Инвестисийанын мащиййяти, мязмуну вя онун нювляри Инвестисийанын малиййяляшдирилмяси вя кредитляшдирилмяси Qiymətli kağızlara investisiya




Yüklə 224.96 Kb.
tarix29.04.2016
ölçüsü224.96 Kb.


МЮВЗУ 7. БАНКЛАРЫН ИНВЕСТИСИЙА ЯМЯЛИЙЙАТЛАРЫ



    1. Инвестисийанын мащиййяти, мязмуну вя онун нювляри

    2. Инвестисийанын малиййяляшдирилмяси вя кредитляшдирилмяси

    3. Qiymətli kağızlara investisiya




  1. Инвестисийанын мащиййяти, мязмуну вя онун нювляри


Инвестисийа – cари хярcлярдян билярякдян имтина едяряк эяляcякдя даща чох эялир эютцрмяк мягсяди иля узунмцддятли сярмайя йатырымларыдыр. Инвестисийа fяaliyyяti мцряккяб, бирмяналы изащ едилмяйян, чох чятин реаллашдырылан вя олдугжа рискли бир фяалиййятдир. Бу фяалиййят щям дя мяжбури тядбир кими дя дяйярляндирилир. Она эюря ки, аз-чох бизнесля мяшьул олан билир ки, аз да олса щярякят дайанмагдан йахшыдыр. Яэяр, щярякят, йениляшмя баш вермирся, бу эцнкц эцжляр щяр ан щям мяняви, щям дя физики ашынмайа мяруз галыр. Мяшщур игтисадчы Л.Керрол дейирди ки, «яэяр йериндя галмаг истяйирсянся, сцрятля гачмалысан, иряли эетмяк истяйирсянся, ики дяфя сцрятля гачмалысан.»

Инвестисийа фяалиййяти пул вясаитляринин топланмасындан башлайараг игтисадиййатын мцхтялиф сащяляриндя реал активлярин – истещсал эцжляринин аваданлыг вя гурьуларын, йени технолоэийанын, еляжя дя сосиал инфраструктур вя мяишят обйектляринин истифадяйя верилмяси иля баша чатыр.

Вясаитин истифадяси бахымындан реал вя малиййя инвестисийаларыны фяргляндирирляр. Реал инвестисийа вясаитин инвестор тяряфиндян реал активлярин йарадылмасына сярфи баша дцшцлцр. Бу щалда инвестисийа лайищяляринин бирбаша малийяляшдирилмяси щяйата кечирилир вя шцбщясиз ки, рискин сявиййяси йцксяк олур.

Инвестисийа Азярбайжан игтисадиййаты цчцн нисбятян йени игтисади анлайышдыр. Планлы тясяррцфат системиндя ясасян «капитал гойулушу» анлайышы истифадя олунурду. Бурайа йени ясас фондларын йарадылмасы, мювжуд мцяссисялярин эенишляндирилмяси вя тязялянмяси, еляжя дя йени обйектлярин тикинтиси иля ялагядар хяржляр аид едилирди. «Инвестисийа фяалиййяти щаггында» ганун гябул едилдикдян сонра (1995-жи ил) инвестисийа анлайышы алтында пул вясаитляри, мягсядли банк яманятляри, пай вя сящмляр, еляжя дя диэяр гиймятли каьызлар, машын вя аваданлыглар, кредитляр, диэяр ямлак щцгуглары, сащибкарлыг фяалиййятиня гойулан интеллектуал гиймятлиляр вя с. аид едилир.

Инвестисийа латын сюзц олуб, инвестире – эейиндирмяк – юлкя дахилиндя вя харижиндя игтисадиййатын мцхтялиф сащяляриня, бу вя йа диэяр лайищялярин реаллашдырылмасына вясаит гойулушуну нязярдя тутур ки, мягсяд дя эяляжякдя эялир эютцрмякдян ибарятдир.

Инвесторун игтисадиййатын щяр щансы сащясиня вясаит гоймасы юлкядя мювжуд инвестисийа мцщитиндян асылыдыр. Инвестисийа мцщити сийаси, игтисади, щцгуги, сосиал вя диэяр амиллярдян асылыдыр. Инвестисийа мцщитинин ясас амили кими эюзлянилян эялир вя риск сявиййяси нязяря алынмалыдыр. Харижи инвесторлар юлкядя мювжуд амилляри щяртяряфли тящлил етдикдян сонра вясаит гойуб-гоймайажаглары щаггында гярар гябул едирляр. Тясадцфи дейилдир ки, Азярбайжанда илк игтисади ганунлардан бири «Харижи инвестисийанын горунмасы щаггында» ганун 1992-жи илдя гябул олунмушдур. Юлкядя инвестисийа мцщитинин йахшылашдырылмасы цчцн верэи вя эюмрцк ганунверижилийиндя бир чох йениликляр тятбиг едилмишдир ки, бу да харижи инвесторларын юлкяйя эялмясиня йахшы тяминат верир. Бу эцн юлкядя кифайят гядяр жязбедижи инвестисийа мцщити формалашмышдыр.

Гейд едилдийи кими инвестисийа – пул вясаитляри, гиймятли каьызлар, ямлак щцгугу о жцмлядян сащибкарлыг фяалиййяти иля баьлы эялир эютцрмяк мягсяди иля истифадя олунан вясаит олараг реал вя портфел (малиййя) инвестисйаларындан ибарятдр.

Реал инвестисийа – мадди вя гейри-мадди сащялярдя реал активляря гойулан вясаитлярдян ибарятдир. Реал инвестисийалар мцяссисянин ясас вя дювриййя капиталынын формаашмасына истифадя олунур. Реал вя малиййя инвестисийалары арасында дягиг сярщяд чякмяк мцмкцн дейилдир. Мясялян, инвестор гиймятли каьызын илкин базарында сящм алараг инвестисийа лайищясини малиййяляшдирирся, о йени мцяссися йарадылмасы вя мювжуд обйектлярин модернизасийа едилмяси васитясиля онун сащибкарларындан бириня чевриля биляр. Яэяр инвестор юз вясаитини эери алмаг истяйирся, о юз сящмини икинжи базарда сатмагла диэяр инвесторун сащибкара чеврилмясиня шяраит йаратмыш олур.

Портфел (малиййя) инвестисийалары – мцхтялиф малиййя актиляриня гойулан вясаитя дейилир. Портфел инввестисийасы – сящм, истиграз вя диэяр гиймятли каьызлара, диэяр мцяссисялярин активляриня гойула биляр. Малиййя инвестисийасы васитясиля инвестор юз малиййя капиталыны артырмагла, гиймятли каьызлара эюря дивиденд алыр.

Инвестисийа фяалиййяти - физики вя щцгуги шяхслярин, еляжя дя дювлятин инвестисийа лайищяляринин реаллашдырылмасы цчцн практики щярякятин мяжмусудур. Инвестисийа фяалиййяти ашаьыдакы формаларда щяйата кечириля биляр:

- вятяндашлар, , еляжя дя диэяр щцгуг шяхслярин коллектив мцлкиййятчиляри;

- дювлят инвестисийалары;

- харижи инвестисийалар.

Инвестисийа фяалиййятинин субйект вя обйектлярини фяргляндирмяк лазымдыр: инвестисийа фяалиййятинин субйектляри дедикдя – бурайа физики вя щцгуги шяхсляр харижи дювлятляр, инвесторлар, сифаришчиляр, иш ижрачылары, гейри-щюкумят тяшкилатлары, тясяррцфат бирликляри, ижтимаи вя дини тяшкилатлар, банк вя сыьорта тяшкилатлары баша дцшцлр.

Инвестисийа фяалиййятинин обйектляри дедикдя – игтисадиййатын мцхтялиф сащяляриня капитал гойулушу, гиймятли каьызлар, мягсядли пул гойулушлары, елми-техники мящсуллар, интеллектуал гиймятлиляр, еляжя дя дювлят, бялядиййя вя хцсуси мцлкиййятя аид ямлак вя с. баша дцшлцр.

Инвестисийанын тяснифатыны схемдя беля эюстярмяк олар:


Инвестисийа




Малиййя инвестисийасы



Реал инвестисийа

Мющтякир характерли инвестисийа



Узунмцддятли гойулушлара инвестисийа

Истещсал сащяляриня инвестисийа


Гейри-истещсал сащяляриня инвестисийа

Инвестисийа гойулушлары мцддятиня эюря гыса, орта вя узунмцддятли ола биляр. Узунмцддятли инвестисийа гойулушлары 3 илдян йухары мцддятя, орта мцддятли – 3 иля гядяр, гысамцддятли ися – 1 иля гядяр мцддятя истифадя едилир. Инвестисийа гойулушлары сащя яламятляриня эюря дя фяргляндирилир. Бурада сянайе, кянд тясяррцфаты, йанажаг-енерэетика, няглиййат-рабитя, сосиал сащяляри вя с. эюстярмяк олар.

Инвестисийанын мянбяляри дедикдя, бурайа физики шяхсляр, мцяссися вя тяшкилатлар, дювлят тяшкилатлары, харижи инвесторларын вясаитляри вя с. аид едилр. Йухарыдакылар нязяря алынмагла инвестисийа мянбялярини ашаьыдакы кими тяснифляшдирмяк олар:

- хцсуси инвестисийалар;

- дювлят инвестисийалары;

- харижи инвестисийалар;

- мцштяряк инвестисийалар.



Хцсуси инвестисийалара – вятяндашлара мяхсус вясаитляр, гейри-дювлят мцяссисяляринин хцсуси вячаитляри вя борж едилмиш вясаитляр аид едилир.

Дювлят инвестисийаларына – мяркязи вя йерли дювлят тяшкилатларынын вясаитляри, бцджя вясаитляри, бцджядянкянар фондларын вясаитляри, щабеля дювлят мцяссися вя тяшкилатларынын юз вясаитляри дахилдир.

Харижи инвестисийалара – харижи юлкя вятяндашлары, щцгуги шяхсляр вя дювлятя мяхсус вясаитляр дахилдир.

Мцштяряк инвестисийалара – юлкя дахили вя харижи юлкялярин физики вя щцгуги шяхсляриня мяхсус вясаитляр нязярдя тутулур.

Мцщцм мясялялярдян бири капитал гойулушунун кредитляшдирилмяси вя онун формаларыдыр. Инвестисийанын кредитляшдирилмяси гыса вя узунмцддятли, ямтяя кредити, истигразлар, лизинг вя ипотека формаларында ола биляр.

Гысамцддятли кредитляр бир иля гядяр мцддятя верилмякля ясасян хаммал-материаллара олан ещтийажы юдямяйя, ямяк щаггы вя няглиййат хяржляриня истифадя олунур. Узунмцддятли кредитляр бир гайда олараг инвестисийа лайищяляринин малиййяляшдирилмяси цчцн истифадя олунур.

Ямтяя кредити ямтяя формасында тягдим едиляряк щаггынын юдянилмясиня мющлят-вахт верилир. Беля кредитляр векселля рясмиляшдирилир.

Инвестисийа лайищяляринин малиййяляшдирлмясиндя даща чох узунмцддятли кредитляря ещтийаж йараныр. Бу кредитляр щазырда коммерсийа банклары тяряфиндян йцксяк фаизлярля тяклиф олундуглары цчцн, онлардан инвестисийа лайищяляринин реаллашдырылмасында истифадя едилмяси мягсядяуйьун щесаб едилмир. Гейд едилдийи кими, инвестисийа лайищяляри вясаитин узун мцддятя тядавцлдян чыхмасыны тяляб едир. Бу щалда йцксяк фаизля алынан кредитляр сифаришчини чятин малиййя дуруму иля цз-цзя гойа биляр. Она эюря дя йахын вахтларда дювлят вясаити щесабына хцсуси банкын йарадылмасы мягсядяуйьун щесаб едилир. Беля банклар чох ашаьы фаизля узунмцддятли кредит верилмясини щяйата кечирмялидир.

Инвестисийа лайищяляринин реаллашдырылмасында бу просесин обйект вя субйектляри иштирак едир.

13 yanvar 1995-ci ildə Аз. Респ. «İnvestisiya fəaliyyəti haqqında» гanun qəbul olunmuşдур.


  1. Инвестисийанын малиййяляшдирилмяси вя кредитляшдирилмяси

Истянилян бина вя йа гурьу бюйцк вя кичиклийиндян асылы олмайараг лайищя-смета сяняди олмадан тикилиб истифадяйя вериля билмяз. Ейни гайда мювжуд мцяссисялярдя, йенидянгурма, эенишляндирмя вя модернизасийа ишлярини щяйата кечирмяк цчцн дя эюрцлмялидир. Лайищя дедикдя, тикиляжяк мцяссися вя обйектин конструктив, технолоъи, щяжми-планлашдырма вя тяшкили щяллини эюстярян, онун техники-игтисади эюстярижилярини вя дяйярини ящатя едян, габагжадан ишляниб щазырланмыш вя мцвафиг гайдада тясдиг едилмиш, гаршылыглы ялагялярин топлусу баша дцшцлцр.

Лайищя щазырлыьы цч ясас дювря бюлцнцр:



- Биринжи дюврдя – инвестисийанын мягсяди, тикиляжяк обйектин эцжц вя вя вязифяси, бурахылажаг мящсулун чешиди вя йа эюстяриляжяк хидмятлярин сийащысы, обйектин йерляшяжяйи ярази, малиййяляшдирмя мянбяляри, нязярдя тутулмуш техники-игтисади эюстярижиляря наил олма имканлары гиймятляндирилир. Сифаришчи тяшкилат юз ниййяти щаггындакы бяйаннамяйя мцсбят ряй алдыгдан сонра «тикинтийя инвестисийаны ясасландырма»ны ишляйиб щазырламаьа башлайыр.

- Икинжи дювр – инвестисийанын тясяррцфат зярурилийи, техники мцмкцнлцйц, коммерсийа вя игтисади жящятдян мягсядяуйьунлуьу щаггында гярар гябул етмяк мягсяди иля апарылыр.



Цчцнжц дювр – сифаришчи тяряфиндян щазырланмыш «ясасландырманын» разылашдырылмасы експертизасы вя тясдигини ящатя едир.

Инвестисийа фяалиййятинин инкишафында лизинг ямялиййатларынын да юзцнямяхсус ролу вардыр. Лизинг ямялиййаты юз игтисади мязмунуна эюря актив ямялиййат, тяшкилати формасына эюря васитячилик ямялиййаты щесаб едилир. Лизинг сащибкарлыг фяалиййяти олуб, истещсал тяйинатлы ямлакын, машын вя аваданлыгларын ижаряйя верилмяси демякдир. Лизинг фяалиййяти – инвестисийа фяалиййятинин бир нювцдцр, аваданлыьы, машын вя ямлакы ялдя едиб, ону лизингя вермяк фяалййятидир. Лизинг – лизинг мцгавилясинин, о жцмлядян лизинг яшйасынын ялдя едилмясинин реаллашмасы иля ялагядар йаранан игтисади вя щцгуги мцнасибятлярин мяжмусудур. Лизингин субйекти кими - лизингверян вя лизингалан чыхыш едир.

Лizinq Azərbaycanda 10 il əvvəl meydana çıxmışdır. Lizinqin Azərbaycan üçün yenilik olduğunu nəzərə ala­raq respublikamızda lizinq üzrə mütəxəssislər demək olar ki, yox dərəcəsindədir.

Buna görə də, əsas diqqəti yeni əməkdaşların hazırlıq və treyninqinə yönəltmək – işçilərin digər ölkələrdə hazırlıq və ixtisas kursları keçirilməsi vacibdir.

Lizinq ümumiyyətlə iqtisadiyyatдa kapital qoyuluşlarının həcmini artırır. Bank maliyyələşdirməsinдə lizinq alternativ йол kimi çıxış edир

Лizinqin ən geniş istifadə edilən aşağıdakı növləri vardır.



  1. Operativ Lizinq

  2. Ma­liyyə Lizinqi

  3. Sublizinqdir.

Operativ lizinq

Lizinqin bu növündə, müqa­vilə müddəti daha qısa müddətli, lizinq ödənişləri isə daha yüksək olur. Bu lizinq növündə lizinq şirkəti avadanlığın bütün cari və əsaslı təmir xərclərini özü çəkir. Operativ lizinqdə müqavilə sonunda avadanlığ lizinq şirkətində qalır. Müəssisələr tərə­findən operativ lizinq əsasən texnika vasitələrinin əldə edilməsində istifadə olunur. Belə ki, bəzi avadanlıqların texniki cəhətdən saz vəziyyətdə olmasına bax­mayaraq, bazara yeni modellərin təqdim edilməsi ilə bu ava­danlıqların mənəvi köhnəlməsi hadisəsi baş verir və nəticədə bir müəssisə üçün istehsal avadanlıqlarının hamısının yenilən­məsi böyük ölçüdə maliyyə vəsaitləri tələb edir. Operativ lizin­qdə isə bu avadanlıqlar icarəyə götürülərək rahatlıqla belə və­ziyyətlərdən çıxış yolu əldə edilir. Operativ lizinqdə bütün riskləri lizinq şirkəti öz üzərinə götürür.



Maliyyə lizinqi

Maliyyə lizinqi lizinqin ən geniş yayılan formasıdır. Ma­liyyə lizinqində avadanlığın uzun müddətli icarəyə verilməsi və müqavilə müddəti sonunda bu avadanlığın lizinqalana satıl­ması nəzərdə tutulur. Bu lizinq növündə lizinq müqavilələrinin müddəti adətən avadanlıqların amortizasiya müddətləri ilə eyni olur. Maliyyə lizinqində avadanlığın cari və əsaslı təmiri lizin­qalan tərəfindən öz vəsaiti hesabına həyata keçirilir. Lizinq şirkəti alınacaq avadanlıq haq­qında heç bir məlumata sahib deyil və hətta çox vaxt alınan avadanlıq satıcı tərəfindən birbaşa müştəriyə (lizinqalana) tə­qdim edildiyi üçün lizinq şirkəti avadanlığı görmür.



Sublizinq

Sublizinqdə lizinqə götürülən avadanlıq lizinq şirkətinin (li­zinqverənin) razılığı ilə lizinqalan tərəfindən digər müəssisə­lərə yenidən lizinqə verilə bilər.

Лизинг машын вя аваданлыгларын, еляжя дя дашынмаз ямлакын – бин вя гурьуларын узун мцддятя ижаряйя верилмясини нязярдя тутур. Мцддятиня эюря лизинг гысамцддятли (бир илядяк) орта мцддятли – 1-3 илядяк вя узунмцддятли 3-20 дек.

Ижаряйя эютцрцлмцш аваданлыьын хцсусиййяти вя ямялиййатын нювцндян асылы олараг лизинг ики група бюлцнцр:

- тямиз лизинг – бу щалда лизингверян лизингалана аваданлыг вя ямлак цзря щеч бир ялавя хидмят эюстярмир (техники хидмят, тямир вя с.). Аваданлыг вя ямлака хидмят, онларын истисмары иля ялагядар хяржляр, сыьорта хяржляри вя с. лизингэютцрянин сярянжамында олур вя онлар лизинг юдямяляриня аид едилмир.

- там лизинг – бу щалда ямлак вя аваданлыьа техники хидмят, тямир, сыьорта вя с. хяржляр лизингверянин ющдясиня дцшцр.

Инвестисийа фяалиййятинин малиййяляшдирилмясиндя алтернатив йоллардан бири венчур (рискли) малиййяляшмядир.

Венчур капиталы анлайышы – инэилис сюзц – вентуре – риск сюзц олуб, бюйцк рискля вясаит гойулушудур. Венчур малиййяляшмяси инновасийа характерли инвестисийа фяалиййятинин рискли малиййяляшдирилмясидир.

Венчур инвесторлары юз вясаитлярини йцксяк эялир эютцрмяк мягсядиля истифадя едирляр. Венчур инвестисийасы щяля базарда кифайят гядяр танынмайыб.

Венчур инвесторлары инкишаф етмиш базарларда рисгсиз гойулушларла мцгайисядя 3-5 дяфя чох эялир ялдя едя билялляр. Нятижядя иллик эялирин минимал сявиййяси адятян 25-30 % живарында олур, лакин конкрет лайищянин хцсусиййятляриндян вя инвесторун типиндян асылы оларан даща йцксяк ола биляр.

Венчур инвестисийаларын ялдя олунмасы цчцн ашаьыдакылар зяруридир:



  • эялир йцксяк олмалыдыр;

  • йцксяк тяжрцбяйя вя пешякар вярдишляря малик олан вя тяклиф олунан идейаны реаллашдыра билян ихтисаслы ишчи щейяти олмалыдыр;

  • ширкят вя йа лайищяйя аид олан щяр бир информасийа, щятта мяхфи информасийалар беля венчур инвестора чатдырылмалыдыр;

  • мцяййян уникал цстцнлцкляр олмалыдыр; мясялян, хцсуси технолоэийалардан, мяшщур мцтяхяссислярдян истифадя олунмалыдыр.

Инвестисийаларын венчур малиййяляшмяси ашаьыдакы цстцнлцкляря маликдир:

  • венчур малиййяляшмяси йцксяк рисгли, лакин перспективли вя йцксяк эялирли инвестисийа гойулушудур;

  • эиров вя диэяр мадди тяминатлар тяляб олунмур;

  • фаиз, дивиденд вя с. кими юдямяляр нязярдя тутулмур.

Венчур малиййяляшмясинин чатышмазлыглары да мювжуддур:

  • инвесторун ахтарылыб тапылмасы;

  • инвесторун эюзлянилмядян лайищядян чыхмаг вя йахуд юз пайыны кянар обйектя сатмаг имканынын олмасы;

Венчур малиййяляшмясинин хцсусиййятляри ашаьыдакылардыр:

  • пул вясаитляри мцгавилиндя инвестор низамнамя капиталында пайа малик олур;

  • эюзлянилян мянфяят нормасы мцяссися дахилиндя 35-40 % тяшкил едир;

  • риск сявиййяси чох йцксякдир;

  • инвестор адятян, 2-6 илдян сонра эялир ялдя едир;

  • инвестор сящмляри сатмагла инвестисийа лайищясиндян чыхыр.

Бир чох ири корпорасийалар юз капиталларыны бирляшдиряряркян венчур фондлары йарадырлар.

Венчур малиййяляшмясинин ики ясас мянбяйи вардыр:



  1. венчур инвестисийа фондары (вентуринэфунд);

  2. индивидуал инвесторлар вя йа «бизнес-мялякляр» (бузинесс мяляк), йяни мцяййян мадди вясаитляря малик олан вя йцксяк артым потенсиалы олан лайищяляря шяхси вясаитлярини гоймаьа риск едян физики шяхсляр.

«Бизнес-мяляклярин» гойдуглары вясаитлярин щяжми адятян 50 млн.- 1 млрд. доллар живарында олур. АБШ-да венчур индустрийанын ян бюйцк мцстягил щиссясини «бизнес-мяляклярин» фяалиййяти тяшкил едир.

Инкишаф етмиш юлкялярдя фярди инвестисийалара верэи эцзяштляри едилир.

– венчур мцяссисясинин инкишафы иля характеризя олунур, артыг онун сящмляринин алынмасына мараг артыр, йени сящмляр бурахылышы вя сатышы баш верир вя с.

Инвестисийанын малиййяляшдирилмясиндя ипотека кредити дя юзцнямяхсус рола маликдир.

İpoteka kreditləri – fiziki və hüquqi şəxslərə mənzil, torpaq və digər daşınmaz əmlakın alınması üçün, həmin əmlakın özünün girov qoyulması şərti ilə ayrılan kreditlərdir. İpoteka krediti müvəkkil kredit təşkilatı tərəfindən borcalana yaşayış sahəsinin alınması üçün məqsədli istifadə, qaytarılmaq, müəy­yən müddətə, faizlər ödənilmək və təminatlılıq şərtləri ilə verilmiş puldur.

Müştəri tərəfindən ipoteka kreditinin tam qapadılmasına qədər bu kreditin hesabına əldə edilmiş mənzil banka girov (ipoteka) şəklində qalır. Adətən, ipoteka krediti uzun müddətə, əksər hallarda 10-30 illik müddətə verilir. Başqa kreditləşdirmə növlərindən fərqli olaraq, mənzil ipoteka krediti yalnız mənzil alınması məqsədilə verilir və bu kredit növündə əldə edilmiş mənzil girov (ipoteka) kimi qoyulur. İpoteka kre­ditlərinin iki növü mövcuddur: yaşayış sahəsinin alınması üçün və qeyri-yaşayış sahəsinin alınması üçün verilən kreditlər.

Dünyada ipoteka kreditləri bazarı son illərdə ən inkişaf et­miş kredit bazarına çevrilmişdir.

Azərbaycanda mövcud olan real şəraiti nəzərə alaraq dövlət dəstəyi ilə İpoteka kreditlərinin yaradılmasına üstünlük verilmişdir.

İpoteka ilə bağlı münasibətlər 15 aprel 2005-ci il tarixli «İpoteka haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu» ilə, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi və digər norma­tiv hüquqi aktları tənzimlənir.

Azərbaycan Respublikasının Milli Bankı nəzdində «Azərbaycan İpoteka Fondu» yaradıl­mışdır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təsdiq edilmiş əsasnaməyə əsasən Fondun vəsaiti hesabına verilən ipoteka kreditləri aşağıdakı tələblərə cavab verməlidir:


  • Kredit Azərbaycan manatı ilə verilməlidir;

  • Kredit Azərbaycan Respublikasının vətəndaşına veril­məlidir;

  • Kredit 3 ildən 25 ilədək müddətə verilməlidir;

  • Kreditin məbləği 50 000 manatdan çox olmamalıdır;

  • Kredit üzrə illik faiz dərəcəsi 4-8%-dən çox olmamalı­dır;

  • Kreditin məbləği kreditin verildiyi tarixə ipoteka ilə əldə edilən daşınmaz əmlakın bazar qiymətinin 70%-dən çox olmamalıdır;

  • İpoteka kreditləri üzrə ödəniləcək aylıq məbləğ borc­ala­­nın (borcalanların) aylıq məcmu gəlirinin 50%-dən çox olmamalıdır;

  • Kreditin son ödəniş tarixinə borcalanın yaşı qanun­veri­ci­liklə müəyyən olunmuş pensiya yaş həd­dindən çox olmamalıdır;

  • Kredit daşınmaz əmlakın ipotekası ilə təmin olunmalı­dır;

  • İpoteka ilə əldə edilən daşınmaz əmlak müstəqil qiy­mətləndirici tərəfindən qiymətləndirilməlidir;

  • İpoteka saxlayanın hüquqları qanunvericiliklə müəy­yən edilmiş qaydada dövlət qeydiyyatına alınma­lıdır;

  • Kredit üzrə əsas borc və hesablanmış faizlər hər ay bəra­bər hissələrlə ödənilməlidir;

Qeyd etmək lazımdır ki, ölkəmizdə əhalinin həyat sə­viy­yəsi, aylıq qazancı və ödəmə qabiliyyəti aşağı səviyyədə ol­duğu üçün onlar ipoteka krediti almaqda çətinlik çəkirlər. Bu­rada əsas problemlər kreditin müddətinin az olması, faiz də­rəcələrinin nisbətən yüksək olması, ilkin ödənişin məcburi və həcminin çox olması ilə əlaqədardır. Bu çətinlikləri aradan göt­ürmək və əsasnamədə müəyyən dəyişikliklər edilməsi üçün AİF müəyyən təkliflər hazırlayaraq Nazirlər Kabinetinə göndə­rir. Orada bu məsələlərə baxıldıqdan sonra yeni əsasnamə ha­zırlanaraq imzalanması üçün prezidentə göndərilir. Ona görə də ipoteka kreditinin verilməsi zamanı faiz dərəcələri, kreditin müddəti, məbləği və s. müəyyən müddətdən bir dəyişikliklərə məruz qaldığına görə əsasnamədəki şərtlər dəyişdirilir. Hal-ha­zırda ölkəmizdə ipoteka krediti verilərkən əhalinin müəyyən hissəsinə sosial güzəştlərin edilməsi nəzərdə tutulub.

Ölkəmizdə ipoteka bazarının inkişafı üçün dövlət büdcəsindən ayrılan 20 milyon məbləğində vəsait kifayət deyil. Bundan əlavə ipoteka krediti bazarını inkişaf etdirmək üçün AİF tərəfindən təyin olunmuş faiz katirovka dərəcəsinin 3-4 faizə qədər azaldılması, ipoteka kreditinin şərtlərinin yumşaldılması və s. tədbirlər nəzərdə tu­tulmuşdur.

AİF-in vəsaitləri hesabına ipoteka kreditlərinin verilməsində müvəkkil kredit təşkilatlarının sayı ilk əvvəl 15 bank olsa da sonradan onların sayı 17-ə çatdırıldı. Hal-hazırda müvəkkil kredit təşkilatları aşağıdakılardır:

1. «Azərbaycan Beynəlxalq Bankı» ASC

2. «Azərdəmiryolbank» SB ASC

3. «Azəriqazbank» ASC

4. «Azərbaycan Kredit Bankı» ASC

5. «Atabank» ASC

6. Bank of Azərbaycan

7. «Bank of Baku» KB ASC

8. «Bank Standard» KB

9. «Qafqaz İnkişaf Bankı» ASC

10. «Kapital Bank» SB

11. «Koçbank» (Azərbaycan) QTSB

12. «Bank Respublika» SKB

13. «Unibank» KB ASC

14. «Nikoyl» İKB

15. «Texnikabank» ASC

16. «Turanbank» ASC

17. «Xalq Bank» ASC



3. Гиймятли каьызлара инвестисийа
Qiymətli kağızlar bazarı игтисадиййатын важиб атрибутларындандыр. Qiymətli kağızlar bazarı олмайан дювлятдя йцксяк сявиййядя инкишаф етмиш базар игтисадиййатынын мювжудлуьундан данышмаг олмаз.

Qiymətli kağızlar bazarının əsas hissəsi müəyyən bazarda ticarətin üsuludur. Bu nöqteyi nəzərdən qiymətli kağızlar bazarının tərkibində aşağıdakı bazarları qeйd etmək olar:


1. Birinci və ikinжи dərəcəli

2.Birja və birjadan kənar


3.Ənənəvi və kompyuterləşdirilmiş
4. Kassa və təcili

Qiymətli kağızlarıн bazara daxil olması zamanından asılı olaraq onu birinci və ikinci dərəcəliyə ayırmaq olar. İlk dəfə qiymətli kağız birinci dərəcəli bazara daxil olur, burada onlar ilk alıcıları-investorlarы tapır. Birinci dərəcəli bazarın ilk iştirakşıları qiymətli kağızларын emитенtləri və investorlardır.

Qiymətli kağızlarla bağlı sonrakı proseslər ikinci dərəcəli bazarda həyata keçirilir. Birinci və ikinci dərəcəli bazarlarda müxtəlif proseslər baş verir. Birinci dərəcəli bazarda investorların kapitalı qiymətli kağızлара yerləşdirilməsi yolu ilə elementlərin əlinə düşür. İkinci dərəcəli bazarda isə pullar bir investordan digər investora keçir. Yəni ikinci dərəcəli bazarda emитentin iştirakı olmadan baş verir və emитentin proseslərə heç bir təsiri yoxdur.

Təşkil edilmiş bazarı fonд birjaları yaradır. Digər qiymətli kağızларын sazişləri isə təşkil edilməmiş bazarda həyata keçirillr. Satılan qiymətli kağızların tipindən asılı olaraq pul bazarı və kapital bazarı fərqləndirilir. Pul bazarı-qısamüddətli maliyyə öhdəllkləri bazarıdır (fəaliyyət dövrü 1 ilə qədər). Kapital bazarı - fəaliyyət dövrü 1 ildən artıq olan qiymətli kağızlar bazarıdır.

Fond bazarıнда peşəkarlarının qiymətli kağızlarын buraxılışının yerləşməsində anderraytinq иштирак едир. Anderraytinq-qiymətli kağızların ilkin yerləşdirilməsindən alınır. Anderrayter investisiya institutudur, emitentə ilkin yerləşdirməyə xidmət etməlidir. Anderrayterlər qiymətli kağızların şəxsi investorlara yenidən satılmaсы üçün onların alıcıları ilə məşğul olur. Bu xidmətləri kommersiya və investisiya bankları, broker firmaları və maliyyə kompaniyaları təklif edir.

Qiymətli kağızlar mülkiyyət titulu olan əmlak hüququnu təsdiq edən sənəddir.


Qiymətli kağızlar real aktivlərə (səhmlər, çeklər, özəlləşdirmə sənədləri, sertifikatлар) olan tələbi əks etdirir....

Ticarət qiymətli kağızlar kommersiya istiqamətlidir. Onlar ticarət əməliyyatlarının hesablanması və malların yerləşdirilmə prosesinə xidmət edir.

Фond qiymətli kağızları 3 yerə bölünür:

- dövlət


- bələdiyyə

- qeyri-dövlət qiymətli kağızları.

Dövlət qiymətli kağızları arasında ən çox xəzиnə öhdəliyi, xəzinə vekselləri, dövlət istiqrazları və əmanət istiqrazları məşhurdur.

Bələdiyyə qiymətli kağızlarına borc öhdəliyi daxildir.

Qeyri-dövlət qiymətli kağızları korporativ və xüsusi maliyyə alətləri ilə göstərilir. Korporativ qiymətli kağızlarına müəssisənin, bankın borc öhdəliyi, səhmlər daxildlr. Xüsusi qiymətli kaşızlara veksel, çeklər aiddir.

Qiymətli kağızlar bazarının fəaliyyəti ilə məşğul olan peşəkar iştirakçı - broker adlanır.

Hüquqi şəxsin müəyyən qiymətli kağızların və ya satış qiymətlərini elan edib, bu qiyməтli kağızların elan edilmiş qiymətlər üzrə alınması və ya satılmasını öhdəsinə götürməklə öz adından və öz hesabına qiymətli kağızlar bazarının fəaliyyəti həyata keçirən peşəkar iştirakçısı diler adlanır.

Qiymətli kağızlar bazarında iştirakçılardan biri də kommersiya banklarıdır. Kommersiya banklarının investisiya fəaliyyətindən əldə olunan gəlir daha böyükдцр.

Lakin, Azərbatcanda bankların qiymətli kağızlar bazarına cəlb olunmaları ləng getməkdədir.

Azərbaycan Respublikasında investisiya fondlarının yaradılması, idarə edilməsi və fəaliyyətinin tənzimlənməsinin ümumi prinsipləri və qaydaları "İnvestisiya fondları haqqında" Azərbaycan Respublikasının 30 noyabr 1999-cu il tarиxli Qanunu ilə müəyyən edilir.

«Гиймятли каьызлар щаггында» ганун 1998-жи илдя гябул олунмушдур.

Мялум олдуьу кими, гиймятли каьызлар инвестисийа портфелинин формалашмасында ясас рол ойнайыр. Бу малиййя инвестисийасы омлагла инвесторун бирбаша инвестисийа лайищяляринин реаллашмасына вясаит гоймагдан ещтийат едяряк юз вясаитлярини гиймятли каьызлара йатырмагла вясаитин итирилмяси рискини бир гядяр ашаьы салырлар. Инвестисийа портфели бир вя йа бир нечя гиймятли каьызлардан формалаша биляр. Портфелин тяркиби мцхтялиф гиймятли каьызлардан тяшкил едилярся, инвесторун газанмаг имканы даща чох олар.

Инвестсийа портфелнин мцхтялиф нювлярини фяргляндирирляр. Бунлардан:


  1. эялирли портфел – бурада йцксяк эялир эюзлянилян сящм вя истигразлар жямлянир;

  2. рискли капитал портфели – бурада эянж вя агрессив характерли ширкятлярин гиймятли каьызлары топланыр;

  3. баланслашдырылмыш портфел – бурада курсу йцксялян гиймятли каьызларла йанашы эялирлийи йцксяк эюзлянилян гиймятли каьызлар топланыр;

  4. комбиня едилмиш портфел – бурада еля гиймятли каьызлардан истифадя едилир ки, мцмкцн гядяр иткиляря йол верилмясин.

Цмумиййятля инвестисийа портфелини формалашдыраркян щяр бир инвестор ашаьыдакылары диггят мяркязиндя сахламалыдыр:

- гиймятли каьызлар сечиляркян максимум эялир, минимум рискляр эюзлянилсин;

- емитентин щансы гиймятли каьызларына цстцнлцк верилсин;

- инвестисийа портфелинин диверсификасийасы – мцххтялиф гиймятли каьызлара вясаит гоймагла рискин азалдылмасына чалышмаг.

Инвестисийа портфелини формалашдыраркян инвестор ашаьы­дакылара фикир вермялидир:

- мцяййян сявиййядя эялири тямин етмяк;

- капиталын артырылмасына наил олмаг;

- инвестисийа рискини минимума ендирмяк;

- инвестисийа алятляринин ликвидлийини тямин етмяк.

Бцтцн щалларда гиймятли каьызлара вясаит йатырымы да мцвафиг рисклярля мцшайият олунур. Бу рискляри йаранма мянбяляриндян асылы олараг ашаьыдакы групларда эюстярмяк олар:

- сащибкарлыг риски – бу сащибкарлыг фяалиййяти иля баьлы олуб истещсал, сатыш, хидмят вя диэяр мясялялярдян иряли эялир;

- кредит риски – бу емитентин малиййя вязиййяти иля ялагяли олуб, онун юдя­мя габилиййятли олмамасындан, вахтында фаизляри гайтара билмямясиндян, сящм­ляр цзря дивиденди вермямясиндян, борж ющдяликляриня ямял етмямясин­дян вя с. ола биляр;

- малиййя риски – бу борж едилмиш (жялб едилмиш) вясаитин мябляьиндян асылыдыр. Бир чох щалларда тясяррцфат субйекти борж цзря фаиз юдямялярини, боржун мябляьини вя сящмляр цзря дивидендляри гайтара билмир ки, бу да малиййя риски кими гиймятляндирилир;

- инфлйасийа иля ялагяли риск – бу борж едилмиш вясаитин алыжылыг габилиййятинин ашаьы дцшмяси вя беляликля сящм вя истигразлар цзря нязярдя тутулмуш эялирин азалмасына сябяб олур;

- валйута риски – бу харижи вя милли валйутанын курсунун арзу олунмаз шякилдя дяйишмясиндян баш веря биляр.

Бунлардан башга, фаиз риски, ликвидлик риски, базар риски, тясадцфи риск, сащя риски, юлкя риски вя с. фяргляндирмяк лазымдыр.

Портфелин формаашмасында ясас принсипляр – тящлцкясизлик, эялирлилик, йатырымын ливидлийи вя с.

Qiymətli kağızın qiyməti, onun gətirdiyi gəlirə müvafiq müəy­yən edilir. Qiymətli kağızlara görə gəlir bir dəfəlik və uzun­­müddətli ola bilər. Bununla belə gəlir müəyyən müddət­dən sonra daxil olur. Odur ki, investor üçün gəlirin məbləği ilə yanaşı, onun daxil olma vaxtı da böyük əhəmiyyətə malikdir.

Müxtəlif qiymətli kağızlar, öz sahibləri üçün müxtəlif məbləğdə gəlir gətirir. Belə kağızlardan biri də istiqrazlardır. Onların nominal qiyməti, emissiya qiyməti, kursa müvafiq qiy­məti və ödəmə qiyməti mövcuddur.

İstiqrazın nominal qiyməti onun üzərində əks olunan qiy­mətdir. Bir qayda olaraq, istiqrazlar yüksək nominal qiymətlə dövriyyəyə daxil olur.

İstiqrazın kursa müvafiq qiyməti – onun ikinci bazarda satış qiymətinə bərabərdir. Bu tələb və təklifdən asılыдыр.

Иstiqraz investor tərəfindən gəlir göt­ürmək üçün alınır. İstiqrazın kurs qiyməti və gəlir faizinin həcmi məlumdur.

Qiymətli kağızlara vəsait qoyuluşunун məqsədи əlavə gəlir götürməkdir., Мüxtəlif qiy­mətli kağızlara qoyuluşlar üzrə risk səviyyəsi də müxtəlifdir. Иnvestorlar daha aşağı riskli əməliyyatlara vəsait qoymağa üstünlük verirlər.

İnvestisiyanın obyekti sahibkarlıq fəaliyyətinin müxtəlif növləri – istehsal, ticarət, nəqliyyat, maliyyə, eləcə də daşınmaz əmlaka, qiymətli daş-qaşa, qiymətli kağızlara və s. qoyuluşlar ola bilər. Бu fəaliyyət növlərinə vəsait qoyuluşları müxtəlif risk səviyyəsi ilə müşahidə olunur. Рискляр fəaliyyət növündən asılı olaraq müxtəlifdir.

Оnlardan aşağıdakılarы qeyd etmək olar:


    1. Sahibkarlıq riski –istehsal, satış, bank xidməti, nəqliyyat və digər sahələrin təsirindən irəli gəlir. İstənilən fəaliyyət növündə sahibka­rın xərci nəzərdə tutulduğundan çox ola bilər. Bu işçilərin səhvindən, əmlakın oğurluğu və zay olmasından, enerji təchizatındakı fasilələrdən, informasiya qıtlığından, bank köçürmələrindəki nöqsanlardan, kompyuter sisteminin pozulması və digər hallardan baş verə bilər. Bir sözlə is­tənilən şirkət, fəaliyyət növündən asılı olmayaraq itgiyə məruz qala bilər, hətta müflisləşə bilər.

    2. Kredit riski – bu əsasən emitentin ödəmə qabiliyyətinin aşağı düşməsi, faizi ödəyə bilməməsi, borcu qaytara bilmə­məsi, dividendlərin ödənilməməsi və s. hallarda baş verir. Bu baxımdan dövlət istiqrazlarına qoyuluşlar, daha aşağı riskli hesab olunur.

    3. Maliyyə riski – bu əsasən borc edilmiş vəsaitlərlə əlaqəli riskdir. Şirkət öz fəaliyyətində borc vəsaitinə çox müraciət edirsə orada risk səviyyəsi də yüksək olur. Bu­rada istiqrazlar üzrə faiz ödənişi, əsas borcun qaytarıl­ması, səhmlər üzrə dividend ödənişləri və s. riskin sə­viyyəsini artırır.

    4. İnflyasiya ilə əlaqəli risk – inflyasiya dövründə qiymət sə­viyyəsi artır, bu isə pulun alıcılıq qabiliyyətini azal­tmaqla, investorların gəlirinə mənfi təsir edir, səhmlər və istiqrazlar üzrə ödənişlərin dəyəri aşağı düşür. Ona görə də bu riskdən yayınmaq üçün daşınmaz əmlakын alınması daha məqsədəuyğundur.

    5. Valyuta riski – bu əsasən xarici və milli valyutanın kur­sunda baş verən dəyişikliklə əlaqəli riskdir.

Bunlardan başqa faiz riski, likvidlik riski, bazar riski, sahə riski, təsadüfi risk, ölkə riski və s. sahibkarlıq fəaliyyətində nə­zərə alınmalıdır.

Иnvestisiya гойулушунда onun diversifikasiyası aparılmalıdır.



Azərbaycan fond bazarı - formalaşan, inkişaf edən bazardır.

1991-ci ildə, təşkil olunan Bakı Qiymətli Kağızlar Birjası Azərbaycan Respublikasının yeni yaranan qiymətli kağızlar bazarında ilk birja oldu. 

Azərbaycanda yeni iqtisadi modelin hüquqi əsasını formalaşdıran ilk qanunvericilik aktlarının sırasında hələ 1992-ci ildə qəbul edilmiş “Qiymətli kağızlar və fond birjaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu da var idi.

Lakin 90-cı illərin əvvəllərində ölkədə mövcud olan hərbi, siyasi və sosial-iqtisadi şərait fundamental iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi, o cümlədən maliyyə və fond bazarlarının fəaliyyəti üçün zəruri mühiti təmin etmirdi. 1994-cü ildəн hərbi, siyasi sabitlik təmin edildi və bu əsasda da radikal iqtisadi islahatlara başlanıldı. 1995-ci ildə özəlləşdirmənin birinci mərhələsinə start verilməsi ilə səhmlərin buraxılışı və tədavülünə dair ilkin hüquqi münasibətlər formalaşdı. Həmin dövrdə 1000-dən çox səhmdar cəmiyyəti, təxminən 70 min səhmdardan ibarət investor təbəqəsi formalaşdı.



Еffektiv tənzimlənən fond bazarlarının yaradılması və bütövlükdə qiymətli kağızlar bazarında vahid dövlət siyasətinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsi məqsədi ilə 1998-cu ildə ölkə Prezidenti tərəfindən “Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi yaradıldı.

Qiymətli kağızlar bazarının fəaliyyəti və tənzimlənməsinə dair hüquqi normativ baza təkmilləşdirildi, bir sıra normativ sənədlər qəbul edildi.

2008-ci ildən başlanmış maliyyə-iqtisadi böhran qiymətli kağızlar bazarına da тящсир етди. 2009-cu ildən йeni inkişaf strategiyası hazırlanaraq tətbiq olunmağa başlandı.

Щüquqi-normativ bazanın təkmilləşdirilməsi və beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması; inteqrasiya edilmiş və tam avtomatlaşdırılmış fond bazarı infrastrukturunun formalaşdırılması; tələb və təklifin stimullaşdırılması vasitəsilə kapital bazarı alətlərinin və xidmətlərin çeşidinin genişləndirilməsi; ictimaiyyətin, yerli və xarici investorların Azərbaycan qiymətli kağızlar bazarı haqqında məlumatlandırılması və maarifləndirilməsi; və nəhayət müasir, qabaqlayıcı və effektiv tənzimləyici rejimin tətbiq edilməsi istiqamətlərində fəaliyyət nəzərdə tutulur.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə