İlahi ƏDƏD φ




Yüklə 109.45 Kb.
tarix23.04.2016
ölçüsü109.45 Kb.


İLAHİ ƏDƏD - φ

1.GİRİŞ. QIZIL ORTANIN NİSBƏTİ

Ф və φ.

"Həndəsə 2 qüdrətli xəzinəyə malikdir.

1-cisi – Pifaqor teoremi,

2-cisi – son və orta münasibətdə parçanın bölünməsi

İohann Kepler
Düzgün çoxbucaqlılar qədim yunan alimlərinin nəzərini hələ Arximeddən çox-çox əvvəlki dövrlərdə cəlb etmişdi. Öz ittifaqlarına emblem kimi pentaqramı-beş güşəli ulduzu seçən Pifaqorçular çevrənin bərabər hissələrə bölünməsinə yəni düzgün cızılmış çoxbucaqlının qurulması məsələsinə çox böyük diqqət yetirirdilər. Almaniyada intibah dövrünün tərənnümçüsü olan Albrext Dyürer (1471-1527illər), Ptolemeyin “Almaqest” əsərindən istifadə edərək düzgün beş bucaqlının qurulmasının təcrübi dəqiq üsulunu göstərmişdir.

Düzgün çox bucaqlıların qurulmasına Dyürerin marağı öz əksini Orta əsrlərdə belə çoxbucaqlıların ərəb və qotik arnamentlərdə, odlu silahlar kəşf olunduqdan sonra isə qalaların planlaşdırılmasında istifadə edilməsində tapmışdır.

Orta əsrlərdə düzgün çoxbucaqlıların qurulması üçün istifadə edilən üsullar təxmini xarakter daşıyırdı, ancaq bu üsullar sadə (və yaxud da sadə olmaya bilməzdi) idi: bu zaman qurulmanın pərgarın arasının dəyişdirilməsi tələb olunmayan üsula üstünlük verilirdi. Leonardo Da Vinçidə çox bucaqlılar haqqında çox yazmışdır lakin məhs Dyürer qurulmanın orta əsr üsullarını sonrakı nəsilə ötürmüşdür. Dyürer əlbətdə ki Evklidin “Başlanğıçlar” əsəri ilə tanış idi, lakin o öz “Ölçmə üçün rəhbərlik” (pərgar və xərkeş vasitəsilə qurulma) əsərində Evklid tərəfindən təklif olunan və bütün Evklid qurmaları kimi təcrübi dəqiq olan düzgün beşbucaqlının qurulması üsullarını göstərməmişdir. Evklid çevrənin verilmiş qövsünün 3 bərabər hissəyə bölməyə cəhd etmir və Duürer bilirdi ki, bu məsələ həll olunan deyil, sübutlar isə yalnız XIX əsrdə tapılmışdı.

Düzgün beşbucaqlının Evklid tərəfindən təklif olunan qurulmasına orta və son nisbətdə kəsiyin birbaşa bölünməsi daxildir ki, bu da son nəticədə bir neçə 100 illiklər ərzində rəssam və memarların nəzərini cəlb edən qızıl kəsim adını almışdır.

B nöqtəsi ABE kəsiyini orta və son nisbətdə bölür və yaxud da əgər kəsiyin böyük hissəsinin kiçik hissəsinə olan nisbəti bütün kəsiyin böyük hissəyə olan nisbətinə bərabər olarsa qızıl kəsik əmələ gətirir.

Nisbətlərin bərabərliyi şəklində yazılarsa qızıl kəsim aşağıdakı bərabərlik şəklində yaazılır

АВ/ВЕ= АВ/АЕ

Əgər АВ=а, ВЕ=а/Ф bərabərliklərinə elə yazsaq ki, qızıl kəsim АВ/ВЕ=Ф, bərabərliyinə bərabər olsun bu zaman aşağıdakı münasibət alınar

Ф = 1+1/Ф

Yəni Ф aşağıdakı tənliyini ödəyir

Ф2- Ф-1=0

Bu tənliyin bir müsbət kökü var

Ф=(√5+1)/2=1.618034….

Qeyd edək ki, 1/Ф = (√5 -1 )/2, belə ki, (√5-1)(√5+1) =5-1=4. 1/Ф nisbətini φ=0.618034…. kimi qəbul etmək nəzərdə tutulub.

Ф və φ – yunan hərfi “fi” nin əlyazma və çap şəkildə yazəlışıdır.
Bu cür yazılış qədim yunan heykəltaraşı Fidiyanın (b.e.ə. V əsr) şərəfinədir. Fidiya Afinada Parfenon məbədinin tikilişinə rəhbərlik edirdi. Bu məbədin hissələrində çoxku sayda φ ədədinə rast gəlmək olar
2.Qızıl kəsiyin tarixi
Qəbul edilmişdir ki, qızıl kəsim anlayışını elmə qədim yunan filisofu və riyaziyyatçısı Pifaqor (b.e.ə. VI əsr) gətirmişdir. Belə güman olunur ki, Pifaqor qızıl kəsim haqqında biliklərini misirlilərdən və vavilonlulardan almışdır. Və həqiqətəndə Xeops piramidasının hissələri, məıbədlər, barelyeflər, Tutanxamonun qəbrindən tapılan məişət və bəzək əşyaları bütün bunları yaradan zaman misir ustalarının qızıl kəsim nisbətindən istifadə etdiklərinin sübutudur. Fransız arxitektoru Le Korbyuze faraon I Setin Abidosda yerləşən məbədinin relyefində ,və faraon Ramzesi təsvir edən relyefdə fiqurların nisbətləri qızıl kəsimin ölçülərinə uyğun gəldiyini tapmışdır. Xesirin adı daşıyan qəbirdən olan qədim lövhənin relyefində təsvir olunan Xesirin memarı əlində qızıl kəsimin nisbətləri göstərilən ölçü alətləri saxlayır .

Yunanlar isə bacarıqlı həndəsəçi idilər. Hətta cəbri öz uşaqlarına həndəsi fiqurlar vasitəsilə başa salırdılar. Pifaqor kvadratı və bu kvadratın dioqanalı dinamik düzbucaqlıların qurulması üçün əsas idi.

Şək. 7. Dinamik düzbucaqlılar






Platon (b.e.ə.427...347 illər) da həmçinin qızıl kəsim haqqında bilirdi . Onun “Timey” dialoqu Pifaqor məktəbinin riyazi və estetik baxışlarına

və əsasəndə qızıl kəsim məsələlərinə həsr olunub.


Şək.8. Parfenon
Parfenon qısa tərəflərindən 8 sütuna, uzun tərəflərindən isə 17 sütuna malikdir.
Binanın hündürlüyünün onun uzunluğuna nisbəti 0,618-ə bərabərdir. Əgər Parfenonun qızıl kəsim üzrə bölünməsini aparsaq binanın fasadının bu və ya digər çıxıntılarını almış olarıq. Onun qazıntıları zamanı antik dünyanın arxitektor və heykəltaraşlarının istifadə etdikləri pərgarlar tapılmışdır. Pompey pərgarındada (Neapol müzüyində) qızıl kəsimin nisbətləri vardır.





Şək. 9. Qızıl kəsimin antik pərgarı

Bizə gəlib çatan antik ədəbiyyatda qızıl kəsim anlayışına ilk dəfə olaraq Evklid “Başlanğıclar” əsərində rast gəlinir. “Başlanğıclar” əsərinin 2-ci kitabında qızıl kəsimin həndəsi qurulması verilir. Evkliddən sonra qızıl kəsimin tədqiqatı ilə Qipsikl (b.e.ə. II əsr), Papp (b.e II əsri) və başqaları məşğul olmuşlar. Orta əsrlər Avropası qızıl kəsimlə Evklidin “Başlanğıclar” əsərinin ərəb dilində tərcüməsi vasitəsilə tanış olmuşlar. Navarradan olan tərcüməçi Dj. Kampano bu təcrüməyə şərhlər vermişdir. Qızıl kəsimin sirri çox qısqanclıqla qorunurdu və ciddi sirr kimi saxlanırdı. Bu sirr yalnız bu sirdən xəbəri olanlar bilirdilər.


İntibah dövründə alimlər və rəssamlar arasında qızıl kəsiyə həndəsə və eləcədə incəsənətdə xüsusilədə memarlıqda geniş istifadə edilməsi ilə əlaqədar olaraq maraq güclənirdi. Leonardo Da Vinçi görürdü ki, italyan rəssamlarının böyük empirik təcrübəsi var lakin onların bilikləri yoxdur. O fikirləşdi və həndəsə haqqında kitab yazmağa başladı lakin həmin vaxtda monax Luki Paçolinin kitabı meydana çıxdı və Leonardo öz fikrindən daşındı. Müasirlərin və elm tarixçilərinin fikirlərinə görə Luka Paçoli əsl sənətkar, Fibonaççi ilə Qaliley arasında olan dövrdə İtaliyanın qüdrətli riyaziyyatçısı idi.

Luka Paçolli elmin incəsənətdəki rolunu çox gözəl anlayırdı. 1946-cı ildə o hersoq Moronun xahişi ilə Milana gəlir və burada riyaziyyat üzrə mühazirələr oxuyur. Milanda Moronun sarayında həmin vaxtda həm də Leonardo Da Vinçidə çalışırdı1509-cu ildə Venesiyada Luki Paçollinin “İlahi nisbət” adlı çox gözəl illüstrasiyalı kitabı nəşr edilir. Belə düşünülür ki həmin kitabın illüstrasiyalarını Leonardo Da Vinçi yerinə yetirib. Kitab qızıl nisbətin coşqun himni hesab olunur. Qızıl nisbətin bir çox başqa üstünlükləri ilə birgə monax Luka Paçoli həm də onun ilahi 3 birlik kimi ifadə olunan “ilahi mənasını” da göstərmişdir: allah oğul, allah ata və allah ilahi ruh (belə düşünülürdü ki, kiçik kəsik allah oğulu, böyük kəsik allah atanı, bütöv kəsik isə allah ilahi ruhu tərənnüm edir).
Leonardo Da Vinçidə həmçinin qızıl kəsiyin öyrənilməsinə çox böyük fikir verirdi. O düzgün beşbucaqlılardan əmələ gələn stereometrik cisimlərin kəsimini həyata keçirir və hər dəfədə qızıl kəsikdə olduğu kimi tərəflər münasibəti olan düzbucaqlı alır. Buna görə də o bu bölünməyə qızıl kəsmə adını verir. O indiyə qədər də ən tanınmış üsul kimi qalıb.
Eyni zamanda Avropanın şimalında Almaniyada eyni problemlər üzərində Albrext Dyürerdə də çalışırdı. O nisbətlər haqqındakı traktatının birinci variantının ilk hissəsini yazır. Dyurer yazırdı: "Vacibdir ki, əlindən nə isə gələn birisi bildiyini buna ehtiyacı olan birisinə öyrətsin. Mən də bunu etməyə çalışmışam".
Dyurerin məkyublarından birindən anlamaq olar ki, o İtaliyada olduğu zaman Luka Paçoli ilə görüşüb. Albrext Dyurer insan bədəninin nisbətləri nəzəriyyəsini ətraflı şəkildə işləyib hazırlayır. Öz nisbətlər sistemində Dyürer əsas yeri qızıl kəsimə verirdi. İnsanın boyu qızıl nisbətdə qurşaq xəttindən həmçinin də əllərin aşağı salınmış halında orta barmağın uclarından keçən xətdən sifətin aşağı hissəsi ağızla və s. bölünür.
Qızıl nisbətin kəsiklər sırasını qurulmasını həm artan istiqamətində (artan sıra) həm də azalan istiqamətdə (azalan sıra) həyata keçirmək olar.
Əgər istənilən düz xəttə m(φ) kəsiyi qoysaq onun yanına da M kəsiyi qoyuruq. Bu iki kəsiyin əsasında artan və azalan sıraların qızıl nisbətlərinin kəsimlərinin şkalasını qururuq.






Şək. 10. Qızıl kəsimin kəsimlər şkalasının qurulması


Daha sonrakı əsrlərdə qızıl nisbət akademik qanuna çevrildi və o vaxt ki, zamanla incəsənətdə akademik ətalətlə mübarizə başlandı mübarizə tozu içərisində həm də “su ilə birlikdə uşağı da kənara çıxarıb atdılar”. Qızıl kəsim bir də XIX əsrin ortalarında yenidən “kəşf edildi”. 1855-ci ildə qızıl kəsimi tədqiq edən alman professoru Çeyzinq öz əməklərini “Estetik tədqiqatlar” əsərində nəşr etdirdi. Çeyzinq bir hadisənin başqa hadisələrlə əlaqəsi olmadığını söyləyirdi. O təbiət və incəsənət hadisələri üçün universal elan edərək qızıl kəsik nisbətini mütləqləşdirirdi. Çeyzinqin çoxlu sayda ardıcılları olmaqla yanaşı həm də onun əleyhinə olanlarda vardı hanılar ki, onun nisbətlər haqqındakı təlimlərini “riyazi estetika” elan edirdilər.


3. Nisbətin qurulması

B
urada parçanı birbaşa qızıl kəsim nisbətində bölən E nöqtəsinin qurulması göstərilir.





Şək. 1. parçanın birbaşa qızıl kəsim üzrə bölünməsi. BC = 1/2 AB; CD = BC



B nöqtəsindən AB parçasının yarısı uzunluqda perpendikulyar çəkilir. Alınmış C nöqtəsi A nöqtəsi ilə birləşdirilir. Alınmış xətdə D nöqtəsi ilə qutaran BC kəsiyi ayrılır. AD parçası birbaşa AB-yə keçirilir. Bu zaman alınan E nöqtəsi AB parçasını qızıl nisbətə uyğun olaraq bölür. Полученная при этом точка Е делит отрезок АВ в соотношении золотой пропорции.

Düzgün beş bucaqlıların qurulması zamanı Evklid məhz bu parçalardan istifadə etmişdi, belə ki, beşguşəli ulduzun hər tərəfi başqa tərəflərlə məhs belə nisbətdə bölünür.

Bu yolla ulduz şəkilli beş bucaqlı da “qızıl kəsiyə” malikdir. Maraqlıdır ki, beş bucaqlının daxilində yeni bir beşbucaqlı qurmaq olar və bu münasibət saxlanılır.

Ulduz şəkilli beş bucaqlı pentaqramma adlanır. Pifaqorçular beş guşəli ulduzu talisman şəklində seçmişdilər, o həmçinin sağlamlıq rəmzi sayılırdı və fərqləndirici nişan kimi qəbul edilirdi.

Hal hazırda belə bir hipoteza var ki, pentaqram ilkin anlayış “qizil kəsim” isə 2-ci anlayışdır. Pentaqramı heç kəs kəşf etməyib onu yalnız naturadan köçürüblər. Beş guşəli ulduz görüenüşünə bar verən ağacların və kolların beş ləçəkli gülləri və dəniz ulduzları malikdir. Təbiətin bu və ya digər yaradılışlarını insan artıq 100 illərdir ki, müşahidə edir. Buna görə də belə düşünmək olar ki, bu obyektlərin obrazı –yəni pentaqram hələ “qızıl” nisbətdən əvvəl məlum olmuşdur.




4. 2-ci qızıl kəsim.

Bolqarıstanda nəşr edilən ”Vətən” jurnalı (№10, 1983 il.) Çvetan Çekov-Karandaşın “2-ci qızıl kəsişmə” haqqında olan məqaləsini çap etmişdi hansı ki, əsas kəsikdən irəli gəlir və başqa nisbət verir 44 : 56.

Belə nisbət arxitekturada müşahidə olunur həmçinin də uzadılmış horizontal formatlı kompazisiyaların təsvirlərin qurulması zamanı öz yeri var

Bölünmə aşağıdakı şəkildə həyata leçirilir. AB parçası qızıl kəsim nisbətində bölünür. C nöqtəsindən CD perpendikulyarı çəkilir. AB padiusunda D nöqtəsi yerləşir, hansı ki, xət vasitəsilə A nöqtəsi ilə birləşdirilir. ACD düz bucağı yarı bölünür. C nöqtəsindən AD xətti ilə birləşənə qədər düz xət çəkilir. E nöqtəsi AD parçasını 56:44 nisbətində bölür.

Şək. 2. 2-ci qızıl kəsiyin qurulması


Şəkildə 2-ci qızıl kəsim xəttinin vəziyyəti göstərilib. Bu xət qızıl kəsim xətti ilə düz bucaqlının orta xətti arasında yerləşir.

Bu yolla sübut olunmuşdur ki, parçanı son və orta nisbətdə bölmək üçün tək bir üsul mövcud deyil.




Şək. 3. 2-ci qızıl kəsim xətti vasitəsilə düz bucaqlının bölünməsi


5. "Qızıl " fiqurlar
5.1.Qızıl düzbucaqlı:

Əgər AB=a tərəfli kvadrat qursaq AB parçasının orta nöqtəsi M tapaq və E nötəsində AB tərəfinin davamı ilə kəsişənə qədər M nöqtəsi mərkəz olmaqla MC radiuslu qövs çəkək bu halda B nöqtəsi AE parçasını orta və son nisbətdə böləcək.

Buna əmin olmaq üçün qeyd edək ki, Pifaqor teoreminə görə

МС2=а2+(а/2)2=5а2/4



Burdan da alınır ki,

АЕ=а/2 +МЕ=(√5+1)а/2=φАВ
АЕ=φАD tərəfli AEFD düz bucaqlısı qızıl düzbucaqlı adlanır. ABCD dürdbucaqlısı isə -kvadratdır. Görmək çətin deyil ki, BEFC düzbucaqlısı həmçinin qızıldır çünki, BC=a=φВЕ. Bu hal daha sonralar BEFC düzbucaqlısının bir sonrakı bölünməsini haqqında fikirləşməyə əsas verir .

Belə hesab etmək olarmiı ki, tərəflər nisbəti φ olan düzbucaqlı tərəflər nisbəti deyək ki, 2:1, 3:2 və yaxud da 5:7 olan düzbucaqlıdan daha gözəl görünür? Bu suala cavab vermək üçün xüsusi təcrübələr aparılmışdır. Onların nəticələri o qədər də inandırıcı deyil ancaq qızıl kəsiyə verilən üstünlüyün sübutudur. Lakin ümumiyyətlə düz bucaqlı öz özlüyündə cəlb edici gözəl və yaxud da bəyənilməyəcək dərəcədə eybəcər ola bilırmi?

5.2.Qızıl üçbucaq:

AB düz xəttini çəkək. A nöqtəsindən 3 dəfə istənilən ölçülü O kəsiyi qoyaq , alınmış P nöqtəsindən AB xəttinə perpendikulyar olan xətt çəkək, perpendikulyarda P nöqtəsindən sağda və solda O kəsikləri qoyaq . Alınmış d və d1 nöqtələrini A nöqtəsi ilə düz xətlər vasitəsilə birləşdirək. dd1

Kəsiyini Ad1 xəttinin üzərinə salaq ki, C nöqtəsi alınsın O Ad1 xəttini qızıl kəsim nisbətində bölür. Линиями Ad1 и dd1 xətlərindən “qızıl” üçbucaqlar qurmaq üçün istifadə olunur.





5.3. Qızıl beşbucaqlı; Evklid qurması.

qızılı kəsişmə”nin gözəl nümunəsi kimi düzgün beşbucaqlını –qabarıq və ulduz formalı göstərmək olar (şək. 5).


Şək .5. Düzgün beşbucaqlının və pentaqramın qurulması




Pentaqramın qurulması üçün düzgün 5 bucaqlı qurmaq vacibdir.

Qəbul edək ki O –çevrənin mərkəzi, A-çevrə üzrində yerləşən hər hansı bir nöqtə və E-OA parçasının orta nöqtəsidir. O nöqtəsindən OA radiusuna çəkilmiş perpendikulyar xət çevrə ilə D nöqtəsində kəsişir. Pərgardan istifadə etməklə diametrdə CE = ED parçası ayıraq. Çevrənin içərisində cızılmış 5 bucaqlının uzunluğu DC-yə bərabərdir. Çevrədə DC kəsiyi ayırsaq düzgün 5 bucaqlının çəkilməsi üçün 5 nöqtə alarıq. 5 bucaqlının künclərini diaqanallar vasitəsilə birləşdiririk və pentaqram alırıq. 5 bucaqlının bütün diaqanalları bir-birləırini öz aralarında qızıl nisbətlə əlaqəli olan parçalara bölürlər.

5 bucaqlı ulduzun hər ucu öz özlüyündə qızıl üçbucaq. Təpə hissəsində onun tərəfləri 36° bucaq əmələ gətirir, arxa tərəfindəki oturacağı isə onun qızıl kəsim nisbətində bölür.

Qızıl kuboiddə mövcuddur-bu 1.618, 1 və 0.618 uzunluqlu tilləri olan düzbucaqlı parelopipeddir.

İndi isə Evklidin “Başlanğıclar” əsərində təklif etdiyi sübutları nəzərdən keçirək.

İndi isə Evklidin 72 dərəcəli bucaq qurması üçün qızıl kəsimdən necə istifadə etdiyini nəzərdən keçirək- məhs bu bucaq altında təsvir edilən çevrənin mərkəzindən düzgün beşbucaqlının tərəfini görünür.

B nöqtəsi vasitəsilə orta və son nisbətdə bölünən ABE parçasından başlayaq. Daha sonra AB radiuslu B və E nöqtələri mərkəz olmaqla C nöqtəsində kəsişən çevrə qövsü çəkək. Aşağıda isbat edəcəyik ki, AC=AE, indi isə hələlik bu bərabərliyin doğru olduğunu qəbul edirik.

Beləliklə AC=АЕ. ЕВС vəCEB bərabər bucaqlarını ilə işarə edək. АС=АЕ olduğundan ACE bucağıda həmçinin bərabərdir. Üçbucağın bucaqlarının cəminin 180 dərəcə olması haqqındakı teorem BCE bucağınıda tapmağa imkan verir : bu bucaq 180-2 bərabərdir, ЕАС bucağı isə - 3 - 180 bərabərdir. Bu zaman АВС bucağı 180- bərabərdir. ABC ücbucağının bucaqlarının cəmləməklə alırıq ki,

180=(3 -180) + (3-180) + (180 - )

Buradan da alınır ki, 5=360, deməli =72.

Beləliklə BEC ücbucağının oturacağındakı bucaqların hər biri ücbucağın təpəsində yerləşən və 36 dərəcəyə bərabər olan bucaqdan 2 dəfə böyükdür. Burdanda belə çıxır ki, düzgün 5 bucaqlını qurmaq üçün EC tərəfini X nöqtəsində və EB tərəfini Y nöqtəsində kəsən E nöqtəsi mərkəzi olan istənilən çevrə çəkmək lazımdır: XY parçası çevrənin içərisinə çəkilmiş düzgün beşbucaqlının tərəfi rolunu oynayır; Çevrə boyu axtarsaq qalan bütün tərəfləridə tapa bilərik.

İndi isə isbat edək ki, АС=АЕ. Fərz edək ki, C təpəsi BE parçasının orta nöqtəsi olan N –lə parça vasitəsilə birləşdirilib. Qeyd edək ki, СВ=СЕ olduğundan СNЕ bucağı düz bucaqdır. Pifaqor teoreminə görə:

CN2 = а2 – (а/2) 2= а2 (1-4 2)

Buradan da alınır ki, (АС/а) 2 = (1+1/2) 2 + (1-1/4 2) = 2+1/ = 1 + = 2

Beləliklə, АС = а = АВ = АЕ, bunu da isbat etmək tələb olunurdu.



5.4. Arximedin spiralı.
Qızıl düzbucaqlardan sonsuza qədər kvadratlar ayırsaq və hər dəfədə bir birinə əks olan nöqtələri çevrənin dörddə biri ilə birləşdirsək biz çox gözəl bir əyri almış olarıq. Bu əyriyə ən birinci öz adını daşıyan qədim yunan alimi Arximed fikir vermişdi. O bu əyrini öyrənmişdir və onun tənliyini vermişdir.


Şək.7.Arximedin spiralı




Hal hazırda Arximedin spiralı texnikada geniş istifadə olunur.






6.Fabinaççi ədədi.



Qızıl kəsim Pizzadan olan italyan riyaziyyatçısı Leonardonun adı ilə birbaşa bağlıdır. Bu riyaziyyatçı daha çox Fibonaççi təxəllüsü ilə məşhurdur (Fibonacci - filius Bonacci-nin qısaldılmış formasıdır, yəni Bonaççinin oğlu)

1202 ildə onun tərəfindən "Liber abacci" kitabı yazılmışdır, yəni “Abake haqqında kitab” . "Liber abacci" özündə hesab və cəbr üzrə o zamanın demək olar ki, bütün məlumatlarını toplayan həcmli əsərdir. Burda toplanan məlumatlar sonrakı 100 illiklər ərzində Qərbi Avropada riyaziyyatın inkişafında nəzərə çarpacaq rol oynamışdı. Ən çoxda bu kitab vasitəsilə avropalılar indus (ərəb) rəqəmləri ilə tanış olublar.

Kitabda verilən material bu traktatın böyük hissəsini təşkil edən məsələləri aydınlaşdırır.

Belə bir məsələni nəzərdən keçirək:

"1 il ərzində 1 cüt dovşandan neçə cüt dovşan doğulur?

Divarla bütün tərəflərdən örtülümş hər hansı bir yerdə 1 cüt dovşan yerləşdirək ki, öyrənək bu il ərzində neçə cüt dovşan doğulacaq. Dovşanların təbiəti belədir ki, bir neçə aydan sonra bir cüt dovşandan 1 cüt dovşan doğulur, dovşanlar isə doğulandan 2 ay sonra balalaya bilirlər



Aylar

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Dovşan cütlüyü

2

3

5

8

13

21

34

55

89

144

233

377










































u1=1 olduğu halda Fibonaççi sırası


Dovşanlardan rəqəmlərə kecçək və aşağıdakı ədədi ardıcıllığı nəzərdən keçirək:
u1, u2 … un
hansında ki, ardıcıllığın hər bir üzvünün qiyməti əvvəlki iki üzvün qiymətinə bərabərdir yəni n>2

olduğu halda

un=un-1+un-2.
Bu ardıcıllıq asimptotik şəkildə (get-gedə yavaş-yavaş yaxınlaşaraq) bəzi daimi əlaqəyə can atır. Lakin bu əlaqə irrasional şəkildə yəni ki, öz özlüyündə kəsr hissəsində onluq rəqəmlər olan rəqəmlərin sonsuz, əvvəlcədən tapıla bilinməyəcək ardıcıllığını əks etdirir. Onu dəqiq ifadə etmək olmaz.

Əgər Fibonaççi ardıcıllığının hər hansı bir üzvünü ondan əvvəlkinə bölsək təqribən 1.61803398875... irrosional ifadəsi alınar və bir-dəfədən bir ondan çox olan bəzəndə ondan kiçik ifadə alınar.
Ardıcıllığın asimptotik şəkildə özünü aparması, Ф irrasional ədədi ətrafında onun münasibətinin azalan titrəyişi ardıcıllığın bir neçə əvvəlki üzvünün əlaqəsini göstərsək daha adın olar. Bu nümunədə 2-ci üzvün 1-ci üzvə olan münasibəti, 3-cünün 2-ciyə, 4-cünün 3-cüyə və s. bu ardıcıllıqla münasibətlər göstərilir:
1:1 = 1.0000, bu Fi-dən 0.6180 qədər azdır 0.6180
2:1 = 2.0000, bu fi-dən 0.3820 qədər çoxdur
3:2 = 1.5000, bu fi-dən 0.1180 qədər azdır
5:3 = 1.6667, bu fi-dən 0.0486 qədər azdır
8:5 = 1.6000, bu fi-dən 0.0180 qədər azdır

Fibonaççinin cəmləmə ardıcıllığı üzrə irəliləmək üçün hər bir yeni üzv sonrakı üzvü əlçatmaz Ф-yə daha da yaxınlaşmaqla böləcək.
İnsan şüurlu şəkildə İlahi nisbəti axtarır: bu nisbət ona rahatlıq tələblərini ödəmək üçün lazımdır.
Fibonaççi ardıcıllığının istənilən üzvünü bir sonrakı üzvünə bölən zaman sadəcə olaraq 1.618 əks olan qiymət alınır. (1 : 1.618=0.618). Ancaq buda həmçinin çox da adi hal deyil hətta gözəl haldır. Belə ki, ilkin əlaqə – bu əlaqənin sonsuz kəsr hissəsinin də sonu olmamalıdır.
Hər bir ədədi özündən sonra bir dəfədən bir sonrakı gələn bölən zaman 0.382 ədədini alırıq
1:0.382=2.618
Əlaqəni bu yolla yığmaqla Fibonaççi əmsalının əsas dəstini alırıq: 4.235 ,2.618 ,1.618,0.618,0.382,0.236. Həmçinin 0.5-də yada salırıq. Bütün bunlar təbiətdə və əsasəndə texniki təhlildə böyük rol oynayırlar.
Burada qeyd etmək vacibdir ki, Fibonaççi öz ardıcıllığını yalnız insanlığın yadına salmışdır, belə ki, bu bu ardıcıllıq qədim zamanlarda qızıl kəsim adı ilə məşhur idi.

Gördüyümüz kimi qızıl kəsim düzgün beşbucaqlılarla əlaqəli olaraq yaranır buna görə də Fibonaççi ədədi düzgün beşbucaqlara-qabarıq və ulduzşəkilli 5 bucaqlılara aid olan hər bir şeylə əlaqəsi var.

Fibonaççi sırası yalnız riyazi kazus ola bilərdi əgər qızıl kəsimi bitkilər və heyvanlar aləmində hələ incəsənətdən danışmasaq tədqiqatçıları bu sıraya qızıl kəsimin qanununun hesabi ifadəsi kimi istifadə etmələri faktı olmasa idi. Alimlər Fibonaççi rəqəmləri və qızıl kəsimin nəzəriyyəsini inkişaf etdirməkdə davam edirdilər. Y. Matiyaseviç Fabinaççi rəqəmlərindən istifadə etməklə Qilbertin 10-cu məsələsini həll edir(Diofant tənliklərin həll edilməsi). Buradan bir neçə kibernetik məsələlərin həll edilməsinin gözəl üsulları meydana çıxır (axtarış, oyunlar, proqramlaşdırma nəzəriyyəsi). ABŞ-da hətta riyazi Fibonaççi assosasiyası da yaradılmışdır hansı ki 1963 ildən xüsusi jurnal nəşr edir.



Bu sahədə əldə olunan uğurlardan biri də ümumiləşdirilmiş Fibonaççi ədədinin və qızıl kəsimlkərin kəşf edilməsidir. Fibonaççi sırası (1, 1, 2, 3, 5, 8) və onun tərəfindən kəşf edilmiş rəqəmlərin “ikiqat” sırası 1, 2, 4, 8, 16...(yəni n-ə qədər olan rəqəmlərin sırası hardaki n-dən kiçik olan istənilən natural ədədi bu sıranın bəzi rəqəmlərinin cəmi kimi göstərmək olar) ilk baxışdan tamamilə müxtəlif ola bilər. Ancaq onların qurulmasının alqoritmi bir-birlərinə bənzəyir: 1-ci halda hər bir rəqəm özündən əvvəlki rəqəmlə özünün cəmidir 2 = 1 + 1; 4 = 2 + 2..., 2-ci halda – bu 2 əvvəlki rəqəmin cəmidir 2 =1 + 1, 3 = 2 + 1, 5 = 3 + 2.... Elə bir riyazi formul tapmaq olmazmı ki, burada həm “ikiqat” sıra həm də Fibonaççi sırası alınsın?



Действительно, зададимся числовым параметром S, который может принимать любые значения: 0, 1, 2, 3, 4, 5... Рассмотрим числовой ряд, S + 1 первых членов которого – единицы, а каждый из последующих равен сумме двух членов предыдущего и отстоящего от предыдущего на S шагов. Если n-й член этого ряда мы обозначим через S (n), то получим общую формулу S (n) = S (n – 1) + S (n – S – 1).

Очевидно, что при S = 0 из этой формулы мы получим «двоичный» ряд, при S = 1 –ряд Фибоначчи, при S = 2, 3, 4. новые ряды чисел, которые получили название S-чисел Фибоначчи.

В общем виде золотая S-пропорция есть положительный корень уравнения золотого S-сечения xS+1 – xS – 1 = 0.



Нетрудно показать, что при S = 0 получается деление отрезка пополам, а при S = 1 – знакомое классическое золотое сечение.

Отношения соседних S-чисел Фибоначчи с абсолютной математической точностью совпадают в пределе с золотыми S-пропорциями! То есть золотые S-сечения являются числовыми инвариантами S-чисел Фибоначчи.



7.Qızıl kəsim incəsənətdə
7.1. Qızıl kəsim rəssamlıqda.

Qızıl kəsim”in rəssamlıqda olan nümunələrini nəzərdən keçirərkən nəzərlərimizi Leonardo Da Vinçinin yaradıcılığında saxlamaya bilmərik. Onun şəxsiyyəti – tarixin tapmacalarından biridir. Leonardo Da Vinçi özü belə deyirdi: «Riyaziyyatçı olmayan heç kəs mənim əməklərimi anlaya bilməz».

Şübhə yoxdur ki, Leonardo Da Vinçi dahi rəssam idi, bu faktı hətta onun müasirləri də təsdiq edirdilər, ancaq onun şəxsiyyəti və fəaliyyəti sirlərlə dolu olaraq qalacaq, belə ki, o sonrakı nəsillər üçün öz ideyalarının bir birilə əlaqəli izahını deyil çoxlu sayda “həyatdakı hər bir şey haqqında” danışılan qeydlər və əlyazmalar miras qoymuşdur.

Monna Lizanın (Jakonda) portreti uzun illər tədqiqatçıların nəzərlərini cəlb edir. Tədqiqatçılar aşkar etmişdilər ki, şəkilin kompozisiyası düzgün ulduz şəkilli 5 bucaqlının hissələri olan qızıl 3 bucaqlılara əsaslanıb..

Həmçinin qızıl kəsim nisbəti Şişkinin çəkdiyi şəkildə də özünü büruzə verir. İ. İ. Şişkinin bu məşhur rəsm əsərində açıq-aydın qızıl kəsimin motivləri görünür. Günəş tərəfindən parlaq işıqlandırılan şam ağacı (birinci planda duran) şəkilin uzunluğunu qızıl kəsim üzrə bölür. Şam ağacından sağda isə - genəşin işıqlandırdığı təpəlik. O qızıl kəsim üzrə üfüqü xət boyu şəkilin sağ hissəsini bölür.

Rafaelin “Körpələrin döyülməsi” əsərində qızıl nisbətin digər elementi olan qızıl spiral nəzərə çarpır. Rafaelin hazırlıq eskizində kompozisiyanın xəyali mərkəzindən çıxan qırmızı xətlər çəkilmişdir – bu o nöqtələrdir ki, burada döyüşçünün barmaqları uşağın topuğu ətrafında qapanıb- uşağın, uşağı köksünə basan qadının, əlində qaldırılmış qılınc olan döyüşçünün fiquru boyu və sonra eskizin sağ hissəsində bu qrupa aid olan fiqurlar boyu çəkilib bu xətlər. Məlum deyil ki, Rafael qızıl spiralı qurub yoxsa onu sadəcə hiss edib.

T. Kuk Sandra Bottiçellinin “Veneranın doğuluşu” əsərini təhlkil edərkən qızıl kəsimdən istifadə etmişdir .
7.2. Qızıl kəsimin piramidaları.
Piramidanın əsasəndə qızıl kəsimin təbabət xüsusiyyətləri geniş yayılmışdır. Bəzi ən geniş yayılmış fikirlərə görə belə piramida olan otaq daha böyük görünür hava isə daha şəffaf olur. Yuxular isə daha yaxşı yadda qalır. Həmçinin məlumdur ki, qızıl kəsim arxitekturada və heykəltaraşlıqda geniş istifadə edilmişdir. Bunlara misal olaraq Yunanıstanda Panteon və Parfenonu, atxitektorlar Bajenovun və Maleviçin layihələndirdiyi binalar



8. Yekun.
Qeyd etmək vacibdir ki, qızıl kəsim həyatımızda çoxlu sayda tətbiq olunur.

Sübut edilmişdir ki, insan bədəni qurşaq xəttindən qızıl kəsim nisbətində bölünür.

Nautilasın çanağı qızıl spirala uyğun burulmuşdur.

Qızıl kəsimin köməyilə Marsla Yupiter arasındakı asteroidlərin qurşağı aşkar olunmuşdur – nisbətə görə orada daha bir planet olmalıdır.

Tellərin onu qızıl kəsim nisbətində bölən nöqtəsində hərəkətə gətirilməsi tellərin titrəyişini yaratmayacaq yəni bu kompensasiya nöqtəsidir.

Elektromaqnit enerji mənbəli uçuş aparatlarında qızıl kəsim nisbətli düzbucaqlı oyuqlar yaradılır.

Djakonda qızıl üzbucaqlar əsasında qurulmuşdur, qızıl spiral Rafaelin “Körpənin döyülməsi” əsərində mövcuddur. Nisbət həmçinin Sandro Battiçellinin “Veneranın doğuluşu” əsərindədə möcuddur.

Qızıl nisbətdən istifadə edilərək qurulan çoxlu sayda arxitektura heykəlləri məlumdur, onların sırasına Yunanıstanda Panteon və Parfenonu, atxitektorlar Bajenovun və Maleviçin layihələndirdiyi binalar daxildir.

5 əsr əvvəl yaşayan İohann Keplerə bu sözlər aiddir: "Həndəsə 2 böyük xəzinəyəı malikdir. 1-cisi – Pifaqor teoremidir, 2-cisi isə “parçanın orta və son nisbətdə bölünməsidir"



Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə