünde bir manzarayı tespitten çok bezemeci bir anlayışın hakim olduğu sezilir. Kompozisyonda doğa ile mimari arasında bir uyum yoktur, bazen mimari bazende manzara ön plana çıkmaktadır. Ancak perspektif özelliklerinden dolayı yapılar bir yüzey üzerinde yer almış büyük bir pagoda gibi yükselşmektedir. Burada bir üslup özelliği söz konusudur. Manzara konulu mozaiklerin üstünde altında birbirine paralel geniş bir şerit oluşturan sekiz yapraklı rozet Asur Sanatı’ndan gelmektedir. Görüldüğü gibi bir Emevi mimarisi, kuruluş döneminde olan her sanat gibi devşirmecidir. Şam Emeviye Camii mozaikleri, gerek teknik gerekse temalar bakımından Helenistiktir.

    Kubbet-üs Sahra:

    Suriye Emevileri zamanında yapılmış olan camilerden biri de yanlış olarak Ömer Camii diye bilinen Kubet-üs Sahra'dır. Hadlife Abdülmelik tarafından 691'dse Kudüs'te yaptırılan bu cami Kutsal Kaya'nın bulunduğu yerde inşaa edilmiştir. Hz. İbrahim'in İsmail'i kurban etmek için bu taşı seçtiği ve Hz. Muhammed'in göğe yükselirken ayağını son kez bu taşa bastığı rivayet edilmektedir. Kubbet-üs Sahra dışarıdan sekizgen içeriden dairesel planlı iki galeriden oluşur. Cami'nin biçimi Protonda Şehri'ndeki Hristiyan kiliselerini anımsatır. Suriye mimarlığında İslamiyetten önce de böyle sekiz köşeli plan uygulanmaktaydı. Yapının birinci galerisine dört dış kapıdan girilir. Bu galeri ikinci bir galeriyi kuşatır. Kubbeyi taşıyan iki katlı kasnakta dört ayak ve ön iki sütunun taşıdığı 16 kemere dayanmaktadır. 4 ayağın her biri birinci galerideki ayakların ortasına düşmektedir. Aslında bir ziyaretgah olan yapı mihrabı olduğu için aynı zamanda cami olarak da kabul edilmektedir. Yeşil mermer ve kırmızı somakiden yapılmış sütunların kenger (kaktüs) yapraklı yaldızlı başlıkları vardır. Yapının en görkemli süslemeleri kubbe kasnağını, kubbe ve kemerler arasında oluşan üçgen yüzeyleri dolduran altın zeminli sarı ve yeşil mozaiklerdir. Dış sekizgenin duvarları mermerlevhalar ve mozaiklerle kaplıdır. Sekiz cephenin herbirinde renkli vitraylarla süslü pencereler vardır. Yapı 1187'de Selahattin Eyyubi, 1577'de Kanuni Sultan Süleyman döneminde esaslı onarımlar görmüştür. Tekniğin temaları ve özellikleri ile Kubbet-üs Sahra'nın bezemeleri tamamen Helenistiktir. Bu bezemelerde yer alan bitkisel unsurlar özellikle Hristiyan bazalikalarında olduğu kadar Pagan muhabbetlerinin de bezeme dağarcığında olan kenger yaprağı ve asma yaprağı gibi iki klasik bitkidir. Kubbe kasnağı dışarıdan çinilerle süslüdür. Zeminden itibarenn 1 metreye kadar sekizgen ana beden duvarları ve pencerelerin altı mermer levhalarla kaplıdır. Mermer kaplı yüzeylerden sonrası çinilerle bezenmiştir. Mermer levhaların bir kısmı Abdül Melik dönemine aittir. Fakat çoğu sonraki tamirlerde konmuştur. Yapıın özgün şeklinden bugüne ulaşan en eski bezemeler yukarı bölümdeki Kufi yazılar etrafındaki bezemeleri ve renkli taşlarıyla uzaktan mozaik izlenimi verir. Burada “Suret-ul Esra” yani Peygamberin mihraca çıkışına dair ayetler bulunan Sureler yazılıdır. Sekizgenin üst kısmındaki geniş bordür Kur'an Surelerine ait kitabelere ayrılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman sekizgen gövdeyle yuvarlak kubbe kasnağı arasındaki düz tavanın etrafında balkon görevi gören ksımı tamir ettirmiştir ve bu görevi Mimar Sinan'a vermiştir.



    Mescid-ül Aksa:

    Emeviler'in saltanatı sırasında yapılmış olan büyük camilerden biri de Kudüs'te Harem-üş Şerif de denilen alan üzerinde Bizans İmp. Justinyen dönemine ait Meryem Bazilikasının yerinde Halife Abdül Melik veya Velit tarafından kurulan Mescid-ül Aksa'dır. Bu cami iki deprem sonucu yıkılmış, Haçlılar tarafından değiştirilmiş ve Selahattin Eyyubi tarafından 1187'de tamir ettirilmiştir. Bununla birlikte cami'nin orta bölümünde ilk düzenin korunduğu kabul edilmektedir. Cami'nin Kıble duvarına dik uzanan geniş bir orta sahın, mihrab önüde orta sahını kesmekte ve burada meydana gelen kare bölüm bir kubbe ile örtülmektedir. Bu plan Bazilikaların planını hatırlatmaktadır. Ancak sonraları sağa sola eklenen sahınlarla genişletilmiştir.



    Kayravan Camii (Tunus):

    670 yılında Ukbe Bin Nafii tarafından Nisan Bin Abdül Melik'in yardımıyla ve ilgisiyle 726'da kesin şeklini alan sonraki değişikliklere ve eklere rağmen ana plan düzenini kaybetmeyen Kayravan Camii, Şam Emeviye Camii modeline göre yapılmıştır. Kayravan Camii Magrip'teki bütün camilerin öncüsü sayılır. Cami'nin boyu 135 m. eni 80 m. olan dikdörtgen bir alanı kaplar. Avlu çifte revaklarla çevirilmiştir. Kuzeybatı revakının ortasında bir minare yer alır. Caminin birbiri üzerine bindirilmiş 3 kare kuleden oluşan 35 metre yüksekliğindeki minaresi magrip ve Endülüs minarelerine örnek olmuştur. Harim bölümünün mihraba dik 7 kemer gözlü 17 sahını vardır. Sağda ve solda çifte sütunların sınırladığı orta sahın diğerlerinden daha yüksek ve geniş olup mihrabın bulunduğu kıbleye ulaşır. Aynı genişlikte kıbleye paralel uzanan bir başka sahın bulunmaktadır. Bu iki geniş sahın mihrab önünde başka bir kubbe vardır ve birinci kubbeden daha sonra yapılmıştır. Bu iki kubbe dışında bütün salon düz dam ile örtülür. Giriş kısmında orta sahının başlangıç bölümünde başka bir kubbe vardır ve birinci kubbeden sonra yapılmıştır. Bu iki kubbe dışında bütün salon salon düz dam ile örtülür. Kuzey Afrika'da ilk defa Kayravan Camii'nde ve İslam Dünyası'nda da ilk kez Emeviye Camii'nde görülen at nalı kemer formunun Müslümanlar bulmamıştır. Çünkü İslamiyetten önce gerek Hindistan'da gerekse Vizigotların İspanyası'nda bu kemere rastlanmaktadır. Bu kemerler bir süsleme kaygısından değil mimari statik gereklerden dolayı doğmuştur. Kayravan Camii özellikle kubbeleri ile dikkat çeker. Mihrab önündeki kubbe daha iyi korunmuştur. Form bakımından istridye biçiminde tromplara dayanmış dilimli bir kubbe yüzeyi olarak tanımlanabilir. Kayravan Camii'nin birçok özellikleri Müslüman Mezopotamya'nın özelliklerini yansıtır. Bu özellikler arasında eski İran Mimarisi'nde öteden beri kullanılan trompların yanı sıra dekoratif hücreleri ve dilimli kemerleri de dikkate almak gerekir. Mihrab boyalı ahşaptan bir yarım kubbeyle örtülür. Yarım daire formundaki mihrab kemerindeki Luster tekniğinde bezeli çiniler kuşatır. Mihrab kubbesinin ve mihrab önündeki kubbenin bezemeleri İslam Dünyası'nın derinliği olmayan yüzeysel kabartmalarıdır. Bu bezemeler özelliklerini epigrafi, bitkiler ve geometriden almıştır. Köşeli Kufi yazı da süsleme öğesi olarak kullanılmıştır.



    Meşatta Sarayı:

    Ürdün Nehri'nin doğusunda Şam'ın yaklaşık 200km güneyinde bulunur. Hicaz'ın tren yolundaki Zize İstasyonu'nun 3 mil kuzeydoğusundadır. Yapılar bir duvar ile çevirilmiş köşelerinde yarım yuvarlak kuleler ve Güney kenarında büyük bir giriş kapısı vardır. İçeride güneyden kuzeye doğru yaklaşık olarak birbirine eşit üç kısıma bölünmüşlerdir. Emevi Saraylarının en önemlisi olan yapı inşaa tarihi ile tartışmalara yol açmış ve bazı bilim adamları yapıyı İslamiyet öncesi döneme ait olarak düşünmüşlerdir. Ancak sarayda namaz kılmaya mahsus mihrablı bir salonun bıulunuşu Meşatta'yı Emevi halifelerinden 2. Velid'in tamamlanmamış bir eseri olarak tesbite imkan vermiştir. Yapıının kapısından girilince sağında ve solunda uzunca birer oda bulunan 17,40m derinliğine ve 9,23m genişliğinde bir mekanından geçilerek geniş bir salona girilir. Bu salon da avluya açılmaktadır. Avlunun sonunda 2. bir bina yükselir. Bu yapının ortasında planı oldukça dikkat çeken bir tören salonu vardır. Yapının ön yüzünde avluya açılan biri büyük olmak üzere üç kemerli açıklık arkasındaki üç sahına geçişi sağlar. Kare şeklinde bir salon ile sonuçlanan orta sahın sağ, sol ve arka cephede yarım daire üç apsit ile genişler. Roma hamamlarına yabancı olmayan bu üç dilimli salon tipine Bizans Dünyası'nın çeşitli yerlerinde, Kuzey Afrika ve Mısır'da rastlandığı gibi Suriye'de de rastlanır ancak bu plan özellikle Mısır'da burada olduğu gibi üç nefli bazilika ile birleştirilmiştir. Bu da Meşatta Sarayı'nın planı hazırlanırken Mısırlı mimarların çalışmış olduğu kanısını uyandırır. Büyük bir kısmı Berlin Hergamon Müzesi'nde bulunan oyma tezniyat girişteki iki kule ve ön cephe üzerinde toplanmış olup İslam Sanatı'nın ilk devresinde süsleme sanatlarının gelişiminin incelenmesi için önemli bir hareket noktası oluşturur. Yanyana konmuş üçgenleri dolduran bu oyma süslemeler sarayın ön duvarlarındaki 40m'lik bir şerit halinde uzanmaktadırlar. Üçgenlerin ortasındaki kabartma altı yapraklı iri güllerin etrafında genellikle üzüm salkımları, asma yaprakları ve asma dallarının birbirini daireler halinde takip edişinden oluşan bir dekor geliştirmektedir. Meşatta'daki alçak kabartmaların önemini arttıran unsur bu kabartmalarda canlı varlıkların oynadığı roldür. Aslanlar ve grifonlar karşı karşıya durmaktadır. Kuşlar yapraklı asma dallarına konmuşlardır. Bu kabartmalarda kentauros ve sfenks gibi insan benzeri yaratıklar görülür. Bu unsurların çoğu Helenistik sanatın daharcığına aittir. Ancak duvarları sonsuz süsleme fikri islam sanatına özgü bir fikirdir. Üçgen ve gül motiflerinin her ikisi de Sasani kökenlidir. Üçgenlerin içerisinde merkezi bir madalyonun ortasına üçlenmiş zengin çiçek motiflerine Meşatta'dan önce başka hüçbir yerde rastlanmamaktadır. Esas unsur üçgene benzeyen kıvrım dal süsüdür. Bu süsün bazı yerlerde tamamlanmamış olduğu görülür. Hayvan motiflerinin ise Orta Asya'dan gelmiş olması muhtemeldir.



    Kusayri-i Amra:

    Ürdün'ün doğusunda 1898 yılında Avusturalyalı arkeolog Prof. Aluis Musil tarafından meydana çıkarılan Kusayri-i Amra Lut Gölü'nün kuzey ucunda çölde bulunan hamamlı küçük bir Emevi Kasrı'dır. Yapının en ilgi çekici bölümlerinden biri hamamıdır. İki bölümden oluşan yapıın ilk bölümü üç sahına ayrılmış bir salon şeklindedir. İkinci bölüm üç küçük odalı bir hamam şeklinde düzenlenmiştir. Büyük salonun doğu duvarında bulunan 1,7m yüksekliğindeki bir kapıdan hamama girilir. Yapı Eski Roma hamamlarının plan şemasını yansıtır. Soyunma yeri zemini alttan ısıtılan ılıklık üçüncü oda ise sıcaklık bölümleridir. Kusayri-i Amra'nın asıl dikkati çeken tarafı salonu süsleyen duvar resimleridir. Bunlar toz ve çamur gibi etkenler nedeni ile çok zarar görmüşlerdir. Salonun Batı duvarında isimleri Arapça ve Yunanca yazılmış olan bazı figürler resmedilmiştir. Bunların Emeviler tarafından malup edilen Bizans İmparatoru, Vizigot Kralı, Sasani İmparatoru ve Habeşistan Necaşisi gibi hükümdar figürleri oldukları tespit edilmiştir. Ve böylece kasrın 1. Velid zamanında 711-715 tarihleri arasında yapıldığı sonucuna varılmıştır. Salondaki büyük kemerlerin yüzlerinde üçüncü sahının tonozu içinde çeşitli sahneler bulunmaktadır. Hükümdar ve maiyeti gibi. Hamamın soyunma ve ılıklık odalarında ise hamam ve doğum sahneler vardır. Bunların dışında hayatın dönemlerini, tarihi, felsefeyi ve şiiri yansıtan sembolik tasfirler de resmedilmiştir. Figürlerin çoğu uzun bacaklı zayıf vücutlu ve küçük başlı genç kadın ve erkekler canlandırılmaktadır. Bu resimlerde Helenizm etkisi yanında Sasani etkisi de mevcuttur. Yani Doğu ve Antik Çağ geleneklerinin kaynaştırıldığına tanık olunmaktadır.



    Abbasi Mimarisi

    Samerra Ulu Camii:

    Halife Mütevekkil'in 848 ili 852 yılları arasında yaptırdığı, içeriden 240m uzunluğunda ve 156m genişliğinde olan cami dünyanın en geniş camii olup, camii kısmı kıble duvarına 25sahına bölünmüştür. Camii ortalama 38000m2'lik yüzölçümüne sahiptir. Cami'nin Suriye'deki camilerden ayrılan özellikleri vardır. Ortalama 15m yüksekliğinde ve 2m kalınlığında lan kuşatma duvarları tuğladan inşaa edilmiştir. Emevi kasırlarındaki yuvarlak kuleleri hatırlatan yarım daire biçiminde dayanaklarla desteklenmiştir. Yanlarda dörder, kuzeyde üç sıra revağın çevrelediği avlu oldukça büyüktür. 16 kapıdan avluya ve camiye girilir. Samerra Camii'nin sahın ve dayanaklarından birşey kalmamıştır. Kazılar sonucunda bunların genel şemasını tespit etmek mümkün olmuştur. Camii'nin kuzey tarafında 27m uzaklıkta mihrab ekseni üzerinde bulunan ve eski Babil Zigurratları'na benzeyen Malviya adındaki büyük minare (helezon) çevresinde bir rampanın dolandığı koni biçiminde bir yapıdır. Her kenarı 33m'yi bulan, 3m yüksekliğindeki kare bir taban üzerine oturtulmuştur. Gövde tabandan yukarıya doğru daralır. Herzfeld'in yaptığı kazılar sonunda birçok cam mozaik parçaları bulunmuş olması Mukaddesi'nin Samerra Camii duvarlarının (mina) dediği mozaiklerle süslü olduğu yönündeki ifadesini doğrulamaktadır.



    Nayin Camii:

    İsfahan'ın doğusunda yer alan camide Samerra Ulu Camii geleneğinde inşaa edilmiştir. Bezeme niteliğindeki yazılarının üslubu bu camii 860 yıllarına tarihlendirmeyi mümkün kılmıştır. Yapı sonradan bazı ilavelerle genişletilmiştir. Plan kuruluşu, revaklı avlusu üç yönden kuşatılan sütunlu klasik harim şeklindedir. Tuğladan yapılmış destekler çok farklı şekildedir. En eski oldukları tahmin edilen sütunlar silindir biçiminde ve bodurdur. Bu camiide kubbe köşeleri yuvarlaklaştıran pandatifler olmaksızın doğrudan kare bir plan üzerinde yükselmektedir. Nayim Camii'nin bezemesi herşeyden önce süslemesinin zenginliği ile dikkat çeker. Doğu İslam Dünyası'nda tek bir yapıda bir araya toplanmış olarak bu kadar olgunlaşmış bir bezeme bütünlüğü sadece bu yapıda görülür. İslam süsleme sanatlarının yazı, geometri ve bitkiden oluşan üç esas teması bir arada bulunmaktadır.



    Tolunoğlu (Ahmet) Camii:

    Amr İbn As Mısır'ı fethetmiş ve Fustat'ı (Kahire) kurmuştur. 645'te Mısır ikinci kez fethedildi. Mısır halifelere yakın valiler tarafından idare ediliyordu. 863'te bir Türk komutan olan Ahmet İbn-i Tulun'un eline geçti. Babası Abbasi Halifesinin paralı askeri idi ve Samerra'da yetişmişti. Tolunoğlu Ahmet Samerra ulu Camii'nin bir benzerini 879 yılında Fustat'ta yaptırmıştır. Yerel özellikleri itibarı ile bu yapı Abbasi Sanatı çerçevesinde incelenir. Camii'nin planı oldukça basittir. Bu plan her kemere ortalama 32m olan üç tarafını çifte revakların çevrelediği bir avlu ile kıble duvarına paralel beş sahınlı harim kısmından ibarettir. Gerek avlu revaklarında gerekse sahınlarda ahaşp krişleri taşıyan eyri ve hafifçe taşkın kemerler köşelerinde tuğladan birer gömme sütun bulunan ayaklara dayanmaktadır. Ağırlığı ayaklar taşıdığından bu gömme sütunlar sadece dekoratif unsurlardır. Bu tarz gömme sütunlar Samerra Cami'nde de vardır. Ancak Tolunoğlu Camii'nde olduğu gibi tuğladan değil mermerdendir. Alçı üzerinde oyma bezemeler yapıyı zenginleştirmekte avlu cephesindeki iki gülbezekler göz kamaştıran bir bordür meydana getirmektedir. Yapı tümü ile tuğladan inşaa edilmiş ve bir alçı tabakası ile kaplanmıştır. Tolunoğlu Camii Tolunoğlu Ahmet'in Kahire'ye gelirken getirdiği Türk mimarlar tarafından yapılmıştır. Kuzey Batı yönündeki minare Samerra Camii'ndeki Malviya örneğine uygun olarak yapılmıştır. Bezemelerde Samerra'nın üç farklı üslubunu bi arada uygulandığı görülür.



    Ukaydir Sarayı:

    Bağdat'ın 120km güney Batısı'nda bulunur. Saray bir sur ile çevrilidir. Büyük surun içinde ve surun kuzey yüzüne bitişik olmak üzere esas bina yer alır. Ukaydir Sarayı'nda Meşatta'da görmediğimiz özellikler arasında yarım daire ve atnalı kemerin yanısıra yapıya ilk defa sivri kemerlerin ve bol sayıda eyvanın girmesi sayılabilir. Ukaydir Sarayı moloz taş ve tuğla ile inşaa edilmiştir. Anıtsal bir görünümü olan b saray büyük olasılıkla Halife El Mansur'un amcası İsa Bin Musa tarafından 778'de yaptırılmıştır.



    Cevsak Ül Hakani

    Zamanla yıkılan ve birçok bölümleri yok olan Samerra saraylarının en önemlilerindendir. Halife Mutasım’ın 836’da yaptırdığı yapı Dicle Nehri’nin sol kenarında 17m yüksekliğindeki bir plato üzerinde yeralır. Bab-ül Amma denilen üç eyvanlı bir çephesi vardır. Sarayın en iyi korunmuş kısımı burasıdır. Buy sarayın süslemesi genel olarak “sutuko” üzerine olup panıolar halinde duvarlara kaplanmıştır. Ancak taht salonunu panoları memerdendir. Harem bölümünde duvarların üst kısımları insan, hayvan figgürleri ve bitkisel motiflerle süslenmiştir. Duvar resimlerinin konuları Kusayir Amra’da daha önce gördüğümüz konulara benzemektedir. Bu sarayda en çok dikkat çeken resimlerden biri cepheden betimlenmiş iki rakkasedir. Bu figürlerin silületleri bir kareyi oluşturacak kadar sisimetrikitir. Bünye ve kompozisyon Sasani özellikleri taşır fakat hacimlendirmeden yoksun olan bu figürler siyah sert çizgilerle çevrilmiş olmaları, parlak ve zengin renkleri ve dekoratif özlllikleri ile Turfan’daki Uygur resimlerine yaklaşılmıştır.



    Stuko:

    Emevi yapılarının süslemeleri taş üzerine işlenmiş olduğu halde Abbasilerin tuğla duvarları ve bir metre yüksekliğe kadar kaplayan mermer tozu ile alçıdan yapılmış harca yani stukoya işlenmiştir. Mezopotamya ve İran’da çok eskiden beri bilinen bu tekniği müslümanlar yeni bezeme üslupları ile birleştirerek ustaca kullanmışlar, Herzfeld bu bezemeleri üç üsluba ayırmıştır.



    A Üslubu : bu üslubun ayırt edici ögesi daha önce Emeviler’de de görülen asma motifidir. Genel olarak tırtıllı biçimini koruyan asma yapraklarında değşiklik olmuş, kabarık yuvarlak çizgilerin çevrelediği tırtıllar arasında dört göz yer almıştır. Diyer iki deiğişiklikten biri yaprağın sapla birleştiği yerde üst üste yeralan üç üzüm salkımının artık görül memesi, diyeri zeminin sık olarak doldurulmasıdır. Bu üslupta süsleme stuko üzerine dikine derin olarak bıçakla kesilmiştir. Kareler sekizgenler içine alınan ögler henüz doğadan uzaklaşmamıştır. Motifleri tanımak mümkündür. Bu üslub birçok unsurları ve yüzeyin oldukça sık işlenişi ile Meşatta’nın üsülemelerini hatırlatır.

    B Üslubu : Bu üslupta bezemenin özelliği tomurcuklardan oluşan rozetlerle palmetlerin anti-naturalist olmasıdır. Bu bezemede kıvrımlar büyük rol oynar, sap hiç yoktur. Bezeme sıktır, ancak üçüncü üslupta olduğu gibi sıklık son haddine ulaşmamıştır. Koyu gögeli görünecek şekilde derin kesilmiş olan daire ve dilimili rozet şeklini alan motifler birinci üslupta olduğu gibi kareler ve sekizgenler içerisindedir. Motiflerde tabiattan uzaklaşma görülmektedir.

    C Üslubu : Bu üslüpta rölyef koyu gölge yapmayacak şekilde az derindir. Şişe şikillerinden, yoncalardan ve kıvrımlardan oluşan motifler geometirik çerçevelre girmeden üst üste, yan yana sıralanır ve tekraralanır. Birbirinden çizgilerle ayrılan bu motifler soyut karakter gösterir. Bu teknik bakımından göze çarpan en önemli özellik motiflerin meyilli olarak kesilmiş olamasıdır. İslam santında ilk kez görülen bu tarzın İskit tunç eserlerinden ve Altay yöresindeki eski Türk sanat eserlerinden Samerra’ya Türkler tarafından getirilmiş olduğu ve oradan da Tolunoğulları ile Mısır’a geçtiği kabul edilmektedir.



    Fatımi Mimarisi

    Tolunoğlu sülalesinden sonra Kahire'de valilik yapan Akşit sülalesi döneminde Kuzey Afrika'da güçlenen Fatımi Halifeleri Mehmed Akşit'in 946'da ölümünden sonra oluşan zayıf dönemde Mısır'ı fethetmeyi başarmışlardır. Fatımi Halifelerinin yaptırdıkları eserler daha çok Kahire'de toplanmıştır. Fatımi dönemine ait dört cami, bir ziyaretgah, on iki türbe ve üç cami kapısı mevcut surlar günümüze ulaşabilmiştir. Fatımi mimarisinde taşın tercih edildiği ve cephelerin kabartmalı oldukları özellikle belirtilmeye değer unsurlardır.



    El-Ezher Camii:

    970'de başlanıp 972'de tamamlanmıştır. Bu cami, medreseler de bünyesine katılmak suretiyle genişletilmiştir. Revaklar dikdörtgen şeklindeki avluyu iki yönden kuşatır. Eski yapılardan kalan sütun ve sütun başlıkları üzerine gemi teknesi şeklinde kemerler dayanmaktadır. Sütunların üzerindeki küçük pencereye benzeyen kemerli sağır nişler tamamiyle dekoratiftir. Üst kısımları stilize edilmiş istridye şekilleriyle işlenmiştir. İstridyeler soğan biçiminde tabanları ve başlıkları olan ince, küçük sütunlara dayanmaktadır. Bu taban ve başlık biçimi Tolunoğlu Camii'nde gördüğümüz sadeleştirilmiş antik başlıklardan gelmektedir. Sağır nişlerin arasında yer alan gül bezeklerin içi de aynı şekilde istridye yivlerle süslüdür. Bütün bu bezemeler sonraki onarımlarla yenilenmiştir. Camii'nin içi ilk vaziyetinde Tolunoğlu Camii gibi Kıble duvarına paralel beş sütundan oluşmaktaydı. Bu düzen mihraba yönelen bir orta sahın ile boydan boya kesilmektedir. Bu sahın diğerlerinden daha geniş ve yüksektir. Kıble duvarının önündeki birinci sahının iki köşesinde ve orta sahınla kesiştiği yerde birer kubbe yer alır. Fatımilerin bu ilk camii'nde Afrika mimarisi özellikleriyle beraber Tolunoğlu özelliklerini birleştirdiklerini görürüz.



    El-Akmer Camii:

    10. Halife El-Amir (1101-1130) zamanında inşaa edilen yapı Fatımi mimarisinin önemli eserlerinden biridir. Taştan inşaa edilen yapının dikkat çeken tarafı süslemeleridir. Bu cami'nin süslemelerinde tuğla mimarisinden ve Stuko sıvalarından doğmuş motifler taş ile ifade edilmiştir. Cepheyi bölümlere ayıran sivri kemerli nişlerin üst kısımları istridye kabuğu biçiminde yivlerle son bulmaktadır. Bu motif Kahire'de minarelerin süslenmesinde oldukça sık kullanılmıştır. Başka bir motif de Mısır'da ilk kez bu cephede uygulanan, bükey çizgili üçgenlerdir ki, bunlar mukarnasın habercisidir. Ancak bu bezeme mukarnastan farklıdır. Çünkü unsurları henüz duvardan ayrılmış değildir. Cephenin üst kısımlarını uzun Küfi hatlı kitabeler süslemektedir.

    Fatımi döneminin İslam süslemeciliğinde önemli bir yeri vardır. Bı dönemde kullanılan dekoratif unsurlar arasında en çok ilgi çeken niş şeklindeki içerlek kısımlar olmuştur. 11. yy.'da görülen gemi teknesi biçimindeki kemerler 12. yy.'da daha da yaygınlaşacaktır. Dönemin süslemeciliğinde çizgisel bir karakter göze çarpar. Bezenen yüzeyin derinleşmediği, derin kabartmalar oluşturmadığı görülür. Temel unsur kendi başına bütün kurguyu oluşturan, onun ritmini yaratan değişmez genişlikteki şerittir. İslam bezemeciliğinin ana unsurları epigrafi, geometrik şekiller ve bitkiler burada da devam etmektedir. Genel süsleme yasası arabesk fikrine uygundur. Mısır'da Nil Vadisi'nde kullanılmakta olan çiçekli Küfi'nin Asya'dan gelmiş ve aynı zamanda İslam Dünyası'nın başka bölgelerine de aynı zamanda yayılmış olması muhtemeldir. Mısır'ın yaratıcılığı daha çok geometrik bezeme alanında olmuştur.

    Eyyûbi Mimarisi

    Selahaddin Eyyubi 1171 yılında Mısır'daki Fatımi Halifeliği'ne son vermiştir. Selahaddin Eyyubi Kahire'yi surlarla kuşatmıştır. Eyyubilerin Mısır'da inşaa etmiş oldukları dini yapılar sayıca fazla değildir. Bunlardan ancak bazı türbeler (İmam Şaafi, 1121; Ebu Mansur İsmail , 1216; Abbasi Halifeleri, 1240; Malik Salih Eyyub, 1239-1240) günümüze ulaşabilmiştir. Bu türbeler 11. ve 12. yy.'da Kahire'de yapılmış ıkab diğer türbeler gibi kubbelidir.



    Cami Ür-Rızk:

    Hasankeyf Eyyubilerinden El-Adil Süleyman-ı evvel 1409 yılında yaptırmıştır. Günümüzde oldukça harap durumdadır. Alber Gabriel'in hazırladığı restitüsyon planına göre caminin dikdörtgen şeklindeki avlusu üç yönden revaklarla çevirilidir. Derin hücreli portaldan ortasında şadırvan bulunan avluya girilmektedir. Plan şemasında M ve N harfleriyle gösterilen kısımlar caminin harim bölümleridir. Sağdaki ve soldaki kubbeli mekanların medrese olabileceği düşünülmektedir. Caminin Kuzey Doğu köşesinde kare kaide üzerinde yükselen bir minare vardır. Portal hücresinin üç kenarında yaptıranın adı ve inşaa tarihini veren kitabe yer alır. Kapı geçidinde sol üst duvarda ise yapının mimarları olan Hacı Muhammed ve kardeşi Ömer'in adları geçtiği bir başka kitabe bulunur.



    (Şam) Adiliye Medresesi:

    Selahaddin Eyyubi'nin kardeşi Malik Adil Seyfettin Ebubekir tarafından 1223'de yaptırılmış olan bı medrese 1600 m²'lik bir alanı kaplar. Plan kuruluşu ortasında bir şadırvan bulunan avlu ile etrafındaki salon, eyvan ve hücreler topluluğundan ibarettir.

    Bu yapının planında dikkat çeken taraf teknik mükemmelliğin yanında sadeliğe gösterilen titizliktir.

    (Bağdat) MustanSırıye Medresesi:

    106x48 m boyutlarında İslam Dünyası’nın en büyük medreselerinden biridir. Bağdat'taki bu yapı Hicri 630, Miladi 1233 yılında Abbasi Halifesi Mustansır tarafından yaptırılmıştır. Doğu'daki cümle kapısı üzerinde halife'nin adı ve dört mezhep için yapıldığı yazılıdır.

    Plan şeması zengin medreseleriyle benzer özellikler gösterir. Uzun dikdörtgen avlusu etrafında giriş eyvanıyla beraber üç eyvanlıdır. Mescid kısmı Güney tarafta üç kemerle avluya açılır. Mihrab bir kubbeyle örtülüdür. Günümüze kalan izler mescid mekanının üst örtüsünün üç çapraz tonozdan oluştuğunu gösterir. Medresede eyvanlar arasında iki kat üzerine elli altı hücre, Doğu tarafında ise eyvanın arkasındaki uzun, dar koridora açılan çeşitli tonozlarla örtülü altı muhteşem dershane yer alır. İki katlı bir medrese oluşu da ayrıca önem taşımaktadır.

    Memlük Mimarisi

    Türk Memlükleri 1250-1382 arasında, Çerkez Memlükleri ise 1382-1517 arasında Yavuz Sultan Selim'in Kahire'yi fethine kadar Mısır'da hüküm sürmüşlerdir. Gerek Türk Memlükleri, gerekse Çerkez Memlükleri'nin camileri plan bakımından Fatımi Camilerinin geleneklerini sürdürürler. Değişiklikler ise daha çok dekoratif unsurlarda olmuştur. İşçiliğin geliştiği ve yeni motiflerin kullanıldığı görülür.



    Baybars Camii:

    Kahire'nin Türk Memlüklerinden kalan en eski camisidir. Büyük açık avlulu mihrap duvarına paralel sahınlı harim bölümü ve avluyu çeviren galeriyle Abbasi ve Fatımi geleneğindedir.

    Memlükler zamanında çok sayıda türbe yapılmıştır. Çoğu harap durumda olmakla beraber Türk Memlükleri'nden kalan yirmi dört türbe yapısı hala ayaktadır. Sultan Kalavun'un 1285 tarihli türbesi dönemin türbe mimarisi hakkında bir fikir verebilir. Kalavun Medresesi'nin yanında yer alan ve kareye yakın bir kuruluşa sahip olan bu yapı Kubbet-üs Sahra'nın anısını yaşatır. Dört ayak ile granitten dört kalın sütunun meydana getirdiği bir sekizgenden ibarettir. Burayı yüksek bir kasnak üzerindeki kubbe örter. Kubbe'nin en zengin yanı geniş yazı kuşağının çevirdiği mihrabtır. At nalı şeklindeki mihrap kemeri dişli siyah-beyaz taşlarla örülmüştür. Mihrap içi ve sütunceler sedef ve merme kakmalarla süslenmiştir.

    Sultan Hasan Medresesi:

    Türk Memlükler zamanında yapılmış en başarılı medrese, Sultan Hasan Mederesesi'dir. (1356 -1362) 6 yıl sürmüş olan yapının inşaası günlük 1000 dinara mal olmuştur. Arap tarihçisi Makrizî “İslam dünyasında Sultan Hasan Medereses ile büyüklüğü ve mimarisinin düzeni bakımından, karşılaştırılabilecek tek bir mabed gösterilemez” der. Yapı, 8000 m²'lik bir alanı kaplar. Cephesi 150 m uzunluğundadır. Portali, cephenin sağ köşesinde yer alır. Portalın cephenin ortasında yer almaması o zamana kadar görülen simetrinin bu yapıda yok edildiğini gösterir.

    8. ve 9. yy.'larda yaşayan 4 imam İslam dünyasında ayrı ayrı yayılan ve öğretim konusu olan 4 mezhebin kurucusu olmuşlardır. Bu mezhepler, Malıkî, Şafiî, Hambeli, Hanefi mezhepleridir. Bu mezhepler esasları medreselerde öğretilmektedir. Sultan Hasan Mederesesi'nin planı ise bu dörtlü eğitimin zorunluluğundan doğmuştur. Merdivenli kapı revakını dirsekli bir dehliz izler. Bu dehlizden bir koridora oradan da Kuzey eyvanın sağında ve solunda bulunan yollardan avluya varılır. Avlu kare biçiminde olup her kenarı 32 m'dir. Avlu kenarlarının ortasında büyük beşik tonozlu birer eyvan vardır. Diğerlerinden daha derin ve geniş olan eyvan mescit olarak düzenlenmiştir. Mihrabın sağında ve solundaki kapıdan sultanın türbesine geçilir. Kubbeli olan bu yapı 55 m yüksekliğindedir. Medresenin Güney Doğu cephesi türbenin etrafında düzenlenmiştir. Mihrap çok renkli mermerdendir. Her iki tarafındaki ince sütuncelerin başlıkları tunç zannedebilecek kadar ince işlenmiştir. Duvarlar taş mozaik bezemelidir. Ve boylu boyunca ayetler içeren iri hatlı bir yazı frizi vardır.

    Kayıtbay Camii-Medresesi:

    Kayıtbay tarafından 1472-74 yılları arasında yaptırılmıştır. Özellikle kubbesi ve minaresinin süslemeleriyle ünlüdür. Kırmızı ve beyaz taşlar kullanılarak yapılmış olan bu yapı etkileyici bir izlenim uyandırır. Yapının minare tarzı üst üste binen üç kuleli sistemleri, dışa taşan şerefeleri ve parmaklıklarıyla Mısır'a özgüdür. Şam, Samarra, İran ve Magrip minarelerinden farklıdır. 14 basamaklı bir merdivenin ulaştığı kapı revaklı minarenin kaidesi ile yapının köşesini işgal eden sebil arasındadır. Türbe başka bir çıkıntı oluşturmaktadır. Kapıdan girilip bir dehliz ve koridordan geçildikten sonra kare biçimindeki avluya ulaşılır. Önceleri kubbeli olan bu kısım şimdi açıktır. Plan dört eyvanlı şemaya uygundur. Kuzey ve Güney eyvanları oldukça yüksek fakat derin ve geniş değildir. Batı eyvanı avlu genişliğindedir, ancak iki yan hücre ile genişletilmektedir. Mescid olarak düzenlenen doğu eyvanı ise at nalı şeklinde büyük bir sivri kemerle avluya açılmaktadır. Mısır'daki Memlük mimarisinde taşın, mermerin ve tuğlanın doğal renklerine ve ayrıca renkli sıvalara baş vurulmuştur. Dış duvarlar, koyu gri, siyah ve kırmızının hakim olduğu aşırıya kaçmayan çok renklilikle zenginleşmiştir. İç mekanlarda tavanlar süslenmiş ve yaldızlanmıştır. Kemerler çok çeşitlidir. Sütunlar ise genellikle antik yapılardan derlenmiştir. Mukarnas, mimari süslemede önemli rol oynar. Trompları, pandantifleri, kornişleri ve minare altlarını süsler. Yazı, geometrik ve bitkisel motifler burada da, İslam Sanatı'nın diğer bölgelerinde olduğu gibi bezemenin ana unsurlarını oluşturur. Kûfi yazı giderek daha az kullanılır. Bunun yerine ise nesih yazı yaygınlaşır.



    Safevi Mimarisi

    (Safevilerin en parlak devrini yaşadığı dönemin hükümdarı, Şah Abbas [1587-1628] Mescid-i Şah'ı inşaa ettirmiştir.)



    Mescid-i Şah:

    1612'de yapımına başlanan caminin inşası 18 yıl sürmüştür. İlk olarak meydanın dekorunu tamamlayan ve cami avlusunun meydana bakan cephesi yapılmıştır. Meydana bakan 33,5 m yüksekliğindeki görkemli dış portal bu cephenin ortasındadır. Sağında ve solunda çini mozaiklerle kaplı birer minare yükselir. Portal çini ve kakma mermerlerle son derece gösterişli olarak bezenmiştir. Ancak bu portal caminin ekseninde değildir. Yaklaşık 45°'lik bir diagonal hat çizer. Kapıdan küçük kubbeli bir dehlize girilir. Bu dehlizden sonra yön değişir ve artık caminin ekseninde yer alan ve tamamen çinilerle kaplı bir eyvana girilir. Bu eyvan doğrudan doğruya avluya açılmaktadır. Mihrap önünde ise kubbeli eyvanlı büyük Selçuklu düzeni yer alır. Yanlarda da avluya açılan eyvanlı düzen devam eder.



    Isfahan Mescid-i Cuması:

    Isfahan'daki Mescid-i Cuma Abbasi halifelerinden El-Mansur'un 755 yılında yaptırdığı avlulu ve çok sütunlu caminin yerine kurulmuştur. Kerpiçten inşa edilen Abbasi yapısının ne zaman yok olduğu bilinmemektedir. Isfahan Mescid-i Cuması'ndaki güneyde yer alan, kubbeli eyvanlı bölüm Melikşah adına vezir Mizam'ül-Mülk tarafından yaptırılmış olup bugünkü dört eyvanlı caminin çekirdeğini oluşturur. Cami 1121'de Batıniler tarafından yakılmış ancak yangından kurtulan tek eyvanlı Melikşah camisinin bugünkü dört eyvanlı şekli hangi tarihte aldığı kesin olarak tespit edilememiştir. Selçuklu cami mimarisinde dört eyvanlı cami tipinin ilk örneğinin Isfahan Mescid-i Cuma'sı olduğu kabul edilmektedir. Bu plan tipini temel alan Isfahan Mescid-i Şah'ta, kubbeli asıl ibadet mekanının yanlarındaki ikişer sahında küçük kubbelerle örtülmüştür. Bu sahınların her birinde birer mihrap bulunur. Sahınlar her iki yanda, havuzlu ve dikdörtgen biçimli birer yan avluya açılır. Ayrıca yan eyvanlarda da mihraplar bulunmaktadır. Dolayısıyla bu yapı namaz kılınacak birçok mekanın bir araya getirildiği mescidler topluluğudur. Safevilerin diğer camilerinde çinilerin zenginliğine rağmen mimari bakımdan önemli gelişmeler olmamıştır. İran'da, Selçuklular, İlhanlılar ve Timurlar zamanında gelişen İslam mimarisi, Safeviler döneminde daha çok bezemeci uygulamalara yönelmiştir. Bu devrin mimarisi yapıyı içten ve dıştan türlü renkteki çinilere ya da çini mozaiklere boğar. Artık görünmeyene önem vermeyen mimaride sadece bezeme önem kazanmıştır. Süsleme malzemesi olarak çini mozaiğin, çini ya da mermer levhanın yanı sıra aynalara da yer verilmiştir.



    Zengi Mimarisi

    *(Kapalı avlulu medreselerin ilk örneği Zengilerde vardır.)

    Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah 1086'da Halep'i alarakAksungur'u buraya vali tayin etmiştir. 1086-1094 yılları arasında valilik yapan Aksungur Şam Selçuklularından Tutuş'a baş kaldırarak öldürülmüştür. Yerine oğlu İmaneddin Zengi 1127'de Atabek olmuş, Irak, Halep ve Suriye'yi idaresi altına almış ve Musul'da Atabekler devletini kurmuştur. 1146'da öldüğünde ülkesi oğulları Suriye'de hüküm süren Nurettin Zengi ile Musul ve Irak'ta hüküm süren I. Seyfeddin Gazi arasında ikiye bölünmüştür. Selçuklu sanatı geleneğine dayanan Nurettin Zengi kuvvetli şahsiyeti ve sanat görüşüyle Halep ve Şam'da yeni bir mimari üslubun gelişmesine yol açmıştır. Onun sarayında büyüyen Selahaddin Eyyubi de Eyyübiler devletini kurarak Selçuklu geleneğini Suriye'de devam ettirmiştir. Nurettin Zengi 1146-1174 yılları arasında geçen 28 yıllık dönemde Suriye'nin belli başlı şehirlerini büyük mimari eserlerle doldurmuş, harabe halinde bulduğu Halep'i, Suriye'nin en mamur (bayındır, yapılaşmış) şehirlerinden biri haline getirmiştir. Halep kalesi yeniden yapılmış, surları tamir edilmiştir. Surlar, İslam dünyasının en iyi surları arasında yer alır. Halep sur kapısı hala ayaktadır. Bağdat şehrini çeviren Abbasi suyrlarının yenilenmesi yine Zengiler zamanında olmuştur. Surlar 19. yy. ortalarında yıkılmış, sadece iki kapı; Bal el-Tılsım ve Bab el-Vastani ayakta kalabilmiştir. Tılsım kapısında iki ejder arasında bağdaş kurmuş ve ejderleri dillerinden yakalamış olarak canlandırılan 60 cm boyundaki figüre halifeyi temsil etmektedir.

    Selçuklu nesihi ile yazılmış kitabesinde, halifenin adı Nasîrliddin illah ve 618 (m. 1221) tarihi yazılmıştır. Vastani kapısında kitabe yoktur veya kaybolmuştur. Fakat iki kapının tamamiyla birbirine benzer durumu aynı tarihten olduğunu gösterir. IV. Murad, Bağdat'ı fethettiğinde Tılsım kapısını tuğla ile ördürmüştür. I. Dünya Savaşı'nda barut deposu olarak kullanılan Tılsım kapısı bir kaza sonucunda barutların patlamasıyla uçmuş böylece Zengi mimarisinin önemli bir örneği yok olmuştur.



    Halep Ulu Camii:

    Zengiler zamanında cami mimarisinde göze çarpan bir yenilik olmamıştır. Şam Emeviye Cami planı kuvvetli bir gelenek halinde daha sonra yapılan camilerde etkisini sürdürmüştür. Süleyman bin Abdulmelik tarafından yaptırılan Halep Ulu Camii yangın ve deprem yüzünden yıkılmıştı. Nurettin Zengi ilk plana uygun olarak yeniden yaptırmıştır. Dört köşeli ve zengin taş işlemeli minarenin alt katı Sultan Melikşah zamanında Atabek Aksungur'un valiliği döneminde yapılmış, üst kat ise Tutuş zamanının tarihini taşımaktadır. (alt kat 1090, üst kat 1094)

    Minare Nurettin Zengi'nin camisinden önceye aittir. Memlükler zamanında da tamirler gören yapı bu şekliyle günümüze ulaşmıştır. *(Emeviye mimarisi Zengi camileri üzerinde etkili olmuştur; genel olarak mimaride ise Selçuklu etkisi olmuştur.)

    Musul Ulu Cami:

    Musul'un ortasında 90x65 m ölçülerinde, dikdörtgen bir avunun güney tarafındadır. Ortasında mihrap önü kubbesi, avluda bir şadırvan ve kuzeyde bir ziyaretgah vardır. Güneydoğu köşesinde tuğladan dört köşe olarak kaide üzerinde silindirik gövdeli ve miğfer biçiminde külahı ile minare yükselir. Çeşitli tamirler gören caminin planı ve şekli zamanla değişmiştir. Güneyde kıble duvarı önündeki sahın ve başlık biçimindeki süslemeli sekizgen payeler ilk yapıdan kalmıştır.

    Caminin eski mihrap kitabesinde amel-i Mustafa el-Bağdadî olarak ustanın adı ve 543 (m. 1148) tarihi okunmaktadır. Mihrapla sekizgen payelerin başlık süslemeleri aynı üslupta olup caminin ilk yapıldığı 1148 tarihine işaret etmektedir. Bu I. Seyfeddin Gazi'nin Musul'da hüküm sürdüğü zamana denk gelir. Araştırmacılar bu caminin yapımının Seyfeddin Gazi döneminde başladığı ve 1170'de Musul'a gelen Nureddin Zengi tarafından tamamlandığı görüşünü benimsemişlerdir. Silindirik gövdeli tuğla minare 15 m yüksekliğindedir. Çapı altta 8,80m, üstte 7 m'dir. Minare gövdesi bezemeli kuşaklarda 7 kata ayrılmıştır.

    Basra Gümüştekin Medresesi:

    Nureddin Zengi'nin mimariye getirdiği asıl büyük yenilik medreselerde olmuştur. O'nun Suriye'nin çeşitli şehirlerinde yaptırdığı medreseler, kalın duvarları ve sade mimarileriyle gösterişten uzak, kullanışlı yapılardır. Suriye'de bu devirden kalan en eski medrese Şam Atabekleri'nin Basra valisi Gümüştekin'in 1136'da Hanefi mezhebi için yaptırdığı 17x20 m ölçüsünde küçük sağlam bir yapıdır. Kenarları 6 metreye varan kare avlulu kubbe ile örtülüydü. 20. yy. başında Vahabiler tarafından 3 kemerle avluya açılan mescid mekanı 7 m derinliğindedir. Mekanların hiçbirinin üst örtü sü günümüze ulaşamamıştır. Creswell'e göre avludan başka bütün mekanlar düz çatı ile kaplanmışa benzemektedir.



    Maristan Medresesi (Şifahane):

    Nureddin Zengi'nin Şam'da meydana getirdiği en önemli eserlerden biri de Maristan adı ile tanınan Şifahane'dir. Suriye'de medreselerin hiçbirinde görmediğimiz tamamıyla dengesini bulmuş dört eyvanlı avlu şemasının e güzel örneği burada ortaya konmuştur. Avlunun ortasında dört köşe bir havuz yer alır. Eyvanların, muayene yerleri olması dört köşede yer alan çapraz tonozlu odalarında koğuşlar olması mümkündür. Mukarnaslı portaldan, mukarnas kubbeli anıtsal giriş holüne geçilir. Bunun sağında ortası havuzlu küçük bir avlu etrafında sıralanmış yıkanma yerleri ve helalar vardır ki, bu bölümün üstü kubbe ile örtülü fakat ortası büyük bir yağmur deliği olarak açıktır. Maristan'da güney tarafa bitişik olarak etrafında aynı şekilde eyvanlar ve odalarda ikinci bir avlu kapı ile bu ikinci bölüme bağlanmaktaymış.



    Endülüs Emevi Sanatı

    İlk Abbasi halifesi Abdullah bin Seffah, emevi hanedanına mensup büyük prensleri kılıçtan geçirince İslam İmparatorluğu'nun merkezi Şam'dan Bağdat'a nakledilmiş ve 500 yıl boyunca İslam egemenliği Abbasilerin eline geçmiştir. Emevi prensi Abdurrahman bu durumdan kurtulmayı başararak Arap kabileleri arasında saklanmış ve sonra Afrika'ya kaçmıştır. Berberi kabileleri arasında Cafer el-Mansur sahte adıyla 6 yıl kadar yaşadıktan sonra İspanya'ya geçmiştir. Orada Abbasilere karşı koyan İslam kuvvetlerini birleştirerek Endülüs'te siyasi birliği sağlamıştır. Kuzeyde Şarlman, güneyde ise Abbasi gibi Ortaçağın en kuvvetli iki devletine karşı zaferler kazanarak, Endülüs'te 300 yıl sürecek İslam devletlerinden Endülüs Emevileri'ni kurmuştur. Suriye'den gelen Emevilerin kurdukları bu devlet döneminde Suriye sanatı ile yerel geleneklerin sentezini oluşturan bir mimari yaratılmıştır. Burada Roma Sanatının etkileri devam ediyordu. Harabeler halinde olsa da bir Vizigot sanatı vardı. Kurtuba Camisi'ndeki gibi kemerlerin üst üste konması Romalıların su kemerlerini hatırlatır.

    Dekoratif unsurlar arasında da klasik ve antil şekillerin az çok değişmiş örnekleri yer alır. Endülüs Emevileri Bizans ve Kuzey Afrika ile güçlü ilişkiler kurmuşlar, buralardan usta ve malzeme getirtmişlerdir.

    Kurtuba Camii:

    Guadal Guivir (büyük vadi) nehrinin kıyısında kurulmuş olan Kurtuba Endülüs Emevileri zamanında çok büyük bir şehir olmuştur. burada inşa edilmiş olan Kurtuba Camii'nin İslam Sanatı'nda önemli bir yeri vardır. Bu yapı bütün İspanya ve Kuzey Afrika'daki camilerin atası sayılır. Kurtuba Camii şehrin en kalabalık yerinde nehrin kenarında ve köprü başında inşa edilmiştir. Tek bir usta ve hükümdar döneminin eseri değildir. Temeli 26 Temmuz 786'da I. Abdurrahman tarafından 833'de genişletilen caminin doğusuna ve batısına birer sahın eklenerek 11 sahınlı hale getirildiği anlaşılmaktadır. Kurtuba Camii'nin I. ve II. Abdurrahman tarafından yaptırılan kısımlarında göze çarpan özellik iki katlı kemerlerdir. Geniş üzengi sütun başlıkları kemerlerden başka, kemer sırtları arasında yükselen ayakları da taşımaktadır. Bir başka kemer dizisinin oluşturduğu ikinci bir kat bu ayakları birbirine bağlamakta ve tavanı tutmaktadır. Aşağı katın bütün kemerleri at nalı, üst kat kemerleri ise yarım daire şeklindedir. II. Hakem 961'de halife olunca yeniden onbir sahın ve onbir kemer gözü eklenerek cami uzatılmıştır.

    Mihrap önündeki kubbenin içi kesişen sekiz büyük kemer kavisinin meydana getirdiği dış bükey sekizgen bir kubbenin ortası ile bu kemerlerin birbirini kesmesinden meydana gelen çevredeki üçgenlerden oluşmaktadır. Bu damarlı kubbeler akla gotik mimarinin özelliklerini getiriyorsa da araları tuğla ile örülmüş çaprazlama kemerler atma fikrinin doğudan geldiği sanılmaktadır.

    Suriye'deki Emevi yapılarında olduğu gibi kalın ve yüksek dayanaklarla ve dişli mazgallarla son bulan dış duvarlar camiye korunmalı bir görünüm vermiştir. Doğu tarafında altı, Batı tarafında da yedi kapı bulunur. Bu kapıdan çoğu sonradan özellikle 8. yy.'da örülerek kapatılmıştır.



    Medinetü’z – Zehra:

    Kurtuba Emevilerinin sivil mimarisi, 1910 yılından sonra ortaya çıkarılmıştır. İspanyol mimar Velasquez Bosco bu tarihte kazılara başlamıştır. Kurtuba’nın 5 km kuzeybatısında bulunan bu şehir Arap tarihçileri tarafından övgüyle anlatılmıştır. Şehrin üst kesiminde yükselen sarayın önünde geniş bir avlu vardır. Kitabelerden II. Hakem tarafından yaptırıldığı anlaşılan ve önünde avluya bakan üstü kapalı bir taraçası bulunan bu yapının 3 derin salonu vardır. 5 sahına ayrılan bu saray mevcut durumuyla Kurtuba camisinin planına da uyar. Endülüs Emevi sanatının göze çarpan özelliklerinden biri süslemenin bolluğu ve süsleme unsurlarının çeşitliliğidir. Bu da etkilerin farklı kaynaklardan geldiğini göstermektedir. Bütün İslam sanatında görülen ve yazı, bitki, geometri unsurlarını kapsayan bezemeler taş, mermer, pişmiş toprak, tahta ve mozaik üzerinde yer almıştır. Medinetü’z-Zehra’da sütun başlıklarının tablolarında kûfi yazının bezeme unsuru olarak kullanıldığı görülür. Sütun başlıkları iyon ve korint başlıkların karması olan kompozit başlıklardan oluşur. Burada Roma geleneğinin örnek alındığı, Bizans’a ait sütun başlıklarının hiç etkisi olmadığı görülmektedir.

    Taş üzerine bezemeye büyük ölçüde yer vermekle birlikte Medinetü’z-Zehra’nın sanatını renk oyunlarında çok iyi kullanmıştır. Salonların sıvası çoğu zaman aşı boyası ve sarı toprak boyası ile çizilmiş ve geometrik motiflerle süslenmiştir. Bunlar eski kemerleri devam ettirerek yapının birliğini korumuştur. Yapının alt kısımlarında seyrek olan süslemeler, yükseldikçe gelişip, zenginleşmiştir. II.Hakem dönemi eklerinin en güzel unsurlarından biri olan mihrap, at nalı şeklinde olup yukarısında üç dilimli kemer dizisi olan bir dikdörtgenle çerçevelenmiştir. Yapıdaki dış bezemeler oldukça zarar görmüştür. Kıble duvarı yeniden yapılmış ve büyük kemerlerle sağlamlaştırılmıştır. Berberilerin gelişinden sonra cami El-Mansur lakabıyla tanınmış vezir İbn-i Amir tarafından genişletilmiştir. Caminin I.Abdurrahman’ın oğlu Emir I.Hişam tarafından yaptırılmış orta halli bir minaresi vardır. Bu minare deprem sonrası yıkıldığından III. Abdurrahman 951’de kare bir minare yaptırmıştır. Bu minare sonraları diğer minarelere de örnek olmuştur.

    Tavaif-i Mülük -> emirliklere bölünen Endülüs

    -Murabıtlar (Büyük Camiler inşa etmişler ancak hepsi yıkılmış. Tiemsen Camii günümüze ulaşmış.

    -Muvahhitler

    Tiemsen Camii:

    Orta sahının üzerindeki iki kubbesi ve mihrabının süslemeleriyle tanınmıştır. Bütünüyle ahşap kirişlerle örtülü olan caminin bu iki kubbesi Kuzey Afrika'da ilk kez görülen bir teknikle süslenmiştir. Mihrap önü kubbesi Kurtuba Camii'ninki gibi damarlıdır. Oniki kemer kavsi kubbe içinde birbirini kesmekte ve aralarında bitkilerden oluşmuş ajurlu süslemelerin doldurduğu iç bükey dilimler meydana getirmektedir. En üstte de mukarnaslı bir takke yer alır. Bu yapı damarlı kubbe ve mukarnasların birlikte değerlendirildiği ilk ve ender örneklerden birisidir.

    (Muvahhitler, Murabıtların mimarisini tamamlayan bir dönem olmuştur. Yapılarından bazıları; Tinmel Camii, Kutubiye Camii, Rabat Hasan Camii.)

    Ebu İnaniye Medresesi:

    Fas'taki medreselerin en görkemlisidir. Yapı bir saray biçimini almıştır. Kürsüleri, minaresi ve büyük bir saati olan medresenin iki portalı vardır. Biri, dirsekli bir dehliz ve sonundaki bir geçitle avluya ulaşır. Düğerinin bitişik iki kapısı olup büyük olan yapının ekseni üzerinde yer almaktadır. Dikdörtgen avlu tamamen mermer döşelidir. Avlunun ortasında camiye kadar uzanan bir kanal 2 m genişliğinde olup abdest almak için yapılmıştır. Avlunun 3 tarafında öğrenci odalarının açıldığı dehlizleri vardır. Cami iki sahından oluşmaktadır ve avlunun devamı gibi düzenlenmiştir. Avlunun yan kenarlarında birer eyvan yer alır. Bu plan şemasının Memlüklerin Kahire'deki Sultan Hasan Medresesi'nden geliştirildiği düşünülür.



    El-Hamra Sarayı (Beni Nasr - Beni Ahmer Devleti dönemi, bu dönemin mimarisini gösteren tek yapı)

    Saray derin derelerle çevrilmiş olan Daro ve Genl ırmaklarına bakan sarp bir tepenin üstündeki düzlüktedir. 9. yy.'dan beri İslam egemenliğinde olan İspanya'yı tehdit eden saldırılara karşı bu tepe üzerinde mustahkem bir kale inşa edilmiştir. Kaleye kullanılan malzemenin renginden dolayı El-Hamra yani kırmızı adı verildiği söylenir. 11. yy.'da Gırnata surlarla kuşatıldığı zaman bunlar kaleye uydurulmuştur. 13. yy. başlarında Nasrî Emirleri'nin soyu Gırnata'ya yerleşmiş surlara dört kule daha eklenmiş ve Daro deresinin suyu saraya çıkartılmıştır. Bu ilk sarayın Şarlken tarafından yıktırıldığı ve yerine yine Şarlken döneminde bir saray inşa edildiği sanılır. Nasrîlerden I. Yusuf, Comares kulesini ve ona yakın diğer daireleri yaptırmıştır. Oğlu V. Muhammed ise arslanlar avlusunu ve diğer kısımları inşa ettirmiştir. Böylece El-Hamra Sarayı, saray ve köşklerden kurulmuş bir topluluk olarak görülür. Önceden düşünülmüş bir plana göre değil, yüzyıllar boyunca kendini gösteren ihtiyaçlara ve kişisel zevklere göre gelişmiştir.

    1522'de deprem, 1590'da patlama gibi olaylarda sarayda büyük yıkıntılar oluşmuştur. 17. yy.'dan 19. yy. ortalarına kadar saray tamamen terk edilmiştir. Saray birbirine eklenmiş iki büyük yapılar topluluğundan oluşur. Salonlar birbirine dikey olan iki uzun avlunun çevresinde toplanmıştır. Bunlar; El-Bürk (Alberca) avlusu ile Arslanlar avlusu çevresinde bulunan salonlardır.

    El-Bürk adı avlunun ortasında bulunan ve uzun bir aynaya benzeyen havuzdan gelmektedir. I. Yusuf'un eseri olan 36 m uzunluğundaki bu avlunun iki uzun kenarına açılmış karşılıklı kapılardan yan salonlara geçilir. Avlunun kuzey ve güneyinde bulunan ince sütunlara dayalı yedi kemerli galeriler zengin süslemelere sahiptir. Güney galerisinin üstünde harem daireleri yer alır.

    Avlunun kuzey kenarından geniş bir dehlize elçiler divanhanesine geçilir. Elçiler divanhanesi Comares kulesinin içindedir. El-Hamra'daki salonların en büyüğü olan bu divanhanenin yüksekliği 18 m'dir. Üç kenarında kırlara bakan üçer penceresi vardır. Duvarların kalınlığı 3 m'yi bulmaktadır. Bu da pencerelere birer oda görüntüsü verir.

    Süslemelerin üslubu I. Yusuf ile oğlunun dönemleri arasında belli bir değişiklik olduğunu gösterir. I. Yusuf'un El-Hamra'sı Fas medreselerinin ve Tiemsen Camiilerinin üslubuna yakınlığını korusa da V. Muhammed'in El-Hamra'sı arabesk üsluba yabancı yeni unsurlar içerir.




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə