İran dini mühitində yeniliklər




Yüklə 38.08 Kb.
tarix27.04.2016
ölçüsü38.08 Kb.
Güntay Gəncalp

İran dini mühitində yeniliklər

II bölüm
Bu günə qədər mövcud olan hermenotik insanı bir heç saymış və varlığın mərkəzində insana sayqısı olmayan, insana aşağılayıcı gözlə və bir diktator kimi baxan Tanrını oturtmuşdur. Qərbdə modern hermenotik insan mərkəzli düşünməyə başladığı andan etibarən insana onurlu, müstəqil və haqqı olan bir varlıq kimi baxılmışdır. Modern dünyada bunlar yaşanırkən, islam şərqində bütün hermenotik dəyərləndirmələr yenə də insanın qul olduğu üzərinə edilmişdir. Öncə Tanrıya qul edilən insan, sonra da din mərkəzli iqtidarlara qul edilmişdir. Əlbəttə ki, qulların da düşünmək haqqı olmamalıdır. Bu üzdən də islam şərqində düşüncələr qaranlığa gömülmüşdür. Çünkü düşüncə yalnız fərqli baxışların ortada olduğu zaman gəlişə bilər. Modern anlamda söylənəcək olsa, düşüncə dini pluralizmin olduğu yerdə meydana çıxar. Ancaq islam tarixi boyunca türlü düşüncələrə imkan verilməmiş, yalnız siyasətin xidmətində duran mədrəsə mərkəzli dəyərələndirmələrə şərait yaradılmışdır. İslam tarixinə baxıldığında bütün təfsirlər insan zəkasını qaranlıqlara gömmüşdür. Təfsirlərdə insana şərəf və sayqınlıq tanınmamışdır. Bütün təfsir istisnasız olaraq insan adlanan bu kölələrin, bu qulların ağlını cəhənnəm qorxusu və cənnət xəyalı ilə işğal etmişdir. Martin Heidger, “getdiyimiz yolun doğru olub olmadığını yalnız bu yolun sonuna çatdığımız zaman anlaya bilərik.”- deyir. Buyol sonuna qədər gedilmişdir. Artıq bu yolun xeyirsiz olduğu, cəhalət doğurduğu, insana sayqısız davrandığı bütün ayrıntıları ilı göz önündədir. Gələnəksəl (Ənənəvi) hermenotik haqqında hər kəs fikir söyləyə bilər. Bu hermenotik heç bir əxlaqi, insani gəlişmələrə yol açmadı. Klasik hermenotik saxta əxlaq anlayışı ortaya qoyaraq, bu anlayış ətrafında insanları dönəmlərin despotlarına qul etdi. Klasik hermenotikdə Tanrı da istibdadın yanında yer aldı. Modernizm köləlik doğuran hermenotiyi ortadan qaldırdı və humanist yanaşma tərzini ortaya qoydu. Bütün bunlar Qərbdə meydana çıxarkən, zaman-zaman şərq dini qaranlığının pərdələri də modernizm tərəfindən yırtıldı. Şərqin qaranlıq din anlayışına modernitə işıq tutmağa çalışmışdır. İslam şərqindəki əsrlər boyunca insanı kölə və dəyərsiz bir məxluq olaraq görən hermenotik əsərlər modernitə tərəfindən yarqılanmağa, mühakimə edilməyə başlamışdır. Modernitə şərq insanını da əsrlər boyunca istibdada xidmət edən hermenotik ədəbiyyatın əsarətindən qurtarmaq istəmişdir. İslam şərqində ortaya çıxan yeni hermenotik dəyərləndirmələr ənənəvi hermenotik dəyərləndirmələrin sistemini uçurmaqdadır.



Əsrimizdə fərqli hermenotik analizləri ilə ortaya çıxmış şəxsiyyətlərdən biri Azərbaycanlı Məhəmməd Müctəhid Şəbistəridir. Biz bu yazıda onun adını sadəcə Şəbistəri olaraq yazacağıq. 1926-cı ildə Azərbaycanın Şəbistər şəhrində dünyaya gələn Şəbistəri beş yaşında ikən ailəsi Təbrizə köçür. Təbrizdə ilkin təhsilini bitirən Şəbistəri dini təhsilatını Qumda alır. 33 yaşında Almaniyaya gedir və burada Qərb modern fəlsəfəi ilə yaxından tanış olmaq fürsətini əldə edir. Şəbistərinin modern hermenotik zehniyəti Almaniyada yaşadığı 10 il müddətində şəkillənir. Alman dilini dərinliyi ilə öyrənən Şəbistəri modern fəlsəfi cərəyanlar haqqında geniş araşdırma aparır. Elmi konferanslara qatılmaq üçün bir neçə dəfə Avropanın müxtəlif ölkələrinə, Amerika Birləşik Dövlətlərinə dəvət edilir. Yəhudiliyin, xristianlığın və buddizmin böyük şəxsiyətləri ilə elmi müzakirələrə qatılır. Özünün etirafına görə onlardan çox şeylər öyrənir. İranda inqilab olduqdan sonra Tehrana geri dönür və bəlkə ölkədə demokratik bir dövlət qurmaq olar deyə bir çox elmi-siyasi konferanslara qatılır. İnqilabdan sonra ilk məclis seçimində Təbrizdən millət vəkili olaraq seçilir. Müxtəlif dərgilərdə məqalələri çap olur və kitabları nəşr edilir. İnqilabdan sonrakı siyasi gedişin istiqamətini sezən Şəbistəri təkrar millət vəkili olmaqdan imtina edir və yalnız elmi fəaliyətlə məşğul olur. 1996-cı ildə “Hermenotik, kitab və ənənə” adlı ilk önəmli kitabı çap olur. Tehran universitetində ilahiyat fakultəsinin ustadı olaraq çalışmağa başlayır. Lakin onun hermenotik fəlsəfəsindən xoşlanmayan islam dövləti, Şəbistərini vaxtından əvvəl zorla əməkliliyə çıxarır. Əməkli olan Şəbistəriyə Almaniya və Avstrianın universitələrindən ustadlıq etmək üçün dəvət gəlir. Lakin Şəbistəri İranda qalıb fikri fəaliyətlərini sürdürməyi tərcih edir. Bu arada Şəbistəri bir çox din alimini qızdıracaq bir davranışda bulunur. On illər boyu üzərində ruhani-molla paltarı daşıyan Şəbistəri əmmaməsini və molla paltarını çıxarıb normal insanlar kimi geyinməyə başlar. İndi də onun əynində molla paltarı yoxdur. Bunu onun modern hermenotik fəlsəfəsi ilə ilgiləndirmək mümkündür. Klasik hermenotiyi Şəbistəri sadəcə fikir planında deyil, geyim və görüntü planında da tənqid etmişdir. Şəbistəridən bu günə qədər modern hermenotik sahəsində bir çox əsərlər işıq üzü görmüşdür. Şəbistərinin hermenotiklə bağlı bir çox məqalələri alman və ərəb dillərində alman və ərəb dilli ölkələrdə elmi dərgilərdə yayılmışdır. Son zamanlar Tehranda yayınlanan “Mədrəsə” adında dərgi daha çox modern hermenotiyə yer verirdi. Şəbistərinin “Mədrəsə” dərgisində çıxan məqaləsinə görə bu dərgi bir başa ölkənin prezidenti tərəfindən qapadılmışdır. Modern hermenotiyin İran dini mühitində qurucusu olan Şəbistəri bir çox din alimləri tərəfindən şiddətlər tənqid edilmişdir. Şəbistəriyə qədər hermenotiyin iki qaynağı olmuşdur: Kitab və sünnət (peyqəmbərə aid olan sözlər və davranışlar). Şəbistəri ilə İran mühitində və islam dünyasında hermenotik başqa bir evrəyə keçmişdir. Şəbistərinin hermenotiyində nələr var?

***


Əski dəyərləndirmələrdə Quranda heç bir xətanın olmadığını mütləqiyyətlə savunurdular. Ancaq modern hermenotikdə bu şəkildə düşünülmür. Modern hermenotik belə hesab edir ki, ölümdən sonrakı həyatı, Tanrının sifətlərini və ibadətin şəklini anladan sırf dini konuları ehtiva edən ayələrdə xəta olmaya bilər. Lakin bu dünya işləri ilə, toplumsal həyatla bağlı olan ayələrdə xətalar ola bilər. Bu şəkildə təfsirdə bulunan müsəlman açıqlayıcılar belə hesab edirlər ki, Quranın anlatdığı tarixi hadisələr, digər dinlərlə bağlı açıqlamaları və yer üzndəki praktik həyatla bağlı digər anlatdıqları doğru ola bilməz. Bu kimi hadisələrlə bağlı olan Quran ayələrinin Şəbistəriyə görə əsri, tarixi və kültürəl özəllikləri var. Yəni o ayələr o əsrin, o tarixi şəraitin, o kültürün məhsulu olduğu üçün artıq keçərli sayıla bilməz. Onlar sadəcə tarixi bir mətn və o dönəmin kültürünü əks etdirən ayələr kimi anlaşılmalıdır. Bu ayələrin bütün zamanlar üçün keçərli olduğunu düşünmək tamamı ilə xətalı bir işdir. Bu üzdən də artıq bu ayələrin vaxtı və məsrəf zamanı keçdiyi üçün onların üzərinə təfsirdə bulunmanın da heç bir anlamı olmayacaqdır. Örnəyin Quranda keçən qisas və digər bu kimi cəza qanunları ilə bağlı belə bir metod gəlişdirmək olar ki, əgər peyqəmbər başqa bir kültür mühitində yaşasa idi, Quranda keçən bu cəza mekanizminin bir çoxu olmayacaqdı. Çünkü Quranda keçən bütün cəza mexanizmləri peyqəmbərdən öncə də ərəb kültüründə mövcud idi. Bu o deməkdir ki, bu ayələr peyqəmbərin öz iç dünyasındakı transformasionların nəticəsidir və Tanrı kəlamı deyildir. Çünkü Tanrı qatında yalnız ərəb kültürü qutsallaşdırıla bilməz.

Əgər qəbul etsək ki, Qran Məhəmmədin kəlamı deyil, Tanrının kəlamıdır, o zaman Quranın hər kəs tərəfindən anlaşa biləcəyini inkar etmiş oluruq. Çünkü Əgər Quran Tanrı vəhyidirsə, Tanrı bilgilərini bəşəri beyin anlaya bilməz. Çünkü Tanrı sonsuzluq deməkdir. Quranı Tanrının kəlamı deyil, Məhəmmədin kəlamı kimi anladığımızda bu kəlamın insanlar tərəfindən idrak edilməsi də mümkün olacaqdır. Çünkü peyqəmbərin kəlamı olan Quran bəşəri zəkanın nəticəsi olduğu üçün bəşər tərəfindən də idrak edilməsi mümkün olacaqdır. Peyqəmbər özü də bir şəkildə vəhyin yaradıcısıdır. Lakin peyqəmbər bu vəhyi olduğu kimi cəmiyyətə təqdim edə bilməzdi. Çünkü vəhyin sözlərdən və cəmiyyətin qavrama yetənəyindən üstün olan özəlliyi var. Vəhy surətsizdir və peyqəmbərin vəzifəsi bu surətsiz məzmuna surət verməkdən ibarətdir. Yalnız surətləşən surətsizlik cəmiyyətin diqqətinə və anlayışına sunula bilər. Peyqəmbər bir şair kimi ərəb dilinin imkanlarından faydalanaraq bu surətsizliyə sözlü surət vermişdir. Yəni Quranda mövcud olan vəhyin özü deyil, vəhyin sözə dönüşmüş surətidir. Bu da o deməkdir ki, Quran peyqəmbərin öz əsəridir. Yəni Quran vəhyin surətidir. Vəhyə surət vermək peyqəmbərliyin missiyası kimi görünür. Bu dəyərləndirmənin davamında yeni hermenotikdə Quranda xətaların ola biləcəyi düşünülür. Quranın özü də nasix (batil edən) və mənsux (batil olunan) metodu ilə özündə xəta ola biləcəyini ortaya qoyur. Əgər bir ayə daha sonradan gəlir və daha öncəkini batil edirsə, bu o deməkdir ki, daha öncəki ayədə xəta var imiş.

Şəbistəri bu səbəbdən də islam şünaslıqdan daha öncə peyqəmbər şünaslıq məntiqi üzərində durur. Ona görə ilk müsəlmanların işi peyqəmbərşünaslıqla başlamışdır. Yəni ilk müsəlmanların işi bu idi ki, bu peyqəmbərlə necə davranmalıdırlar? Müsəlmanlar arasında Quranın tarixi bir sənəd kimi islamşünaslıqda istifadə edilməsi bəlli bir tarixi mərhələdən sonra başlamışdır. Islamın ilk dönəmində, peyqəmbərin həyatı boyunca islamşünaslığın qaynağı peyqəmbər özü idi. Şəbistəri belə bir suala cavab verir: Bu şəxsi, yəni peyqəmbəri necə tanımalıyıq? Peyqəmbəri tanımaq üçün onun ictimai mühitindən başlamalıyıq. Çünkü hər bir kəlam və hər bir əməl insani bir cəmiyyətdə, bəlli ictimai mühitdə ortaya çıxa bilər. Bu ictimai mühiti nəzərdə tutduğumuzda diqqət etməliyik ki, bu cəmiyyətdə peyqəmbərin felləri və söyləmləri nələrlə qarşılaşırmış. Peyqəmbərin qarşılaşdığı ilk məsələ dini inanc olaraq bütpərəstlik idi. İslamdan öncə də bütpərəslik mərkəzli dinçilik ərəblərin bütün adət-ənənələrini öz etkisi altına almışdı. Ərəblərdəki dinçilik sadəcə islamdan sonrakı dönəmi içinə almaz. İslamdan öncə də ərəblər dinçi idilər. İslam öncəsi ərəblərin həyat tərzləri bir növ dini yaşayış idi. İslam öncəsi ərəblərə deyilən “cahiliyyət” sözünün mənası dinsizlik anlamında olmamışdır. İslam öncəsi ərəblərin din anlayışında mövcud olan qisas, oğrunun əlinin kəsilməsi, savaş, həcc, namaz, qurbanlıq, halal və haram ət anlayışları öz davamını islamda da sürdürmüşdü. Bir sözlə bu kültür ərəblərin bütpərəstlik dinlərində var idi. Bir çox dini dəyərlər bütlərlə irtibatda məna daşıyırdılar. Şəbistəri bunları qeyd etdikdən sonra yazır ki, belə bir şəraitdə nə kitab əhli, nə fəlsəfə əhli, nə elm əhli olan bir nəfər (peyqəmbər) ortaya çıxıb və fərqli şeylər söyləməyə başlayır. Əslində Quranda keçən “ümmi” sözünün mənası elə bundan ibarətdir. “Ümmi” o demək deyil ki, onun yazıb oxumaq təcrübəsi olmasın. “Ümmi” o deməkdir ki, Məhəmməd o zaman yayqın olan ictimai axınların, inancların heç birinə mənsub deyildi. “Ümmi” bir fərdin istər dini və qeyri dini anlamda sistemli bir dünya görüşünə sahib olmaması deməkdir. Dünyanı “kosmos” olaraq bir bütün şəklində anlayan dünya görüşündən məhrum olmaq anlamında. O əsrdə baxışlar əşyaya yönəlik idi. Quranda “külli əşya” təbiri var. O dönəmin kültürünü əks etdirən Quranda “kosmos” anlamını daşıyan bir qavrama rastlanılmır. Göy, yer, heyvanlar, insan, cin və əşya kimi qavramlar var. Hər şey ayrı-ayrı görünür: Dağlar, ay, göy, günəş və yer. Sistematik bir dünyagörüşü mövcud deyil. Belə bir ortamda (mühitdə) Məhəmməd bir təcrübələr iddiasında bulunur. Bu təcrübənin məzmunu harda əks olunur? Əlbəttə ki, Quranda. Yəni biz Quranı peyqəmbərin təcrübələri kimi araşdırmalıyıq.

Burada belə bir sual ortaya çıxır: Quranı peyqəmbərin işığında tanımalıyıq, yoxsa peyqəmbəri Quranın işığında? Yəni Quranı öyrənmək üçün peyqəmbərəmi müraciət etməliyik, yoxsa peyqəmbəri öyrənmək üçün Quranamı müraciət etməliyik? Şəbistəri bu mövzunun daha rahat anlaşılması üçün belə bir örnək söyləyir: Tanıdığımız bir rəssamın əsərinə baxdığımız zaman, bilmirik rəssamı tanıdığımız üçün onun əsərini dəyərləndirək, yoxsa rəssamı rəsm əsərlərinin işığındamı dəyərləndirək. Şəbistəri davam edir və belə deyir: Məncə peyqəmbərdən başlayıb Qurana gəlməliyik. Nədən? Çünkü Quran peyqəmbərin bizə buraxdığı bir fenomendir. İslamın başlanğıcında biz elə bir insanla rastlanırıq ki, bir təcrübədən danışır, bir kitabdan deyil. Çünkü bu gün önümüzdə olan kitab əslində peyqəmbərin nəbəvi (peyqəmbəranə) təcrübələrinin yığınıdır. Peyqəmbərin iddiasında bulunduğu təcrübə bundan ibarətdir ki, o, ilahi bir qüdrətə dayanaraq danışır. Peyqəmbər “mən danışmıram” demir. Tam tərsinə, o, deyir ki, məndə Tanrının qüdrəti var və danışan mənəm, Tanrı deyildir. Tarixi bəlgələr də göstərir ki, ilk müsəlmanlar peyqəmbərşünaslıqla islamı anlamışlar.



İslamda nübuvvət (peyqəmbərlik) əsas mövzu deyildir. Əsas mövzu tanrıdır. Peyqəmbər insanların diqqətini Tanrıya yönləndirmək üçün bir yoldur, başqa bir şey deyildir. İndi burada söz konusu mətnin necə idrak edilməsidir. Dini bir mətn necə anlaşılmalıdır? Əgər daha öncə “bir mətni müxtəlif şəkildə anlamaq olar” söylənirdisə, indi əsas sual budur ki, metni necə qavramaq olar? Quranda bütün varlıqların peyda olması bir olan Tanrının felləri kimi anladılır. Yəni varlıq Tanrının felləri kimi təcrübə edilir. Bir halda ki, peyqəmbərdən daha öncə və həm də onun zamanında bu fellər, qeyri-tanrı, dəhr və ya bütlər vasitəsi ilə təcrübə edilirdi. Yəni bütün bu fellər Tanrı iradəsinin dışında var olan inanışlar yolu ilə təcrübə edilirdi. Bu üzdən də Quranda var olanlar xəbər xasiyyəti daşıyan bir məzmun deyildir, təfsir məzmunu daşıyır. Örnəyin Quranda deyildiyində ki, “Göyləri yaratdıq”, “Yerə düşməməsi üçün göyləri tutmuşuq”, “Heyvanları yaratdıq” və... bütün bu söyləmlərdə sistemli bir dünyagörüşü olmasa da tarixdə və təbiətdə baş verənlərə Tanrısal bir təfsir (açıqlama) gətirir. Yəni bütün olanlar və olacaqlar Tanrının felləri kimi açıqlanır. Anlaşıldığı kimi bunlar peyqəmbərə hardansa verilən xəbər deyil, açıqlamadır. Yəni təfsirin özü peyqəmbərə verilir, fellərin xəbəri deyil. Bunun adına “peyqəmbəranə təcrübənin məzmunu” deyəlim. Peyqəmbərin görəvi “peyqəmbəranə təcrübənin məzmunu”nu bəyan etməkdən ibarətdir. Demək olar ki, bütün məkki (məkkədə gələn ayələr) ayələrin məzmunu bir şəkildə bu peyqəmbəranə təcrübənin məzmununu açıqlamaqdan ibarətdir. Bütün bu ayələr ya səmanı təfsir edir ya da yeri və heyvanları. Bu açıqlamalarda da hər şey tanrının felləri kimi izah edilir. Burada əslində peyqəmbər yeni bir söz demir. Yəni peyqəmbərdən öncə də varlıq, bütlərin və ya dəhrin felləri kimi izah edilirdi. Peyqəbərin açıqlamalarında yeni olan fellərin qaynağıdır. Peyqəmbər deyir ki, bu fellərin qaynağı bir olan Tanrıdır. Yəni burada peyqəmbərə yeni bir baxış verlir. Peyqəmbər baxmır, bu baxış ona verilir. Peyqəmbərin missiyası dünyada nəyin var olub, nəyin var olmadığını anlatmaq olmamışdır, onun missiyası bu olmuş ki, külli əşyanı Tanrının felləri kimi göstərsin. Quranda cindən söhbət edilir. Bu, o demək deyil ki, Quranda cin sözü keçdiyi üçün demək cin varmış. Belə deyildir. Eləcə də şeytanın olub-olmadığı da bu şəkildədir. Peyqəmbər sadəcə külli əşyanı Tanrının felləri kimi göstərməmişdir. Tarixi hadisələri də bu qanun əsasında təfsir etmişdir. Yəni tarixi hadisələr də Tanrının felləri kimi açıqlanmışdır. Qövmləri yaradan, onları hərəkətə keçirən, bəzi insanları peyqəmbərliyə vardıran, hansısa bir etnosu tarixdən silən tanrı olaraq göstərilir. Bu, o anlamda deyil ki, bütün Quranda söylənən tarixi hadisələr gerçəkdən də tarixdə olmuşdur. Bütün bu rəmzlə anladılan olayların arxasında tanrı iradəsinin durduğu önəmlidir. Yoxsa bu, o anlamda deyildir ki, Quranda keçən olaylar gerçəkdən də tarixdə olmuşdur. Tanrı iradəsinin təfsiri üçün bəzi nağıllar nəql edilir və arxasına da tanrının iradəsi yerləşdirilir. Burada əsas bu olayların yönləndiricisi olan Tanrıdır, olayların tarixiliyinin olub-olmaması deyildir. Məslən tarixdə bəlkə də Aad adında bir etnos ümumiyətlə olmamışdır, lakin tanrı iradəsinin tarixi olayların içində olduğunu təfsir etmək üçün məslən Aad adında bir etnos da Quranda varmış kimi göstərilir.

Quranda keçən muad (o dünya) məsələsi də bu şəkildə anlaşılmalıdır. Yəni Quranda muad sözü gerçəkdən var olan haqqında bir xəbər deyildir. Muad insandan bir növ təfsirdir. O insan ki, Tanrı onu yaradır, torpağa dönüşdürür, torpaqdan yenə də ona həyat verə bilir. Buradaki məzmun, təfsiri bir məzmundur və bəyanın biçimi bir o qədər də önəmli deyildir. Bütün bunlardan bir nəticə çıxarmaq olar ki, peyqəmbərə mərifət verilmir, baxış və dünyagörüşü verilir.

Şəbistəri İsa və Məhəmməd peyqəmbər arasında bu fərqləri görür: İncilin İsa haqqında bu şəkildə bilgi verir ki, İsa Tanrının özüdür və Tanrı İsa olaraq tarixə girmişdir. Bu, Tanrının cisimləşməsidir. Tanrı tarixdə zühur etmiş və demiş ki, mən bütün həqiqətlərin vəhdətiyəm. Xristianlıqda Tanrı İsalaşmışdır və İsanın sözləri Tanrının sözləri kimidir. Belə bir iddia islam peyqəmbəri haqqında heç bir zaman olmamışdır. Bu üzdən də İsa ölümündən sonra da tarixin əsas mehvərini oluşdurur, oluşdurmalıdır, çünkü İsa Tanrıdırsa, Tanrı ölməzdir. Buna görə də Tanrı ölmür xristianlıqda, İsa göylərə gedir. Ancaq Məhəmməd peyqəmbər ölümündən sonra tarixdən çıxır və Quran islamın mərkəzində yerləşir.

Məhəmməd peyqəmbərə demirdilər ki, səni tanrı göndərməmişdir. Çünkü onlar Tanrıya inanmır, onu qəbul etmirdilər. Ona görə də Məhəmməd peyqəmbərə sehirbaz, dəli və cadugər deyirdilər. Ancaq İsa gəldiyində ona sehirbaz, dəli və cadugər demədilər. Dedilər ki, sən Tanrı tərəfindən deyilsən. Bunlar bir-birindən fərqlənən iki anlayışdır.

Şəbistəriyə görə Quranda ontoloji olmamışdır. Ona görə Quran Tanrı fellərinin hekayəsidir. İslamda daha sonralar ontoloji gəlişdi. Fəlsəfə daha sonra müsəlmanlar arasında ortaya çıxdı.

Şəbistəriyə görə Quranda vəhy, Tanrının feli olan işarə və təhrik anlamındadır. Bu işarə və təhrik sadəcə peyqəmbərlərə aid olmaz. XVI surənin XVIII ayəsində bal arılarının instinktiv hərəkətləri də “Tanrı vəhyi” adlanmışdır. Quranda konuşma qüdrətinə vardırma “vəhy” adlanır. Vəhyi bu şəkildə anlayan Şəbistəri bu əsas qərara gəlir ki, Quran peyqəmbərin kəlamıdır, Tanrının kəlamı deyildir. Bunun üçün də iki əsas məntiqə dayanır:



  1. Peyqəmbərin söylədikləri (kəlamı) iki tərəfdən (söyləyən və dinləyən) anlaşıldığı üçün, deməli bu kəlam bəşəridir.

  2. Bu kəlam müxatiblərində və tarixdə böyük dəyişikliyə yol açmış və nəticə olaraq bir mədəniyyətin doğuşuna səbəb olmuşdur. Bu, özlüyündə Quranın bəşəri zəkanın ürünü olan bir mətn olduğunu isbatlamaqdadır.

Şəbistəri Quranı peyqəmbərin şəxsi təcrübəsi olaraq görür və Quranı bir növ təfsir olaraq dəyərləndirir. Ancaq bu təcrübəni anlamaq üçün dini pluralizmin labüdlüyünə inanır.

Yuxarıda verilən bilgilərdən də anlaşıldığı üzrə Şəbistərinin islama, islam tarixinə, peyqəmbərə yanaşma tərzi tam yeni bir metoddur, tam yeni bir görüşdür.








Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə