Investisiya fəaliyyəti-iqtisadi inkişafın katalizatoru kimi




Yüklə 0.6 Mb.
səhifə1/6
tarix30.04.2016
ölçüsü0.6 Mb.
  1   2   3   4   5   6


--



Investisiya fəaliyyəti-iqtisadi inkişafın katalizatoru kimi

G i r i ş

1995-ci il Azərbaycanda sistemli islahatların başlanğıcı və iqtisadi stabilliyin ilkin əlamətlərini əks etdirən ilk kimi yadda qalmışdır. Məhz bu ildən etibarən istehsalın aşağı düşməsi, qiymətlərin artımı, aşağı investisiya aktivliyinin ümumi fonunda destruktiv proseslərin get-gedə zəifləməsi müşahidə olunmağa başlandı. Bu, ilk növbədə, əvvəlki illərlə müqayisədə inflyasiyanın səviyyəsinin azalması ilə nəzərə çarpdı. 1995-ci ilin sonuna doğru manatın məzənnəsi stabilləşərək 1/4420 oldu. Istehlak bazarının doyma dərəcəsinin artımı, əhalidə pul yığımlarına meyllilik yaranmağa başladı. Bu və sonrakı illərdə baş verən pozitiv tendensiyalar respublikanın artıq keçid periodunun stabillik fazasına doğru hərəkət etdiyini göstərirdi. Bildiyimiz kimi bu hərəkət əsasən pul-kredit siyasəti vasitəsilə həyata keçirilir. Lakin, bu proses iqtisadiyyatın real sektorundakı struktur irəliləyişlə paralel getməzsə, effektiv olmaz.

Ona görə də, bir sıra aparıcı iqtisadçılar gələcəkdə də stabilliyin qorunmasının əsas yollarından biri kimi respublikaya irihəcmli investisiyaların cəlb olunmasında görürlər.

Xarici kapital ölkəyə ETT-nin nailiyyətlərini və qabaqcıl idarəetmə təcrübəsini gətirmək iqtidarındadır. Bundan başqa xarici kapitalın maddi istehsala cəlb edilməsi zəruri malların alınması üçün əldə olunan kreditlərdən daha sərfəlidir. Çünki bu kreditlər yalnız dövlət borcunun artırılmasına xidmət edirlər.

Ümumiyyətlə, müasir iqtisadi çətinliyin aradan götürülməsi üçün xarici kapital qoyuluşları həyati əhəmiyyət kəsb edirlər. Bu zaman, Azərbaycanın ictimai maraqları ilə xarici investorun maraqları üst-üstə düşməyə bilər. Ona görə xarici kapitalı elə cəlb etmək lazımdır ki,həm investorun iqtisadi maraqları,həm də Azərbaycanın ictimai maraqları ödənsin.Bu problem həll olunandır və bunu biz dünya təcrübəsindən (Yeni sənaye ölkələri) görə bilərik. Lakin problemin həlli istiqamətində konkret addım atarkən ilk növbədə müasir Azərbaycan şəraitində investisiya iqlimini tə’min edən iqtisadi və qanunverici bazanı diqqətə almaq vacibdir. Çünki hər bir xarici subyekt hər hansı bir ölkəyə kapital qoymazdan əvvəl həmin ölkədəki mövcud siyasi,iqtisadi,mədəni,hüquqi mühiti tədqiq edir. Əgər bu mühit qənaətbəxş hesab olunarsa, ölkəyə investisiya qoyulur.Keçid iqtisadiyyatlı ölkələr, o cümlədən respublikamızın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri bu sahədə xarici investor üçün şəffav investisiya mühitininin yaradılmasından ibarətdir.

I fəsil. Investisiya fəaliyyəti-iqtisadi inkişafın katalizatoru kimi.

§1.1. Investisiya anlayışı, onun mahiyyəti, forma və məqsədləri.

Investisiyalar-həm pul, həm də real kapitala qoyulmuş vəsaitlərdir. Bu, pul vəsaitləri, kreditlər, qiymətli kağızlar, daşınar və daşınmaz əmlaka, intellektual mülkiyyətə və digər dəyərli sahələrə qoyulan vəsaitlər şəklində həyata keçirilə bilər. Real kapitala qoyulan investisiyalar (onları çox zaman kapital əmələ gətirən və ya qeyri-maliyyə aktivlərinə qoyulan investisiyalar adlandırırlar) əsas kapitalın təkrar istehsalına və bərpasına səbəb olurlar. Adətən, investisiyalar haqda danışanda, məhz bu o növ investisiyalar nəzərdə tutulur. Investisiyaların bu şəkildə müəyyən olunması iqtisadi səciyyə daşıyır.

Pul kapitalına qoyulan investisiyalara gəldikdə isə, (bu, maliyyə vəsaitlərinin kredit və qiymətli kağızlar şəklində qoyuluşdur) onların bir hissəsi dərhal real kapitala çevriləcək, ikinci hissəsi bir qədər sonra real kapitala çevriləcək, üçüncü hissə isə ümumiyyətlə real kapitala çevrilməyəcəkdir. (Bu əsasən hər hansı bir kompaniya tərəfindən buraxılan və ya alınan, sonra isə iflasa uğrayan qiymətli kağızlardır).

Başqa sözlə, pul kapitalına qoyulan investisiyalar-ölkənin gələcək investisiyalaşma üçün istifadə edə biləcəyi vəsaitlərdir. Investisiyaların praktik olaraq həyata keçirilməsi investisiya fəaliyyəti, bunu həyata keçirən şəxslər isə investorlar adlandırırlar.

Ümumiyyətlə, investisiya qoyuluşuna çoxtərəfli proses kimi baxmaq lazımdır. Belə ki, investisiya fəaliyyəti qarşılıqlı faydalılığa, yə’ni həm obyektə, həm də subyektə (investora) mənfəət gətirməlidir.

Investisiya fəaliyyəti müxtəlif mənbələr hesabına aparıla bilər. Bunlar əsasən aşağıdakılardır:

-investorun şəxsi vəsaiti (mənfəət, amortizasiya ayırmaları, pul yığımı və s.)

-borc vəsaiti (bankların krediti, digər təşkilatların borc vəsaitləri)

-cəlb olunmuş vəsaitlər (səhm və digər qiymətli kağızların satışından)

-büdcə və qeyri-büdcə fondlarının vəsaitləri.

Investisiyalar makroiqtisadiyyatda 2 rol oynayırlar. Birinci, investisiyalar xərclərin böyük və dəyişkən komponenti olduğuna görə, investisiyaların kəskin artması və ya azalması məcmu tələbə kəskin tə’sir göstərə bilər; məcmu tələbin dəyişməsi isə öz növbəsində istehsala və məşğulluğa tə’sir göstərəcəkdir. Ikinci, investisiyalar kapital yığımına səbəb olurlar. Avadanlıq və tikililərin artımı ölkənin potensial istehsalını genişləndirir və uzun müddətə iqtisadi artımı tə’min edir.

Beləliklə, investisiyalar ikili rol oynayırlar:

qısa perioda istehsala məcmu tələb ilə tə’sir göstərməklə və uzun müddətli periodda kapitalın yaranmasının potensial istehsala və məcmu təklifə tə’sir göstərməsi yolu ilə. Bildiyimiz kimi kapital əsas istehsal amillərindən biridir. Yə’ni bu elə resursudur ki, məhsul istehsalında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan kapital bir neçə konkret forma alır.

Əmələ gəlmə mənbələrinə görə, kapital dövlət və şəxsi kapitala bölünür.

Dövlət (rəsmi) kapitalı –dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlər və ya hökümətin qərarı ilə xarici mənbələrdən əldə olunan vəsaitlərdir. Bu kateqoriya bir ölkə tərəfindən digərinə təqdim edilən bütün dövlət borcları, ssudaları, qrantları, yardımları, müxtəlif sahələrə qoyulan investisiyaları və s. aid etmək olar. Rəsmi (Dövlət) kapitala həmçinin beynəlxalq hökümətlərarası təşkilatlar tərəfindən təqdim edilən vəsaitlər də aid edilir. (Məsələn, BVF-investisiya kreditləri, Dünya Bankının kreditləri, BMT-nin sülhün saxlanmasına çəkdiyi xərclər və s.)

Dövlət kapitalının mənbəyini büdcə vəsaitləri təşkil etdiyindən, kapital qoyuluşu həqda qərar hökümət səviyyəsində qəbul edilir. Iri layihələr ratifikasiya olunmalıdır.

Şəxsi (qeri-dövlət) kapital isə ayrı-ayrı şəxsi firma, bank və digər qeyri-dövlət təşkilatlarının vəsaitləridir. Bu kateqoriyaya şəxsi firmalar tərəfindən həyata keçirilən investisiya qoyuluşları, ticarət kreditlərinin təqdim olunması, banklararsı kreditləşmə və s. aid edilir. Bunların mənbəyini firmaların, bankların öz vəsaitləri, bir sözlə dövlət büdcəsi ilə əlaqədar olmayan vəsaitlər təşkil edir. Lakin firmalar tərəfindən həyata keçirilən kapital qoyuluşlarında iqtisadi müstəqillik olsa da, həmin qoyuluşların tənzimlənməsi və onlar üzərində nəzarət mütləq dövlət orqanları tərəfindən həyata keçirilir.

Istifadə xarakterinə görə isə, kapital sahibkar və ssuda kapitalına bölünür.

Sahibkar kapitalı-Mənfəət əldə edilməsi məqsədilə istehsala qoyulan birbaşa və dolayı vəsaitlərdir. Sahibkar kapitalı qismində adətən şəxsi kapital çıxış edir. Lakin dövlətin özü və ya dövlətə məxsus müəssisələr də istehsala vəsait qoya bilərlər.

Ssuda kapitalı isə faiz əldə etmək məqsədilə borca verilən vəsaitlərdir. Beynəlxalq miqyasda ssuda kapitalı qismində adətən rəsmi dövlət kapitalı çıxış edir. Lakin şəxsi mənbələrdən verilən ssuda kapitalı da, artıq əhəmiyyətli həcmə çatmışdır.

Qoyulma müddətinə görə kapital ortamüddətli və uzunmüddətli kapitala və qısamüddətli kapitala bölünür.

Ortamüddətli və uzunmüddətli kapital-1ildən artıq müddətə qoyulan vəsaitlərdir. Birbaşa və portfel investisiyalar, o cümlədən ssuda kapitalı uzunmüddətli kapital qoyuluşları hesab edilir. Qısamüddətli kapitalı isə 1 ildən az müddətə qoyulan vəsaitlərdir.

Investisiya qoyuluşunda birbaşa və portfel investisiyaları daha böyük əhəmiyyət kəsb edirlər. Kapitalın qoyulma məqsədinə görə bölgüsü investisiya qoyuluşu sahəsində böyük praktik əhəmiyyətə malikdir. Bu bölgüyə əsasən birbaşa investisiyalar və portfel investisiyaları mövcuddur.

Birbaşa investisiyalar-bu elə kapital qoyuluşudur ki, investora kapital qoyulmuş obyekt üzərində nəzarət imkanı verir. Birbaşa investisiyalar uzun müddətə iqtisadi maraq əldə etmək məqsədilə həyata keçirilir. Bu investisiyalar əsasən şəxsi sahibkar kapitalı ilə əlaqədardılar.

Portfel investisiyaları-xarici qiymətli kağızlara qoyulan kapitaldır. Bu investisiyalar investorat kapital qoyuluş obyekt üzərində real nəzarət hüququ vermir.

Kapitalın bu cür bölgüsü əsasən hər bir konkret ölkədə investisiya və bank qanunvericiliyində öz əksini tapır. Məsələn, respublikamızın «Investisiya fəaliyyəti haqqında» qanununun 2-ci maddəsində investisiya fəaliyyətinin aşağıdakı növləri göstərilib.

-Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları, qeyri-dövlət müəssisə. Idarə, təşkilat və qurumları tərəfindən həyata keçirilən özəl investisiya fəaliyyəti;

-Dövlət hakimiyyət və idarəetmə orqanları, habelə dövlət müəssisə, idarə və təşkilatları tərəfindən büdcələrin, büdcədən kənar fondların, özlərinə məxsus və borc vəsaitinin hesabına həyata keçirilən dövlət investisiya fəaliyyəti;

-xarici vətəndaşlar, hüquqi şəxslər, dövlətlər, beynəlxalq maliyyə təşkilatları, habelə vətəndaşlığı olmayan şəxslərin həyata keçirilən xarici investisiya fəaliyyəti;

-Azərbaycan Respublikasının və xarici dövlətlərin vətəndaşları, hüquqi şəxsləri və dövlətlər tərəfindən həyata keçirilən birgə investisiya fəaliyyəti.

Əgər 1990-cı ilə kimi dünyada birbaşa investisiyalar üstünlük təşkil edirdisə, 1990-cı ildən sonra portfel investisiyaların həcmi artmağa başlamışdır1.

Investisiyaların həcminin əksər hissəsi IEÖ-in payına düşür. Birbaşa investisiyaların 90%-i və portfel investisiyaların 97%-i IEÖ-in payına düşür.

Müasir dövrdə portfel investisiyaların həcmi birbaşa investisiyaların həcmini ötmüşdür. Belə ki, kapitalın beynəlxalq hərəkətində birbaşa investisiyalar 25%, portfel investisiyalar 66%, digər beynəlxalq investisiyalar isə 9% təşkil edirlər. BVF-in qəbul etdiyi qaydaya görə, birbaşa investisiyaların xarakterik xüsusiyyəti investorun investisiya qoyulmuş obyektin idarəedilməsində iştirak etməsidir. Bunun üçün isə həmin obyektin səhmlərinin 10%-nə malik olmaq kəfayətdir2.

Əgər investor idarəetmə prosesində iştirak etmirsə və obyektin səhmlərinin 10%-dən az bir hissəsinə malikdirsə, bu cür investisiyalar artıq portfel investisiyaları hesab edilir. Qeyd edək ki, BVF tərəfindən verilmiş bu tə’rif şərtidir. Bə’zən, investor obyektin səhmlərinin 10%-dən az bir hissəsinə malik olsa da, əgər o, obyektə (müəssisəyə) rəhbərlikdə iştirak edirsə, belə investisiyalar əksər ölkələrdə birbaşa investisiyalara aid edilir.

Birbaşa investisiyaların köməyi ilə investorlar xaricdə müəssisələr yaradırlar. Bu müəssisələr ya investorun özü tərəfindən, ya da yerli partnyorla birlikdə yaradılır. Bu müəssisələr bölmə (filial), törəmə müəssisəsi və assosasiya şəklində ola bilərlər.

Filial bütünlükdə investorun mülkiyyəti hesab edilir. Həmçinin investorun xarici ölkədəki nümayəndəliyi, ofisi funksiyalarını da yerinə yetirir.

Törəmə müəssisəsi isə xarici ölkədə müstəqil bir firma kimi qeydiyyatdan keçməsinə baxmayaraq onun üzərində nəzarəti ana firma, yə’ni investor həyata keçirir. Bu müəssisədə xarici investor kapitalın 50%-dən çox hissəsinə malik olur.

Assosasiya isə, törəmə müəssisədən fərqli olaraq xarici investorun nəzarəti deyil, tə’siri altında olur. Xarici investor bu zaman kapitalın 50%-dən az hissəsinə malik olur.

Bə’zən investor müəssisənin səhminə malik olmur, lakin onun üzərində nəzarəti həyata keçirir. Bu o zaman olur ki, xarici investorla yerli partnyor arasında müəssisənin idarə olunması haqqında kontrakt imzalanır. Belə münasibətlər üçün «kooperasiya razılaşmaları» termini işlədilir. Əgər kontraktda həm kooperasiya razılaşmaları və həm də birgə müəssisələrin yaradılması nəzərdə tutulubsa, artıq «strateji alyans» terminindən istifadə edilir.

Birbaşa investisiyaların idxal və ixrac səbəbləri müxtəlifdir. Əsas məsələ investisiyanın elə bir ölkədə və elə bir sahədə yerləşdirilməsidir ki, o, maksimum mənfəət versin. BMT-nin iqtisadi xidmət orqanlarının himayəsi altında keçirilən ekonometrik tədqiqatlar birbaşa investisiyaların idxal və ixracının spesifik səbəblərini müəyyən etmişdir. Birbaşa investisiyaların ixrac olunmasının aşağıdakı səbəbləri göstərilmişdir.



Texnoloji liderlik.

Firmanın elmi-tədqiqat və konstruktor-layihə işlərinə çəkdiyi xərc nə qədər yüksəkdirsə, birbaşa investisiyaların həcmi bir o qədər böyükdür və əksinə.

Elmi-tədqiqata çəkilən xərclər ilə birbaşa investisiyaların ixracı arasında asılılığın olması artıq əksər ölkələrin təcrübəsində özünü göstərib.

Işçi qüvvəsinin ixtisaslaşmasında olan üstünlük.

Bu adətən işçilərin əmək haqqının orta səviyyəsi ilə müəyyən edilir. Firmada əmək haqqının səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, firma bir o qədər çox birbaşa investisiya ixrac edir. Və əksinə, əmək haqqının səviyyəsi nə qədər aşağıdırsa, firma bir o qədər az həcmdə birbaşa investisiya ixrac edir.



Reklamda üstünlük.

Bu, beynəlxalq marketinqdə toplanmış təcrübə ilə ifadə olunur. Firmanın reklam xərcləri nə qədər yüksəkdirsə, onun birbaşa investisiya ixracı da bir o qədər yüksək olur.



Iqtisadiyyatın həcmi.

Firmanın daxili bazarda istehsal həcmi nə qədər yüksəkdirsə, birbaşa investisiyaların həcmi də yüksək olacaqcır.



Təbii resurslarla tə’min olunma.

Firmanın hər hansı bir təbii resursa olan tələbatı yüksəkdirsə, firma məhz bu resurs ilə zəngin olan ölkəyə daha çox birbaşa investisiya qoyacaqdır.

Nəqliyyat xərclərinin azaldılması məqsədilə istehsal müəssisəsinin istehlakçıya yaxın ərazidə tikilməsi, idxal maneələrindən ötüşmək üçün xarici ölkə ərazisində istehsalın təşkili və s. birbaşa investisiya ixracının səbəbləri kimi göstərilə bilər.

Birbaşa investisiyaların idxal olunma səbəbləri isə yuxarıda deyilənlərlə demək olar ki, üst-üstə düşür. Bununla belə birbaşa investisiyaların idxal olunmasının özünəməxsus, spesifik səbəbləri də vardır. Bunlar arasında aşağıdakıları göstərmək olar.



Kapitala olan tələb.

Firmanın kapitala olan tələbi nə qədər yüksəkdirsə, firma bir o qədər çox birbaşa investisiya idxal edəcək.



Milli filialların sayı.

Firmanın ölkə daxilində olan bölmələrinin sayı yüksək olduqca, onun birbaşa investisiya idxalı da yüksək olacaqdır.



Istehsal xərcləri.

Istehsal xərclərinin səviyyəsi aşağı olduqca, birbaşa investisiyaların idxal səviyyəsi yüksək olacaqdır.



Daxili bazarın qorunma səviyyəsi.

Kapitalın idxalı mal idxalına alternativ olduğundan, daxili bazarın gömrük və digər vasitələrlə qorunma səviyyəsi yüksək olduqca birbaşa investisiyaların idxalı da yüksək olacaqdır.



Bazarın ölçüsü.

Daxili bazarın ölçüsü nə qədər böyükdürsə, birbaşa investisiyalara olan tələb də bir o qədər yüksəkdir.


Ümumiyyətlə, birbaşa investisiyaların həcminin tarixi dövr ərzində qiymətləndirilməsi praktik olaraq mümkün deyildir. Çünki bu haqda tarixi qaynaqlarda mə’lumat yox dərəcəsindədir. Yalnız ayrı-ayrı misallar timsalında bu haqda fikir yürütmək olar.

Tarixdən mə’lum olur ki, ilk birbaşa investisiya qoyuluşu XVII əsrdə Ingiltərənin Ost-Hind kompaniyasının adı ilə bağlı olmuşdur.

XIX əsrin axırı XX əsrin əvvəllərində Avropadan Amerikaya külli miqdarda kapital ixrac olunmuşdur ki, bunu birbaşa investisiya kimi nəzərdən keçirmək olar.

II dünya müharibəsindən sonrakı illərdə, xüsusilə 60-cı illərdən başlayaraq birbaşa investisiyaların həcmi kəskin artmağa başladı. Birbaşa investisiyalar haqqında ilk statistik mə’lumatlar isə 1970-ci ildən e’tibarən dərc olunmağa başlandı. Həmin dövrdə onların ümumdünya həcmi 13 mlrd. dollar təşkil edirdi ki, bunun da 60%-i ABŞ-ın payına düşürdü.

Sonrakı illərdə birbaşa investisiyaların həcmi artmaqda davam etmişdir. Bu artım tempinə görə o, beynəlxalq ticarətin artım tempini üstələmişdir. Aşağıdakı cədvəldə birbaşa investisiyaların dinamikası göstərilmişdir.
Cədvəl 1. Birbaşa investisiyalar. (mlrd. doll.)




1987

1990

1993

1995

1998

1999

Ixrac

137

238,5

188,0

___

595

___

Idxal

126,9

206,3

173,3

130

460

827

Mənbə: IMF. Balance of Payments Statistics.

Bildiyimiz kimi, respublikamız müstəqillik qazandıqdan sonra dünya iqtisadiyyatına fəal inteqrasiya etməyə başlamışdır. SSRI dağıldıqdan sonra Azərbaycanın böyük potensialı xarici firma və ölkələrin diqqətini cəlb etməyə başladı. Bu baxımdan dünya iqtisadiyyatında layiqli yer tutmaq və iqtisadiyyatdakı durğunluğu aradan götürmək üçün birbaşa investisiyaların ölkəyə cəlb olunması mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. 1993-cü ildən e’tibarən, yə’ni respublikada xarici investisiyalar üçün əlverişli siyasi və iqtisadi mühit yaradıldıqdan sonra, birbaşa investisiyaların həcmi ildən-ilə artmağa başladı. Bunu aşağıdakı cədvəldən müşahidə etmək olar.


Cədvəl 2. Respublikaya qoyulan BXI. (mln doll.)




1994

1995

1996

1997

1998

1999

94-99

cəmi o cümlədən

150,6

218

540

1155

1480

937

4480,6

Türkiyə

40

52

73

188

204

103

660

ABŞ

61

208

383

416

166

1237

___

B. Brit.

6

28

81

184

210

163

672

Almaniya

1

1

4

27

38

7

78

Rusiya

3

15

44

85

82

47

276

Italiya

__

__

__

13

15

38

66

Yaponiya

2

15

17

42

67

13

146

Fransa

1

__

__

14

17

44

76

Norveç

1

12

35

69

95

63

275

S. Ərəb.

2

2

7

12

15

6

44

B.Ə.Ə.

__

1

2

8

16

8

35

Isveçrə

1

1

4

20

20

15

61

Iran

0,6

1

1

9

41

24

76,6

Digər ölkələr

90

39

64

101

194

240

728


Mənbə: Azərbaycan Respublikası Iqtisadiyyat Nazirliyi.
Müasir dövrdə birbaşa investisiyaların əhəmiyyəti o dərəcədə artmışdır ki, artıq onlar siyasi xarakter daşımağa başlamışdır.

Bu baxımdan investor ölkədəki siyasi mühiti daim izləyir.

Həm öz ölkəsində, həm də investisiya qoyulan ölkədə investora dövlət tə’minatının verilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Öz ölkəsinə investisiya cəlb olunmasında maraqlı olan hər bir ölkə bu işlə ciddi məşğul olmalıdır. Investor bilməlidir ki, təbii fəlakət, müharibə və digər fors-major hadisələr nəticəsində onun investisiya etdiyi vəsait məhv olarsa, dövlət bu vəsaiti ona qaytaracaqdır. Investisiyaların qorunması haqda əksər ölkələr arasında ikitərəfli razılaşmalar mövcuddur. Dünya səviyyəsində isə bu işlə Dünya Bankının Investisiyalara zəmanət verilməsi üzrə beynəlxalq agentliyi məşğul olur. Investisiyalara zəmanət verilməsi üzrə razılaşma AI ölkələri və əksər IEOÖ tərəfindən imzalanmış Lomeyka konvensiyasında da özünü göstərir.

Investisiyaların sığortalanması da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu həm şəxsi, həm də dövlət agentlikləri tərəfindən həyata keçirilə bilər. Sığortalanmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, investora maddi ziyan dəydikdə sığorta agentliyi bu itkini ödəməlidir.

Dünya praktikasında tez-tez investisiya mübahisələrinə rast gəlinir. Bu mübahisələrin tez bir zamanda həll edilməsi investor üçün çox vacibdir. Dövlət bu mübahisələrin həll edilməsində öz köməyini göstərməlidir.

Bu mübahisələr investisiya qoyulan ölkənin milli qanunvericiliyi əsasında və yaxud beynəlxalq arbitraj vasitəsilə həll edilə bilər. Məsələn, Iqtisadi Inkişaf və Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələri investisiya mübahisələrini beynəlxalq arbitraj prinsipi əsasında həll edirlər. Dünya Bankının Investisiya mübahisələrin tənzimlənməsinin beynəlxalq mərkəzi də bu sahədə fəaliyyət göstərən qurumlardandır.

Ikiqat verginin aradan götürülməsi, investora diplomatik və administrativ dəstəyin verilməsi də birbaşa investisiyalara stimul verən amillərdəndir.

Ümumiyyətlə, birbaşa investisiyaların hər bir ölkənin iqtisadiyyatında nə qədər böyük rol oynadığı artıq hamı tərəfindən qəbul edilmişdir. Bu baxımdan beynəlxalq investisiyalaşdırma qaydalarının işlənib hazırlanması vacib məsələdir. Bu sahədə BMT çərçivəsndə, Dünya Bankı və BVF tərəfindən müəyyən işlər görülsə də, hələ də universal qanun hazırlanmamışdır.

Beynəlxalq investisiyalaşdırma qaydalarının əsas ideyası kapitalın beynəlxalq hərəkətinə maksimal azadlıq vermək və milli kapital bazarlarının liberallaşdırılmasından ibarətdir. Bu qaydalara aşağıdakıları aid etmək olar.

Daxil olmaq hüququ. Yə’ni firma və ya TMK istənilən suveren ölkə ərazisində öz fəaliyyətini qura bilər.Onun fəaliyyətinə o zaman qadağa qoyula bilər ki, bu ölkənin milli təhlükəsizliyini təhlükə altına alır və ya ölkə qanunvericiliyinə ziddir.

Ədalətli rejim.

Bu qaydaya görə xarici investora yerli investorla bərabər hüquq verilməlidir. Yə’ni dövlət yerli investora verdiyi güzəştləri xarici investora da tətbiq etməlidir.



Kontraktın qüvvədən düşməsi.

Bu qaydaya görə dövlət birtərəfli qaydada TMK-nın ölkədəki filialını milliləşdirə bilər. Bu zaman dövlət qanunvericilik çərçivəsində hərəkət etməlidir və investora normal kompensasiya ödəməlidir. Kompensasiya o zaman normal hesab edilir ki, kifayət qədər, effektiv və sür’ətli olsun. Əgər TMK öz fəaliyyəti ilə ölkə qanunlarını kobud şəkildə pozmuşsa, dövlət heç bir kompensasiya ödəmədən onun fəaliyyətini dayandıra bilər. Belə hallarda TMK-nın beynəlxalq arbitraja müraciət etmək hüququ vardır.



Mübahisələrin tənzimlənməsi.

Bu qaydaya görə mübahisələrin yoluna qoyulmasının ən əlverişli üsulu danışıqlardır. Əgər bu nəticə vermirsə, məhkəməyə müraciət olunmalıdır. Bu, ya ölkənin öz məhkəməsi və yaxud investisiya mübahisələrinin tənzimlənməsi üzrə beynəlxalq konvensiy əsasında fəaliyyət göstərən arbitraj ola bilər.

Yüzilliklər boyu qiymətli kağızlarla ticarət müstəsna daxili iqtisadi fenomen olmuşdur. Lakin, yalnız son bir neçə on ildir ki, qimətli kağızlar xarici investorun diqqət mərkəzinə çevrilmişdir.

90-cı illərdən başlayaraq beynəlxalq portfel investisiyaların həcmi kəskin artmağa başladı. Əgər əvvəllər, IEÖ-də qiymətli kağızlar üzrə beynəlxalq əməliyyatlar ÜDM-in 10%-ni təşkil edirdisə, sonralar bu əməliyyatlar ÜDM-in həcmini ötüb keçmişdir.

Qeyd etmişdik ki, portfel investisiyaları investora obyekt üzərində real nəzarət hüququ vermir.

Beynəlxalq portfel investisiyaları tə’diyyə balansında yazıldığı kimi təsnifləşdirilir. Bu baxımdan aşağıdakı portfel investisiyaları var:



Qiymətli səhm kağızları. Bu, bazarda dövr edən pul sənədidir. Sənədin sahibinin səhm üzərində olan mülkiyyət hüququnu göstərir.

Borc qiymətli kağızları. Bazarda dövr edən pul sənədidir. Sənədin sahibi ilə həmin sənədi buraxmış şəxs arasında münasibəti əks etdirir. Borc qiymətli kağızları aşağıdakı formalarda çıxış edə bilər.

Obliqasiya, borc öhdəliyi-sənədin sahibinə fiksə edilmiş pul gəliri əldə etmək haqda müstəsna hüquq verir.

Pul bazarları alətləri. Sənədə malik olana tə’minatlı və fiksə edilmiş pul gəliri əldə etmək hüququ verir. Bu alətlər bazarda güzəştlə satılır və güzəştin həcmi faiz stavkasından asılıdır. Bu alətlərə misal olaraq xəzinə veksellərini, depozit sertifikatlarını, bank akseptlərini və s. göstərmək olar.

Maliyyə derivativləri. Bunlara misal olaraq opsionları, fyuçersləri, varrantları, svopları göstərmək olar. Bunlar törəmə pul vasitələri olub ilkin qiymətli kağızların alqı-satqı hüququnu əks etdirir.

Portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin uçotunu aparmaq üçün tə’diyyə balansında aşağıdakılar müəyyənləşib.



Nota. Qısamüddətli pul aləti olub (3-6 ay), borc alanın bankla bağladığı müqavilə əsasında buraxılır.

Opsion. Alıcıya müəyyən olunmuş müddətdən sonra qiymətli kağızların alqı-satqısına hüquq verən müqavilədir. Alıcı satıcıya yuxarıda göstərilmiş hüququ realizə etmək müqabilində pul ödəyir.

Varrant. Opsionun müxtəlif formalarını əhatə edir və onun sahibinə güzəştli əsaslara müəyyən olunmuş miqdarda səhm almağa imkan verir.

Fyuçers. Müəyyən olumuş miqdarda qiymətli kağızların alqı-satqısı haqda yerinə yetirilməsi zəruri olan standart qısamüddətli krntraktlardır. Bu kontraktlar gələcək üçün bağlanılır.

Svop. Müəyyən bir müddətdən sonra qiymətli kağız mübadiləsini nəzərdə tutan razılaşmadır.

Forvard kursu. Faiz stavkasının həcmi haqda razılaşmadır. Razılaşmaya görə faiz stavkası müəyyən olunmuş vaxtda ödənməlidir və bu zaman o, cari bazar faiz stavkasından çox və ya az ola bilər.

Portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin səbəbləri birbaşa investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin səbəblərinə prinsipcə yaxındır. Fərq ondadır ki, investor kapital qoyuluş müəssisə üzərində real nəzarətə malik olmur. Lakin eyni zamanda portfel investisiyaların likvidliyi, yə’ni qiymətli kağızların nəğd valyutaya çevrilməsi qabiliyyəti birbaşa investisiyalarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Portfel investisiyaların həyata keçirilməsinin əsas səbəbi-kapitalın elə bir ölkəyə və elə bir qiymətli kağızlara qoyulmasıdır ki, o, maksimum mənfəət versin. Portfel investisiyalar pulların inflyasiyadan qorunmasında və möhtəkir gəlirlərinin əldə olunmasında vasitə kimi çıxış edirlər. Portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkəti həm də riskin azaldılması məqsədilə baş verir. Adətən, hər hansı qiymətli kağızın mənfəətliyini nə qədər yüksək olursa, həmin qiymətli kağızın əldə olunmasının riski də bir o qədər böyük olur. Riskin səviyyəsinin azaldılması məqsədilə portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətindən istifadə oluna bilər.

Portfel investisiyaların həcmi cari bazar qiymətləri əsasında, qiymətli kağızlar üzrə sövdələşmə baş verən anda qiymətləndirilir. Birbaşa investisiyalarda olduğu kimi, portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin 90% IEÖ arasında baş verir və portfel investisiyaların artım tempi birbaşa investisiyaların artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq təşkilatlar da aktiv şəkildə qiymətli kağızları əldə edirlər.

Təkcə IEÖ-in qiymətli kağızlar ticarətinin gündəlik dövriyyəsi 1 trilyon dollardan artıqdır və bu 80-ci illərin ortalarında olan göstəricədən 4 dəfə çoxdur. Tarixi nəzərdən keçirsək görərik ki, portfel investorlar əsasən öz milli qiymətli kağızlarının alınmasına üstünlük verirlər. Amerikan portfel investorları öz kapitallarının 94%-ni məhz amerikan qiymətli kağızlarında saxlayırlar. Yaponiya, Böyük Britaniya və Almaniya üçün isə bu göstərici 85% təşkil edir. Portfel investisiyaların IEÖ-investisiyalar daxili bazarında cəmlənməsinin müxtəlif səbəblərini göstərmək olar. Bu səbəblər aşağıdakılardır:

-Qiymətli kağızlar üzrə aydın və güclü qanunvericiliyin olması

-Bazar infrastrukturunun yüksək inkişaf səviyyəsi

-Kontrakt öhtəliklərinin yerinə yetirilməsi sahəsində çoxlu tə’minatların olması

-Milli qiymətli kağızların yüksək likvidliyi

-Qiymətli kağızlar üzrə həyata keçirilən beynəlxalq sövdələşmələrin baha başa gəlməsi və s.

Hesablamalara görə, portfel investisiyaların 5-10%-dən az bir hissəsi real olaraq milli sərhədlərdən kənara çıxır. Dünya təsərrüfat sisteminin müasir inkişaf mərhələsində investisiya fəaliyyəti xarici kapitalın iştirakı ilə gücləndirilir və inkişaf etdirilir. Hər bir ölkənin investisiya sahəsində əsas məqsədi daha çox xarici investisiyanı ölkəyə cəlb etmək və uyğun olaraq iqtisadi artımı tə’min etməkdən ibarətdir. Bunu biz dünya ölkələrinin təcrübəsindən müşahidə edə bilərik. Məsələn, ABŞ-da birbaşa investisiyaların ümumi həcmi 1976-cı ildə 30 mlrd. doll, 80-ci illərin axırına isə bundan 10 dəfə çox olmuşdur. ABŞ-a investisiyaların külli miqdarda axını iqtisadiyyatın inkişafına, əsasən də əmək məhsuldarlığının və ixracın rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə güclü təkan vermişdir. Xarici investisiyaların bu ölkəyə geniş cəlb olunması investisiya fəaliyyəti sahəsində inkişaf etmiş qanunvericiliyin olması ilə izah edilir.

Investisiyaların iqtisadi inkişafdakı aktiv rolunu Cənubi-Şərqi Asiyanın yeni sənaye ölkələrinin təcrübəsindən də görmək olar. Məhz xarici investisiyaların bu ölkələrə cəlb olunması nəticəsində, YSÖ-i qısa müddət ərzində müasir sənayeləşmənin bütün klassik mərhələlərini keçmişlər:

-idxalı əvəz edən sənaye sahələrinin inkişaf (60-cı illər), ixrac potensialının yaradılması (70-ci illər) və elm tutumlu sənaye sahələrinin inkişafı (80-ci illərin axırı və 90-cı illərin əvvəli). Nəticədə isə YSÖ-i dünya təsərrüfatının qabaqcıl sıralarına çıxmışlar. Son dövrlərdə Indoneziyaya qoyulan xarici investisiyaların həcmi rekord səviyyəyə çatmışdır. 1995-ci ildə bu ölkəyə qoyulan investisiyaların həcmi 8,7 mlrd.doll. təşkil etmişdir.

Öz inkişafına görə Braziliya da xarici investisiyalara borcludur. 1995-ci ildə bu ölkəyə qoyulan birbaşa investisiyaların həcmi 30 mlrd. doll. Təşkil etmişdir. Ölkədə xarici və birgə müəssisələr ümumi sənaye istehsalının 30%-ni verirlər.

Braziliya iqtisadiyyatına xarici investisiyaların cəlb olunması bir sıra istehsal sahələrini modelləşdirməyə imkan verdi. Bundan başqa ölkə üçün təmamilə yeni olan elektronika, robototexnika, biotexnologiya, aerokosmik sənayesi və s. sahələr yaradılmışdır.

Yuxarıda çəkilən misallardan aydın olur ki, iqtisadi inkişaf səviyyəsindən və coğrafi mövqeyindən asılı olmayaraq bütün ölkələrin investisiya qoyuluşuna ehtiyyacı vardır. Yə’ni bu və ya digər ölkəyə qoyulan investisiyalar həmin ölkənin iqtisadi inkişafında katalizator rolunu oynayırlar. Ölkə iqtisadiyyatına qoyulan investisiya məqsəd deyil, vasitə olmalıdır. Ölkəyə investisiyanı cəlb etməklə əvvəllər pis istifadə olunmuş təbii, istehsal və əmək resurslarını daha effektiv şəkildə istifadə etmək olar. Əgər xarici kapitaldan səmərəli istifadə olunarsa, bu kapital milli resurslarla birləşərək zəncirvari reaksiya yarada bilər və yüksək inteqral effekt əldə olunar.

Xarici kapital keçmiş SSRI məkanında, o cümlədən respublikamızda xüsusilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu məkanda yerləşən ölkələrin hamısının rekonstruksiya və modernizasiyaya böyük ehtiyacı vardır. Məhsuldarlığı artırmaq, itkiləri azaltmaq, ilkin xammalın dərin və kompleks e’malını həyata keçirmək bu ölkələr üçün vacib məsələrdəndir.

Məsələn, Aqrosənaye sferasında olan texnoloji gerilik nəticəsində million tonlarla ən qeyri-rasional şəkildə istifadə olunur, meyvə-tərəvəzin 30-40%-i yollarda məhv olur. Bu sahədə o qədər də böyük kapital qoyuluşları tələb olmayan kiçik müasir müəssisələr yaratmaqla yüksək iqtisadi effekt əldə etmək olar.

Yerli və xarici investorların fəaliyyətindən səmərəli istifadə etməklə nəinki maddi və maliyyə resurslarına, həm də vaxta qənaət etmək olar.



§1.2. Investisiya nəzəriyyələri, investisiyaların analizi.

Investisiya fəaliyyətinin hüquqi aspektləri.

Investisiyaların həcminin artdığını və bununla əlaqədar Azərbaycan üçün hansı imkanların açıldığını aydınlaşdırmaq üçün kapitalın beynəlxalq hərəkətini izah edən nəzəriyyələri nəzərdən keçirmək məqsədəuyğun olardı.

Kapital nə üçün idxal və ixrac olunur?

Ilk baxımdan sadə görünən bu sala bir çox nəzəriyyələr cavab verməyə cəhd etmişdir. Bu nəzəriyyələr içərisndən ən’ənəvi adlanan, neoklassik və neokeyns nəzəriyyələri özünəməxsus yer tuturlar. Buraya həmçinin marksist nəzəriyyəni də aid etmək olar.

Neoklassik nəzəriyyəsi klassik beynəlxalq ticarət nəzəriyyəi çərçivəsində inkişaf etmişdir. Nəzəriyyənin əsasını beynəlxalq ticarətdə müqayisəli üstünlüklərin Rikardo prinsipi təşkil edir. Bu prinsipə əsaslanaraq ingilis iqtisadçısı C.Mill ilk dəfə olaraq XIX əsrdə kapitalın ölkələrarası hərəkəti məsələləri ilə məşğul olmağa başlamışdır. D.Rikardonun ardınca o göstərmişdir ki, ölkələr-arasında mənfəət norması fərqli olduğundan kapital bir ölkədən başqa ölkəyə hərəkət edir. Mill qeyd etmişdir ki, ölkələrin mənfəət normaları arasındakı fərq böyük olmalıdır ki, xarici investorun qarşılaşa biləcəyi riskin öhdəsindən gəlmək mümkün olsun.

Kapitalın beynəlxalq hərəkətinin neoklassik nəzəriyyəsini tam olaraq XX əsrin ilk onilliklərində E.Hekşer, B.Olin, R.Nurkse və K.Iversen formalaşdırmışdır1.

E.Hekşer öz konsepsiyası çərçivəsində son faydalıq nəzəriyyəsinə əsaslanaraq istehsal amillərinin qiymətlərinin beynəlxalq tarazlaşması tendensiyası haqqında tezis formalaşdırmışdır.

B.Olin özünün beynəlxalq ticarət konsepsiyasında göstərmişdir ki, istehsal amilləri ona görə hərəkət edirlər ki, onlara olan tələb müxtəlif ölkələrdə fərqlidir: onlar son məhsuldarlıq aşağı olan yerdən son məhsuldarlıq yüksək olan yerə doğru hərəkəti edirlər. Kapital üçün isə məhsuldarlıq faiz stavkası ilə müəyyən edilir. Bundan başqa Olin kapitalın beynəlxalq hərəkətinə tə’sir edən əlavə momentləri də göstərmişdir: gömrük maneləri, firmaların kapital qoyuluşunu coğrafi diversifikasiya etmək cəhdi, ölkələr arasında olan siyasi mübahisələr, xarici investisiya fəaliyyətində olan risklər və bu baxımdan Onların təhlükəsiz və riskli investisiyalara bölünməsi.R.Nurkse kapitalın beynəlxalq hərəkətinin müxtəlif modellərini yaratmışdır. O, belə nəticəyə gəlmişdir ki, əmtəə icracı sür’ətlə artan ölkədə kapitala böyük tələb yaranır və ölkənin kapital idxalı artır (və əksinə).

K.Iversen göstərmişdir ki, kapitalın müxtəlif formaları fərqli beynəlxalq mobilliyə malikdirlər. Məhz eyni bir ölkəni aktiv şəkildə həm kapital ixrac etməsi və həm də idxal etməsi faktı bununla izah oluna bilər.

Kapitalın son məhsuldarlığı aşağı olan ölkədən yüksək olan ölkəyə hərəkət etməsi hərəkəti iki ölkədə istehsal amillərinin daha effektiv kombinasiyasına və ümumi milli gəlirin artmasına səbəb olacaqdır.

Neokeyns nəzəriyyəsi də neoklassik nəzəriyyə kimi makroiqtisadi analizə əsaslanır. Hər iki nəzəriyyənin çatışmayan cəhəti bundadır, çünki onlar fərdi investorların davranışını tədqiq etmirlər.

Neokeyns nəzəriyyəsi kapitalın hərələti ilə ölkənin tədiyyə balansı arasındakı əlaqəyə daha çox fikir verir. Keynsin özü qeyd edirdi ki, kapitalın beynəlxalq hərəkəti ölkələr müxtəlif tədiyyə balansına malik olduqlarından baş verir.

R.Xarrod özünün «iqtisadi dinamika» modelində göstərmişdir ki, kapital ilə zəngin olan ölkənin iqtisadi inkişaf templəri nə qədər aşağıdırsa, kapitalın həmin ölkədən çıxarılması tendensiyası da bir o qədər güclüdür. Neokeyns nəzəriyyəsi uzun müddət Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələrinə göstərilən kömək siyasətinin əsasını təşkil etmişdir. Çünki bu nəzəriyyəyə görə kapital ixracı həm ixracatçı, həm də də idxalatçı ölkədə işgüzar aktivliyi stimullaşdırır. K.Marks isə, kapital icracını onun ölkədəki artıqlığı ilə izah edilmişdir. O, Izafi (artıq) kapital dedikdə elə kapitalı başa düşürdü ki, onun istifadəsi ölkədə mənfəət normasının aşağı düşməsinə gətirib çıxara bilər.

Marksist iqtisadçıların sonrakı nəşrləri kapital ixracının daha bir neçə səbəbini göstərmişlər: istehsalın beynəlmilləşməsi, inhisarların güclənməkdə olan rəqabəti inkişaf templərinin artımı və s.

Müasir iqtisadi nəzəriyyə transmilli koorporasiyalara (TMK) xüsusi yer ayırır. Bu əsasən onların II dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə sür’ətli inkişafı və dünya iqtisadiyyatında həlledici amilə çevirməsi ilə izah olunur. Bu baxımdan TMK konsepsiyaları çərçivəsində bir başa investisiyaların bir neçə modeli işlənib hazırlanmışdır. Bunlardan ən vacibləri aşağıdakılardır:

1. Inhisarçı üstünlüklər modeli.

Model S.Xaymer tərəfindən işlənib hazırlanmış və daha sonra Ç.P.Kintleberçer, R.E.Geyvz, Q.C.Conson, L.Lakrua tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Modelin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, xarici investor yerli investorla müqayisədə daha az əlverişli siutasiyada yerləşir: O, ölkəninin bazarını və bu bazardakı «oyun qaydalarını» pis bilir. Onun bu ölkədə geniş əlaqələri yoxdur, o böyük nəqliyyat xərcləri çəkir və riskdən daha çox əziyyət çəkir. Buna görə də xarici investor yerli investor qarşısında inhisarçı üstünlüyə malik olmalıdır ki, mənfəət əldə edə bilsin.



2. Əmtəənin həyat dövrü modeli.

Bu model amerikan iqtisadtçı R.Vernon tərəfindən işlənib hazırlanmışdar. Modelə görə hər bir yeni məhsul dörd mərhələdən keçir:

I –bazara daxil olma II –satışın artımı III –yetkinlik, IV –tənəzzül.

Əmtəənin beynəlxalq həyat dövrü isə bir qədər başqa cürdür:

 -yeni məhsulun inhizarçı istehsalı və ixracı

 -rəqiblərdə analoji məhsulun meydana gəlməsi

 -rəqiblərin üçüncü ölkələrin bazarına çıxması və pioner ölkədə istehsalın aşağı düşməsi

IV –rəqiblərin pioner ölkənin bazarına daxil olması.

R.Vernon hesab edir ki, texnoloji cəhətdən qabaqcıl firma məhsulun yeni istehsalatçıları tərəfindən rəqabət hiss etdikdə dərhal başqa bir məhsulun istehsalına başlayır. Lakin mövcud vəziyyətdən başqa bir çıxış yolu da vrdır – istehsalı xaricdə təşkil etmək. Xüsusilə artım və yetkinlik mərhələlərində istehsal xərcləri aşağı düşdüyündən bu sahədə böyük imkanlar açılır.

3. Internalizasiya modeli.

R.Kouzun ideyasına əsaslanan bu modelə görə TMK bölmələri arasında xüsusi daxili bazar fəaliyyət göstərir. Internalizasiya modelinin yaradıcıları – P.Pakli, M.Kesson, A.Raqmen, C.Danninq hesab edirlər ki, beynəlxalq əməliyyatların əhəmiyyətli hissəsi faktiki olaraq firma daxili əməliyyatlar təşkil edir.

4. Eklektik model

Bu model digər modellərin təcrübədə özünü doğrultmuş hissələrinin məcmusundan yaranmışdır. (Xüsusən inhisarçı üstünlüklər modelində geniş istifadə olunub). Onə görə də bu modeli bə’zən «eklektik paradiqma» adlandırırlar. Modelə görə firma o zaman xaricdə məhsul istehsalına başlayır ki, eyni zamanda üç şərt mövcud olsun.



  1. Firma həmin öləkədə digər firmalarla müqayisədə daha çox üstünlüyə malikdir.

  2. Firma həmin ölkədə istehsal resurslarını daha effektiv istifadə edə bilər.

  3. Firmaya bütün bu üstünlükləri məhz həmin ölkədə istifadə etmək sərfəlidir. Müasir dövrdə eklektik model böyük populyarlığa malikdir.

Amerikanın alimi, Nobel mükafatlı laureatı Ceyms Tobin investisiyaların q (kyu) – nəzəriyyəsini təklif etmişdir. Alimə görə firmanın kapitalını bərpa dəyəri ilə onun fond bazarındakı dəyəri arasında q qədər fərq vardır. Əgər fond dəyəri bərpa dəyərini üstələyirsə, yə’ni q müsbətdirsə, firma öz real kapitalını artıra bilər. Əgər q mənfidirsə, əks proses baş verəcəkdir.

Portfel investisiyaları nəzəriyyələrində isə göstərilir ki, portfel investoru xarici ölkələrdəki dörd moment maraqlandırır:

a) xarici qiymətli kağızların gəlirlik səviyyəsi

b) Qoyuluşlar üzrə riskin səviyyəsi

v) xarici qiymətli kağızların likvidlik səviyyəsi

q) öz qiymətli kağızlar portfelini xarici mənşəli kağızların hesabına diversifikasiya etmək arzusu.

Bu dörd momentin kobminasiyası ona gətirib çıxarmışdır ki, portfel investisiyaları siyasi və iqtisadi konyukturada baş verən dəyişikliklərə daha çox mə’ruz qalırlar.

Maraqlı nəzəriyyələrindən biri də kapital qaçışı nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyə zəif tədqiq olunmuşdur. Ona görə də «kapital qaçışı» termininin özü müxtəlif cür izah edilir. D.Kaddinqton kapital qaçışı dedikdə qısa müddətli kapitalın qanunsuz idxal və ixracını başa düşür. Lakin tədqiqatçıların əksəriyyəti o cümlədən Ç.Kintleberqer kapital qaçışı dedikdə kapitalın elə hərəkətini başa düşürlər ki, bu ölkənin milli maraqlarına ziddir və ölkədə əlverişli investisiya iqlimi olmadığından baş verir. Kapital qaçışı hazırda bütün MDB ölkələrində müşahidə edilir. Bu əsasən kommersiya banklarının xarici aktivlərinin artırılması və xarici qiymətli kağızların alınması yolu ilə həyata keçirilir. Buna kapitalın leqal qaçışı kimi baxmaq olar. Kapitalın qeyri-leqal qaçışı isə qaçaqmalçı ixrac, valyuta idxalı və ixracının gizlədilməsi və s. formalarda həyata keçirilir. Beynəlxalq təşkilatların mütəxəssislərinin hesablarına görə Azərbaycanda kapitalın illik ixracı bir neçə milyard dollar təşkil edir və bu ölkəyə idxal olunan kapitalı əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Azərbaycanda kapitalın qeyri-leqal formada ixracı problemini təkcə inzibati yolla həll etmək olmaz. Burada kompleks iqtisadi tədbirlər görülməlidir – vergi təzyiqi aşağı salınmalıdır. Əlverişli investisiya iqlimi yaradılmalıdır. Bildiyimiz kimi respublikamızın yanacaq – energetika kompleksində dünyanın aparıcı firmaları fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycan bu firmalarla birgə konsorsiumlar yaradarkən mütləq əlavə inhisarçı üstünlükləri nəzərə almalıdır.

Kapitalın beynəlxalq hərəkəti nəzəriyyələrinə əsaslanaraq demək olar ki, Azərbaycanın maraqlarını xarici investisiyaların cəlb edilməsinə yönəltmək məqsədə uyğun olardı. Çünki xarici investisiyaların xüsusilə birbaşa investisiyaların respublikaya cəlbi xarici borcun artımına xidmət etmir, əksinə milli iqtisadiyyatçılarımızın inkişafına təkan verir.

Planlaşdırılan, reallaşdırılan və həyata keçirilən kapital qoyuluşları kapital (investisiya) layihəsi formasını alırlar. Lakin əvvəlcə layihənin effektivliyini qiymətləndirmək mümkün variantlar içərisindən ən əlverişlisini seçmək lazımdır. Bu məqsədlə layihə analizindən (investisiya layihələri analizi) istifadə olunur.

Layihə analizi – kapital layihəsinin gəlirliyinin analizidir. Başqa sözlə desək bu kapital layihəsinə çəkilən xərclə əldə olunacaq mənfəətin müqayisə edilməsidir. Layihəyə çəkilən xərclərin və əldə olunacaq mənfəətin hesablanması asan iş olmadığından, gəlirliyin müəyyən edilməsi uzun bir analizə çevrilir. Nəticədə, layihə analizi investisiya layihələrinin əsasını təşkil edən konsepsiyaya çevrilmişdir. Hazırlanma və realizasiya dövründə investisiya layihəsi müxtəlif mərhələlərdən keçirilir. Bu mərhələləri aşağıdakı şəkildə quraşdırmaq olar:

1,2. layihənin iddentifikasiya (eyniləşdirmə) mərhələsi.

Bu mərhələdə ideya yaranır və əsas detallar işlənib hazırlanır.



3. Layihənin işlənib hazırlanması mərhələsi.

Bu mərhələdə layihənin bütün aspektlərinin detallı müzakirəsi gedir. Bu aspektlər layihənin səmərəliliyini əsaslandırmalıdır.



4. Layihənin qiymətləndirilməsi mərhələsi.

Bu zaman layihə rəhbərlik, müstəqil ekspertlər potensial kreditorlar, nazirliklər tərəfindən öyrənilir və qiymətləndirilir.



5. Layihənin qəbulu mərhələsi.

Bu zaman rəhbərlik layihənin qəbul olunması üzrə son qəti qərarını verir.



6. Layihənin həyata keçirilməsi mərhələsi

Bu mərhələdə layihə həyata keçirilməsinə nəzarət olunur. Lazım gələrsə, layihəyə operativ dəyişikliklər edilir.



7,8. Layihənin istismarı və nəticələrin qiymətləndirilməsi. Bu son iki mərhələdə əldə olunan nəticə ilə planlaşdırılan nəticə müqayisə edilir və layihənin səmərəliyi barədə fikir yürüdülür. Axırıncı mərhələ ən uzun mərhələ hesab olunur, çünki layihə işləyir və mənfəət gətirməyə başlayır.

Layihənin bütün mərhələlərində onun əsas aspektlərinin analizi gedir:



  1. Texniki analiz. Analizin məqsədi investisiya layihəsi üçün ən əlverişli texnika və texnologiyanın müəyyən edilməsidir.

  2. Kommersiya (marketinq) analizi.

Satış bazarı tədqiq olunur. Bazardakı konyuktura öyrənilir.

3. Institutsional analiz.

Analizin əsas vəzifəsi layihənin reallaşacağı təşkilati-hüquqi, administrativ və siyasi mühitii öyrənməkdir. Dövlət təşkilatlarının tələbləri öyrənilir və qiymətləndirilir.

4. Sosial analiz.

Həyata keçiriləcək layihənin yerli əhaliyə, onun maddi rifah halına tə’siri analiz edilir.



5. Ətraf mühit analizi.

Layihənin ətraf mühitə vura biləcəyi ziyan öyrənilir və bu ziyanın aradan qaldırılması yolları araşdırılır.



6. Maliyyə analizi.

7. Iqtisadi analiz.

Axırıncı iki analiz həlledici rol oynayır. Ona görə də firma onları xüsusi nəzərdən keçirir. Iqtisadi analiz layihənin gəlirliyini ümummili baxımdan, maliyyə analizi isə firma və onun kreditorları baxımından qiymətləndirir. Layihə analizi müxtəlif üsullar əsasında həyata keçirilir. Bunlardan ən geniş yayılanı «layihə ilə – layihəsiz» adlı üsuldur. Investisiya layihəsinin gəlirliyini analiz edərkən, gələcəkdə mümkün ola biləcək iki alternativ situasiyanı müqayisə etmək düzgün olardı.

a) firma öz layihəsini həyata keçirmişdir.

b) firma öz layihəsini həyata keçirməmişdir. Bu metodu çox vaxt «layihə ilə – layihəsiz adlandırırlar». Metodu modifikasiya olunmuş şəkildə aşağıdakı kimi göstərmək olar:

V inv = Vpr – Spr.

Vinv – investisiya layihəsindən əldə olunan gəlir.

Vpr – layihə sayəsində gəlirdəki dəyişiklik

Spr – layihə sayəsində xərclərdə baş verən dəyişiklik.

Belə misalı nəzərdən keçirək: Fərz edək ki, firmanın 7 ilə nəzərdə tutulmuş layihəsi var. Əgər firma layihədən istifadə edərsə və ondan imtina edərsə, onun xalis gəliri necə dəyicəkdir? Layihəsiz firmanın ümumi gəliri 50 milyard manat, xərcləri 40 milyard manat təşkil edəcəkdir. Layihənin reallaşacağı şəraitdə isə ümumi gəlir 90 milyard manat, xərclər 60 milyard manat təşkil edəcəkdir. Göstəriciləri aşağıdakı şəkildə təsvir etmək olar:




Ümumi gəlir

Xərclər

Xalis gəlir

Layihə ilə

Layihəsiz

Dəyişmə


90

50

40



60

40

20



30

10

20


Beləliklə layihənin reallaşması firmanın xalis gəlirini 20 milyard manata kimi artıra bilər. Aşağıdakı şəkildən görünür ki, A sektorunun sahəsi B sektorunun sahəsindən çoxdur, yəni firmanın xalis gəliri (V) layihə ilə daha yüksək olur, nəinki layihəsiz



Şəkil 1


V-xalis gəlir

T-illər.

Göründüyü kimi investisiyaların analizində onların gəlirliliyinin analizi mərkəzi yerdə durur. Lakin bundan başqa investisiyaların dinamikasının coğrafi paylanmasının, texnoloji strukturunun və s. analizi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Sərt mərkəzləşdirilmiş iqtisadi sistem dövründə hər bir şey, o cümlədən investisiya fəaliyyəti də bir mərkəzdən planlaşdırılırdı. Lakin sistem dağıldıqdan sonra hər şey dəyişdi. Bütün sovet respublikaları və şərqi Avropa ölkələri iqtisadi münasibətlərin əsaslı böhranı ilə rastlaşdılar. Inflyasiya və onun yüksək tempi onilliklərlə mal və xidmətlərin stabil qiymətinə adət etmiş əhalinin gələcəklə bağlı bütün dəyər və düşüncələrini, onların istehsala yönəlik stimullarını alt-üst etdi. Yüksək inflyasiya tempi digər tərəfdən, müəssisələrin amartizasiya ayırmalarını dəyərsizləşdirərək bu ayırmalar hesabına yeni maşın və avadanlıqların alınmasını da qeyri-mümkün etdi. Bu proses onunla nəticələndi ki, istehsal müəssisələri dövriyyə vəsaitindən məhrum oldular. Istehsal həcmi günü-gündən aşağı düşməyə və müəssisənin gəliri azalmağa başladı. Beləliklə, bütün sənaye potensialı elə günə düşdü ki, müəssisələri böyük miqdarda investisiya olmadan ayağa qaldırmağı düşünmək belə istehsal müəssisələrinin problemlərini anlamamaqdan başqa bir şey deyildir. Bu isə həmin respublikalarda o cümlədən Azərbaycanda güclü qanunverici bazanın olmasını tələb edirdi. 1995-ci ilə qədər respublikada xarici investisiyaların axınına şərait yaradan, ona hörmətlə yanşmağı çıxaran bir sıra hüquqi normativ sənədlər qəbul edildi. Bunlardan «Azərbaycan respublikasının torpaq məcəlləsi», «Azərbaycan respublikasında mülkiyyət haqqında», «icarə haqqında», «qiymətli kağızlar və fond birjaları haqqında», «sahibkarlıq fəaliyyəti haqqında», «Azərbaycan respublikasının dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında», «Antiinhisar fəaliyyəti haqqında», «Əmtəə birjası haqqında», «Müəssisələr haqqında», «Girov haqqında», «Lizinq xidməti haqqında», qanunları xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Torpağın, daşınar və daşınmaz əmlakın özəl mülkiyyətə məxsus ola bilməsi, mülkiyyət hüququnun toxunalmazlığı xarici investisiyalara dövlət təminatı və bu kimi bir sıra məqamlar məhz bu qanunlar vasitəsilə təsbit edilərək qüvvəyə mindi və özəl sektorun ayaq açmasına, bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin «cücərmələrinə» şərait yaratmış oldu. Xarici investisiyaların ölkəyə cəlb olunmasında 1992-ci ildə qəbul edilmiş «xarici investisiyaların qorunması haqqında» və 1995-ci ildə qəbul edilmiş «investisiya fəaliyyəti haqqında» qanunları xüsusi qeyd etməkdir. Bu qanunlar Azərbaycan respublikasının ərazisində investisiya fəaliyyətinin ümumi və sosial, iqtisadi və hüquqi şərtlərini müəyyənləşdirir. Qanunlar investisiyanın Azərbaycan respublikası iqtisadiyyatına intensiv cəlb olunmasına, ondan ölkənin sosial iqtisadi bazasının habelə beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın və inteqrasiyanın inkişafı üçün səmərəli istifadə edilməsinə yönəldilmişdir və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün investorların hüquqlarının bərabər müdafiəsinə tə’minat verir.

§1.3. Investisiya iqlimi, investisiya riskləri anlayışlarının mahiyyəti. Investisiyanın asılı olduğu faktorlar.

Investisiya iqlimi dedikdə (bə’zən buna sahibkarlıq iqlim də deyirlər). Investisiya fəaliyyəti üçün ölkədə mövcud olan situasiya başa düşülür. Bu iqlim çoxlu sayda elementlərdən yaranır və onları aşağıdakı qrupda birləşdirmək olar.



  1. Ölkədə mövcud olan sosial – siyasi situasiya və onun perspektivləri.

  2. Daxili iqtisadi situasiya və onun inkişaf pespektivləri.

  3. Daxili iqtisadi fəaliyyət və onun perspektivləri.

Ümumiyyətlə, əlverişli investisiya iqliminə aşağıdakı faktorlar müsbət tə’sir göstərirlər.

Cədvəl 3



Faktorlar

1

2

3



4

5
6


7

8
9


10
11

12


Dövlətin sahibkarlığa kömək siyasətinin stabil olması

Güzəştli vergi rejimi

Maliyyə vəsaitlərinin axınına şərait yaradan tədbirlər sistemi

Innovasiya mərkəzlərinin yaradılması

Müəssisələrə maliyyə yardımının göstərilməsi üçün firma şəbəkəsinin inkişafı

Konsultasiya mərkəzləri

Intellektual mülkiyyətin effektiv müdafiə sistemi

Təsərrüfat fəaliyyətinin tənzimlənməsi prosedurasının sadələşdirilməsi

Işçi qüvvəsi keyfiyyətinin yüksəldilməsi

Informasiya texnologiyası və kommunikasiya vasitələri ilə tə’minatlıq dərəcəsi

Müvəffəqiyyət əldə olunmasının orienterləri

Yaradıcılıq azadlığı və s.


Hər hansı bir ölkəyə kapital qoyuluşu həmin ölkənin iqtisadi şəraitinin və siyasi iqliminin dərindən öyrənilməsini tələb edir.

Müasir dövrdə iri firmaların hamısı əvvəlcə ölkənin biznes infrastrukturunu və investisiya iqlimini müəyyən edir və daha sonra həmin ölkəyə investisiya qoyuluşu haqda fikirləşir. Yuxarıda investisiya iqliminə tə’sir edən bə’zi faktorları göstərmişdik. Bunlardan başqa xarici investisiyaların tənzimlənməsi və qorunması sahəsində olan qanunvericilik sistemi əmək və sosial qanunvericilik sistemi ölkədə azad iqtisadi zonaların olması, vergi qanvericili və s. investisiya iqlimini formalaşdıran mühüm amillərdən hesab olunur. Dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş biznes infrastruturuna malik olan ölkələr investorları özlərinə daha çox cəlb edirlər. Investorlar belə ölkələri əlverişli investisiya iqliminə malik olan ölkələr kimi qiymətləndirirlər. Biznes infrastruturu isə aşağıdakılardan ibarətdir.

Şəkil 2

Qeyd etmək lazımdır ki, IEÖ-in əksəriyyətində xarici investisiyaların tənzimlənməsi sahəsində xüsusi qanunlar mövcud deyildir. (Böyük Britaniya, Belçika, Hollandiya, Liksenburq, Italiya, Afrika və s). Düzdür, bu ölkələrin qanunvericilik sistemində strateji xarakteri sahələrdə (hava və dəniz nəqliyyatı, sığorta və bank sistemi, aviakosmik sənaye və s) xarici investisiyaların qanunauyğunluğunu tənzimləyən ayrıcı qeydlər vardır. Böyük Britaniyada xarici investorlar üçün avikosmik sənayeyə, aviasiya və dəniz nəqliyyatı, kino sənayesi, televiziya və radioyayımı sənayesində kapital qoyuluşunda məhdudiyyətlər mövcuddur. ABŞ-da peyk əlaqəsi, AES-in tikintisi və istismarı, televiziya yayımı sahələrinə xarici investorun kapital qoyuluşu federal qanunvericilik tərəfindən ümumiyyətlə qadağan edilmişdir.

Italiyada dövlət əhəmiyyətli sahələrə kapital qoymaq üçün xarici investor müvafiq nazirliklərdən xüsusi icazə almalıdır. Finlandiyada ölkə üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən kağız-sellülos sənayesi, atom energetikası, kənd təsərrüfatı, dəmir yolu nəqliyyatı sahələrinə xarici kapital qoyuluşu qadağan edilmişdir. Bu sahələr Finlandiyanın BƏB-də ixtisaslaşdığı mühüm sahələrdir. IEÖ-in əksəriyyətində (Belçika, Böyük Britaniya, Isveçrə, ABŞ, AFR, Italiya, Avstriya və başqları) 100%-li xarici kapitalın iştirakı ilə müəssisələr yaradılmasına da icazə verilir. Bu müəssisələr əsasən, həmin ölkələr üçün strateji əhəmiyyət kəsb etməyən sahələrdə yaradılır. Buna misal olaraq keçmiş SSRI-nin həmin ölkələrdə yaratdığı və tamamilə SSRI-nin mülkiyyətində olan müəssisələri göstərmək olar. (ABŞ-da «Belarusmaşineri Ink.», Kanadada «Qordian Ink», Isveçrədə «Soveçart» və s).

Dünyanın bazar iqtisadiyyatına malik istənilən ölkəsi xarici investisiyanın cəl olunması üçün maksimum şərait yaratmağa çalışır. Əlbəttə bu zaman xarici investisiya qoyuluşuna müvafiq dövlət qurumları tərəfindən icazə verilməklə həmin investisiyalara nəzarət olunur. Böyük Britaniyada bu cür icazə Ingiltərə Bakı tərəfindən verilir. Fransada daha kəskin icazə sistemi vardır. Bu ölkədə xarici investor iqtisadiyyat, maliyyə, büdcə nazirliklərinə deklarasiya verir. Bu deklarasiya yoxlanıldıqdan sonra investisiya fəaliyyəti üçün icazə verilir. Onu qeyd etmək lazımdır ki, IEÖ-də bu növ icazələr verilərkən, xarici investor heç bir maneə, bürokratik əngəl və süründürməçiliyə rast gəlmir. Əsasən bu icazələr formal xarakter daşıyırlar.

Xarici investisiyalara liberal yanaşan ölkələr içərisində ABŞ xüsusi yer tutur. Bu ölkədə xarici investorun qeydiyyatdan keçməsi və icazə alması tələb olunmur. Yalnız səhmdar cəmiyyətlərin yardılması prosesi çox mürəkkəb qeydiyyat prosedurasından keçir. Ən liberal qanunvericilik Delaver ştatında mövcuddur. Hazırda xarici kapital üçün ən əlverişli, liberal rejim Almaniya, Lyuksemburqda mövcuddur. Bu ölkələrdə kapitalın idxalı və ixracı heç bir xüsusi icazə, məhdudiyyət olmadan həyata keçirilir.

Bə’zi ölkələrdə xarici investisiyaların cəlbi üçün güzəştli rejim yaradırlar. Məsələn, Portuqaliyada prioritet sahələrin hamısında belə güzəştli rejim yaradılıb. Bu ölkədə bələdiyyələr «sənaye meydançaları» adlanan xüsusi sahələr yaradırlar. Burada əvvəlcədən qurulmuş istehsal infrastruturu olur və xarici investorlar güzəştli əsaslarla bu infrastruturadan istifadə edirlər.

Investisiya qoyuluşu üçün ölkənin seçilməsinə tə’sir edən ən mühüm faktorlardan biri vergi qanunvericiliyidir. Dünya ölkələrinin vergi qanunvericiliyi bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə seçilir.

Xarici kompaniyalardan əsasən mənfəət vergisi, kapital artımına təbiq edilənvergi, ƏDV alınır. Mənfəət vergisi müxtəlif ölkələrdə fərqlənir; Bu vergi Böyük Britaniyada 25-35%, Belçikada 30-39%, Finlandiyada 37%, Almaniyada 56%, Yaponiyada və Ispaniyada isə 35% təşkil edir. Dolayı vergilər içərisində isə ƏDV əsas yer tutur. Bu verginin orta stavkası Böyük Britaniyada 15%, Belçikada 19%, Fransa 18,6%, Italiyada 19% təşkil edir. Azərbaycanda isə mənfəət vergisi 20%, ƏDV 18% təşkil edir.

Bir sıra ölkələrdə xüsusi regionlar mövcuddur ki, orada fəaliyyət göstərən xarici kompaniyalara güzəştli vergi tətbiq edilir və ya onlar vergidən tamamilə azad olurlar.

Məsələn, Italiyada ölkənin geridə qalmış rayonlarına investisiya qoyan xarici investor 10 il müddətinə vergi ödəmir. Fransada xüsusi sahibkarlıq zonaları adlanan ərazilərdə (Dyunkern, La Sot, La Sena) yaradılan müəssisələrə proferensial vergi rejimi tətbiq edilir. Bu rayonlarda fəaliyyət göstərən kompaniyalar ilk 10 il ərzində vergidən azad olurlar. Xarici investora vergi güzəştli tətbiq edən ölkələrdən, həmçinin Lixteşteyn, Bermud adaları, Normand adaları, Antil adalarını və s. göstərmək olar.

Əlverişli investisiya iqlimi yaratmaq üçün tətbiq edilən güzəştlərin nə qədər əhəmiyyətli olduğu artıq əksər dövlətlər tərəfindən qəbul edilmişdir. Həm yerli, həm də xarici investora əlverişli şərait yaratmaq üçün son bir neçə on ildə azad iqtisadi zonalardangeniş istifadə edilməyə başlanmışdır. Azad iqtisadi zona fenomeni məhdud ərazidə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul fiziki və hüquqi şəxslərə vergi, valyuta-maliyyə, sosial və gömrük güzəştlərinin tətbiqini nəzərdə tutur. Yə’ni burada kompleks güzəştlər sistemi mövcud olur ki, bu da xarici investoru özünə cəlb edir.

90-cı illərin II yarısında dünyada 700 azad iqtisadi zona fəaliyyət göstərmişdir və hazırda onların sayı artmaqda davam edir. Azad iqtisadi zonaların əksəriyyəti IEÖ-in payına düşür. Avropada 130, ABŞ-da 180 belə zona mövcuddur. Qeyd edək ki, bizim respublikamızda da bu istiqamətdə gərgin işlər gedir. Dövlətin azad iqtisadi zona yaratmaqda əsas məqsədi istehsalın rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsindən, xarici investisiyaların cəlb edilməsindən, idxal mallarına çəkilən xərclərin azaldılmasından və s. ibarətdir. Aşağıda AIZ-ın yaradılması şərtləri və fəaliyyət sferası göstərilmişdir.


Şəkil 3


Əlvерişli coğрafi şəрaiт

Opтimal ölçцləрin mцəyyən olunması

Nəгliyyaт infрasрukтuрasının mövcud olması

Vерgi gцzəşтləрinin mövcud olması

Isтеhsal infрasрukтuрasının mövcud olması

Xaрici iгтisadi gцzəşтləрin mövcud olması

Xцsusi gömрцk реnsiminin mövcud olması

Xцsusi valyuтa реjiminin mövcud olması

Xцsusi valyuтa реjiminin mövcud olması

  1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə