I fəSİL. 6 Tikinti sektorunun ölkənin iqtisadi inkişaf sistemində rolu 6




Yüklə 0.7 Mb.
səhifə7/8
tarix09.03.2016
ölçüsü0.7 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Sahibkar müstəqil təsərrüfatçı subyekt olaraq və kifayət səviyyədə fəaliyyət göstərmək azadlığına malik olub minimum itkilərlə maksimum gəlir əldə etməyə çalışır. Buna iki yolla nail olmaq mümkündür: 1) məhsulun qiymətinin artırılması;

2)istehsal xərclərinin aşağı salınması. Birinci yol daha asandır, lakin qiymətin qalxması ilə sahibkar rəqabətə dözməyib qazandığını itirə bilər.İkinci yol yeni, daha mütərəqqi yol həll yolu axtarmağı, əvvələr istifadə olunmayan ehtiyat və imkanların tapılmasını, yeni texnologiyaların işlənməsini, yaradıcılıq axtarışları tətəb edir və müəyyən risklə bağlıdır. Buna görə də təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olan adi adamdan fərqli olaraq sahibkar hər şeydən əvvəl yenilikçi olmalıdır, həm də nəin ki xüsusi bir xarakterə malik, həmçinin xüsusi iqtisadi təfəkkürə malik olmalıdır ki, bu xüsusi təfəkkür dəqiq iqtisadi hesablamaya, bazar qanunların mükəmməl biliyinə, lazımi informasiyanı operativ surətdə yığmaq, təhlil və istifadə etmək bacarığına əsaslanmalıdır. Sahibkar təkçə anadangəlmə deyil, həm də ixtisas təlimi, praktika və məşqlər prosesində qazanılan xüsusiyyətlər kompleksinə malik olmalıdır. Rəqabət və azad sahibkarlıq şəraitində mövcudluğunu saxlamaq üçün sahibkar öz istehsalatını qabaqcıl elmi-texniki səviyyədə saxlaya bilməli, onun ucuzlaşmasına səy göstərməli, iqtisadi məqsədəuyğunluğuna çalışmalıdır ki, istehsal itkilərini minimuma endirə, maliyyə, maddi və əmək ehtiyatlarına qənaət edə bilsin.

Sahibkarlıq - rəhbərin təsərrüfatçılıq əxlaqının xüsusi yenilik stilidir və onun da əsasında yeni imkanlar axtarışı, rəqabət şəraitində ən rəngarəng mənbələrdən ehityatlar axtarmaq və istifadə etmək bacarığı durur. Sahibkarlıq fəaliyyəti təcrübəsində müəyyən qaydalar yaranmışdır ki, onlar bu və digər şəraitdə biznesi başlamaq və udmaq üçün necə hərəkət etməyin yolunu göstərir. Hər çeydən əvvəl aydın və yerinə yetirilə biləcək məqsədlər qoyulmalıdır ki, müştəriyə lazım olan məhsul istehsal olunsun. Müvəffəqiyyətin tərkib hissəsi məhsulun yüksək keyfiyyəti, əla xidmət, keyfiyyətli və etibarlı marketinqdir. Firmanın kommersiya müvəffəqoyyəti (xidmətin) reallaşdırılması yolu ilə qoyulmuş vəsaitin geri qaytarılmasının sürətindən asılıdır. Bunun üçün sistematik olaraq bazarı öyrənmək: hansı eyni cür məhsulun və kimin tərəfindən satıldığını, hansı kanallarla və qanunlarla reallaşdırıldığını, satışdan sonrakı xidmətlərin şərtlərini bilmək lazımdır.

Rəqabət və sahibkar bir-birindən ayrılmazdır. Rəqabət insanların təsərrüfat əxlaqının spesifik bir növü olan sahibkarlığı şərtləndirir. Sahibkarlıq yalnız sərvətlərdən istifadəyə aid azadlıq və inzibati müstəqilliyi deyil, həm də təşkilati yeniliklər və təsərrüfat təşəbbüskarlığı bacarığı tələb edir. Sahibkar əmtəə-pul münasibətlərinin xüsusiyyətlərini bilməli, azad qiymətyaranma üsullarına, sərvətlərin, kapitalın azad yerdəyişməsi metodlarına malik olmalı, formal və qeyri- formal əlaqələr yaratmağı və davam etdirməyi bacarmalıdır.

Buna görə də aparıcı xarici məktəblərin menecment kursuna aid tədris vəsaitlərində təzə işə başlayan sahibkarlara bu tövsiyyələr verilir:


  1. Biznes iqtisadi-etik əsasda qurulur. Sahibkarlıq fəaliyyəti və kommersiyanın qəbul olunmuş qaydalarını pozmaq heç cür olmaz. İşgüzarlıq riski və qanunu pozmaq riski tam başqa şeylərdir. Vicdanlılıq – sahibkarın vizit kartıdır.

  2. Sahibkarlığın əsas səmərə göstəricisi – praktiki nəticələrdir: gəlirin əldə olunması, peşə məmnunluğu, cəmiyyətdə, tərəf müqabilləri arasında müsbət ad qazanmaq, firmanın möhkəmliyinin pul fondunun yaranması.

  3. Sahibkar:

  • idrakı rəhbər tutmalı - əsas şeyi seçməyi, bu ya digər hadisənin mahiyyətini düzgün təyin etməyi, konkret məsələyə dair optimal fikir sürməyi bacarmalıdır;

  • öz işini bilməli – artıq əldə olunmuş nailiyyətlərə baxmayaraq özünü təkmilləşdirmə prosesini davam etdirməlidir;

  • öz qüvvəsinə arxayın olmalı – dəqiq hesablamaya, öz imkanlarının düzgün qiymətləndirmək bacarığına əsaslanan qərarlar qəbul etməlidir;

  • işi sona çatdırmağı bacarmalı – gərgin zəhmət çəkmək qabiliyyətinə, bacarığına malik olmalı, özü üçün iş ritmi seçə bilməlidir.

  1. Menecer – sahibkar aşağıdakı tələbləri rəhbər tutmalıdır:

Birinci – üfuqi karyeradır. Əgər şaquli karyera (vəzifəsinin artması) gözəl bir gündə dağıla bilərsə, üfuqi karyera (menecerin peşə ustalığının artması) həmişə sizinlədir. Təki ustalıq olsun, vəzifə həmişə tapılar.

İkinci – hər hansı nöqtədən idarə edilmədir. Əgər idarəetmə obyekti formal olaraq sizə tabe deyilsə, bu bir şərtdir, amma onu peşəkarlıqla idarə etmək üçün bir maneə deyil. Nəyə isə təsir edə bilmirsinizsə, bu sizin bilik və bacarığınızdakı çatışmazlığı göstərir.

Üçüncü – şikayət və xahişlərsiz idarə edərkən, siz özünüz baş verənlərə cavab verirsiniz, heç kimdən şikayət edə bilməzsiniz. Kiminsə hərəkətinə qarşı şikayət verə bilərsiniz – bu idarəetmənin bir addımıdır, lakin kimdənsə gileylənmək olmaz, bu artıq mövqedir. Şərt keçmək olar ki, sizə qarşılıqlı mənfəət əsasında nə isə versinlər,lakin elə-belə istəmək olmaz. Kim ki, nəsə istəyir və şikayətlənir, həmişə nəyisə izah etməli və özünü təmizə çıxarmalı, müstəqilliyinə xələl gətirməli olur. Çalışın ki, hər şeyə özünüz nail olasınız.

Dördüncü – müvəffəqiyyətsizliklər. Situasiyanı ələ almağa çalışın. Ətrafdakılar nəyisə araşdırmaqla məşğul olarkən siz artıq nəyə isə nail oldunuz və ya müvəffəqiyyətsizliyə uğradınız. Qərar qəbul etməkdə gecikməyin. Yadda saxlayın ki, xeyirlə şər əkizdir. Və öhdəsindən gəldiyiniz uğursuzluq sizi bir daha qoyduğunuz məqsədə yaxınlaşdırır.

Beşinci – böyük məqsəd. Hər hansı fəaliyyətin mənası onun konkret çərçivəsi kənarındadır, necə kihəyatın mənası – onun sərhədindən kənarda olur. Lakin o, Sizin yolunuzu hamarlaşdırır, zirvəyə doğru aparır.

Dünya təcrübəsində yaxşı menecer – sahibkar haqqında belə bir tərif mövcuddur: bu – arasıkəsilmədən mövcud rəhbərlik metodlarını təkmilləşdirən, yenilikləri müntəzəm öyrənən, həm öz firmasının əməkdaşlarının, həm də digər şəxslərin məsləhətinə qulaq asmağa hazır olan bir insandır.



Sahibkarlıq firmasının fəaliyyətinin müvəffəqiyyətini təmin edən əsas vəzifələrdən biri də firmanın rəhbərliyi ilə əməkdaşlar arasında düzgün qarşılıqlı əlaqələrin hökm sürməsidir. Buna görə də bəzi tanınmış firmalarda müəyyən tövsiyələr hazırlanmışdır:

  1. Hansısa məsələnin həllinin yaxşılaşmasına yönəlmiş tənqid və təkliflərə qarşı diqqətli olun, hətta onlar Sizə bilavasitə heç nə verməsə də, ona hörmətlə yanaşın və heç vaxt əsəbləşməyin.

  2. Üçüncü şəxsin yanında heç bir zaman işçinizi məzəmmət etməyin.

  3. Tabeçiliyinizdə olanların edə biləcəyi bir şeyi heç zaman özünüz etməyin, bir şey istisna olunmaqla - əgər bu həyat üçün qorxuludursa.

  4. Həmişə işçilərinizə yaxşı işə görə təşəkkürünüzü bildirin.

  5. Əgər verdiyiniz göstəriş səhv olmuşsa, səhvinizi boynunuza alın.

  6. Yalnız digər vasitələr tükənəndən sonra son imkandan tam mənası ilə istifadə edin.

  7. Əgər tabeçiliyinizdə olanlar sizdən daha bacarıqlıdırsa, qorxmayın, əksinə, onlarla fəxr edin.

  8. Menecer – sahibkarın ən başlıca, lakin həm də ən çətin vəzifəsi tabeçiliyindəkiləri məhsuldar işləməyə təhrik etməyi öyrənməkdir.

Menecer – sahibkarların qeyri-ənənəvi iş üsullarının ən diqqətə layiqlərindən biri – şəxsi nümunə və inzibatçılıqda sərt metodlardan imtinadır. Xarici tədqiqatlar göstərir ki, menecer-sahibkarın şəxsiyyətinin onun təbliq etdiyi dəyərlərlə müvafiq gəlməməsi personalın etibarını sarsıdır. Personal mənəvi-etik normalara əsaslanır ki, onların dəyəri hər günkü real hərəkətlərdən aydın olur və o göstərişlər ki, təkçə sözdə deyilir - əməli işdə yerinə yetirilmir, rəhbəri yalnız gözdən salır. Ona görə də menecer-sahibkar bu xüsusiyyətlərə malik olmalıdır: hər bir əməkdaş üçün əlçatan olmaq; firmanın işçilərinə qarşı diqqətli olmaq; qulaq asmaq və eşitmək bacarığı, açıq narazılığa qarşı səbrli olmaq, sadə işçilər arasında problemlərin müzakirəsi, çətin anlarda isə - ilk növbədə günahsız tapmaq cəhdinin olmaması.

2.2 Tikinti sektorunda xüsusi və kollektiv biznesin

forma və metodları.

Ölkəmizdə qəbul edilmiş qanunvericiliyə uyğun olaraq sahibkarlıq fəaliyyətinin aşağıdakı formaları mövcuddur: muzdlu əməyin cəlb olunmadığı fərdi və ailə əmək fəaliyyəti; muzdlu əməyin cəlb olunduğu kooperativ, səhmdar və icarə müəssisə və firmaları, məhdud (qeyri-məhdud) məsuliyyətli yoldaşlıq və cəmiyyətlər. Müəssisə və ya firmanın statusu kapitalın formalaşma üsulundan (şəxsi, səhmdar, payçı), idarəetmə qərarlarının qəbul olunma prinsiplərindən (xüsusiyyətçi, təsisçi, payçıların yaxud təsisçilərin iclası) və gəlirin bolüşdürülmə formasından (şəxsi gəlir, dividend, pay üzrə ödəniş ) asılıdır.

Fərdi müəssisə — sahibkarlıq fəaliyyətinin ən klassik formalarından biridir. Belə müəssisələr adətən bir şəxsin mülkiyyəti əsasında təşkil olunur. Bununla yanaşı belə müəssisələr başqa mülkiyyətlərə məxsus olan müəssisələrin satın alınması yolu ilə də yaradıla bilər. Bu tip müəssisələrin idarə olunması, adətən, sahibkarın özü tərəfindən həyata keçirilir. Bir sıra hallarda sahibkar öz müəssisəsinin idarə olunmasını menecerlərə həvalə edə bilər, lakin belə halda da müəssisənin fəaliyyəti üzərində ümumi nəzarət sahibkann ixtiyarında qalır. Fərdi müəssisələrin sahibkarlıq sahəsində geniş yayılması onun bir sıra üstünlükləri ilə bağlıdır. Bu üstünlüklərə aşağıdakılar aid edilir:

- təşkilinin sadəliyi;

- fəaliyyət azadlığı - sahibkar öz fəaliyyətilə bağlı olan bütün məsələlər üzrə qərar qəbul edilməsində tam azaddır (fəaliyyət növünün və onun həcminin müəyyən edilməsində, tərəf müqabillərinin seçilməsində və s.);

- güclü iqtisadi motivin olması - xalis mənfəətin tamamilə sahibkara çatması.

Qeyd edilən üstünlüklərlə yanaşı, fərdi müəssisələrin əsas çatışmayan cəhəti müəssisənin öhdəliklərinə görə onun sahibinin öz (ailə üzvlərinin) əmlakı ilə məsuliyyət daşımasıdır. Əgər müəssisə öz əmlakı ilə öhdəliklərini yerinə yetirə bilmirsə, onda bu öhdəliklər mülkiyyətçinin əmlakı hesabına ödənilir. Aydındır ki, bu cür məsuliyyət sahibkarı yüksək riskli səviyyədə saxlayır. Fərdi yaxud ailə müəssisəsi öz xərcini ödəmə, özünü maliyyələş-dirmə prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərir. Müəssisənin sahibi onun maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinə görə öz mülkiyyəti ilə cavab verir. Fərdi yaxud ailə müəssisəsi dövlət qeydiyyatında keçdiyi gündən etibarən yaradılmış sayılır və hüquqi şəxs statusu alır. Dövlət qeydiyyatından keçmək üçün rayon müdiriyyətinə vətəndaşm ərizəsi, ailənin müəssisə yaratmaq haqqında qərannın protokolu, nizamnamə və dövlət qeydiyyatının siyahısındakı digər sənədlər təqdim olunmalıdır.

Kollektiv sahibkarlıq - müəssisə adından həyata keçirilən, bir neçə şəxsin kapitalları və səyləri əsasında qurulan sahibkarlıq fəaliyyəti formasıdır. Belə fəaliyyət forması müəssisənin təsisçiləri arasında kollektiv fəaliyyət formalarının qanunla müəyyən olunan normalarına zidd olmayaraq bölünən məsuliyyətin məhdudiyyətini nəzərdə tutur. Sahibkarlıq fəaliyyətinin kollektiv formaları aşağıdakılardır:

- məhdud məsuliyyətli müəssisələr;

- səhmdar cəmiyyətləri;

- şərikli (tam ortaqlı) müəssisə;

- payçı və şərikli (komandit ortaqlıqlar) müəssisə.

Məhdud məsuliyyətli yoldaşlıq və ya cəmiyyət deyəndə birgə istehsal-təsərrüfat fəaliyyəti üçün vətandaşların yaxud vətəndaş və hüquqi şəxslərin birlikləri nəzərdə tutulur. Bu qapalı tipli müəssisədir, yəni onun səhmləri olmur. Cəmiyyətin iştirakçıları üzərinə götürdükləri öhdəlikləri üçün yalnız qoyduqları əmanət çərçivəsində cavabdehlik daşıyırlar. Bu - xüsusiyyətçilərin birliyidir, daha fərdi və ya ailə müəssisəsində olduğu kimi işçilərin yox. Buna görə də cəmiyyətin daxilində münasibətlər və onların xüsusiyyətçiliк səlahiyyətlərini yerinə yetirməkləriylə təyin olunur. Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlərin qeydiyyatı müəyyən edilmiş həcmdə nizamnamə fondu və çox da gərgin olmayan iş tələb edir. Sahibkarlıq fəaliyyətinin bu forması Azərbaycanın iqtisadiyyatında geniş yayılmaqdadır.

Məhdud məsuliyyətli cəmiyyət bütün payçıların iştirak etdiyi ümumi iclasda qəbul olunmuş nizamnamə və onların arasındakı təsis müqaviləsi (bu müqavilə onların qarşılıqlı əlaqələrini nizamlayır - hər bir payçının mənfəətdə iştirak payının təyini üsulları, firmanın inkişafına təsirin praktiki formaları) əsasında fəaliyyət göstərir. Ən yüksək idarəetmə orqanı - təsisçilərin iclasıdır. İclas cəmiyyətin sədrini seçir və onun səlahiyyət müddətini təyin edir. Həmçinin cəmiyyətin fəaliyyətinə cari rəhbərlik etmək üçün işçi icra orqanı (direktorluq) yaradılır.

Sahibkarlıq fırmalarının bu növü qərb ölkələrində geniş yayılmışdır. Məsələn, İngiltərədə məhdud məsuliyyətə malik firmaların, kompaniyaların adında LTD (bütövlükdə Private Limited Company) Almaniyada isə - QmbH yazılır.

Qeyri — məhdud məsuliyyətli cəmiyyət və yoldaşlıq elə bir təşkilati-hüquqi sahibkarlıq fəaliyyəti forması ilə məşğul olan müəssisə və ya firmalardır ki, onun bütün üzvləri firmanın öhdəliklərinə görə özlərinin bütün mülkiyyəti ilə qeyri-məhdud və birgə məsuliyyət daşıyır. Hər kəsin qoya biləcəyi vəsaitlər, pul, mülkiyyət, xidmətlər, noy-hay - cəmiyyətə qoyuluş sayılır. Bu əmanətlər yoldaşlığın ümumi mülkiyyəti sayılır; işlər bu mülkiyyət əsasında və bütün iştirakçıların ümumi razılığı ilə aparılır. Bu cəmiyyətin iştirakçıları hüquqi müstəqilliyə malik olur. Yoldaşlıq özü isə hüquqi şəxs sayılır. Bu cəmiyyətdə liderlik kollektivə yox, şəxsi biznesə malik olur. Məhdud cavabdehliyə malik yoldaşlıq bir qayda olaraq müəyyən məsələləri həll etmək üçün sahibkarlar arasında bağlanmış razılaşma kimi istifadə olunur.

Səhmdar şirkəti - fıziki və hüquqi şəxslərin birgə təsərrüfat fəaliyyəti üçün birləşməsidir ki, onun mülkiyyəti əsasən səhmlərin, yəni sahibinin səhmdar cəmiyyəti kapitalının maliyyələşdirilmiş hissəsinə hüququ olduğunu təsdiq edən qiymətli kağızların satışı hesabına formalaşır. Səhmdarlar səhmdar cəmiyyətinin öhdəliklərinə görə yalnız əmanətləri çərçivəsində (onlara aid olan aksiyalar paketi) məsuliyyət daşıyırlar. Cəmiyyətin mülkiyyəti ayrı-ayrı səhmdarların mülkiyyətindən tam ayrı olur.

Səhm, kapitalın qoyulduğunu təsdiq edən qiymətli kağız olaraq, səhm sahiblərinə müəssisəyə rəhbərlik etmək, səhmlərin həmin miqdarına düşən gəlirin bir hissəsini almaq hüququ verir. Səhmlərin miqdarının pulla ifadəsi, adətən, müəssisə mülkiyyətinin (əsas fondların) dəyərinə müvafiq olur. Səhmin üstündə göstərilən qiymət - onun nominal dəyəridir; birjada (bazarda) səhmin alındığı qiymət - onun kurs dəyəri (bazar dəyəri) yaxud səhmin kursudur.

Səhmdə aşağıdakılar göstərilir: səhmdar cəmiyyətinin adı, onun yerləşdiyi ünvan, qiymətli kağızın adı, onun sıra nömrəsi, buraxılma tarixi, səhm növü (adi, imtiyazlı), səhmin nominal dəyəri, sahibinin adı, buraxılan səhmlərin miqdarı, səhmdar cəmiyyətin idarə heyətinin sədrinin imzası. İmtiyazlı səhmlər səhmdara divident (səhmdar cəmiyyətinin gəlirindən səhmdar hər bir səhm görə vaxtaşırı verilən gəlir) almaq üçün üstün hüquq verir, lakin bu səhm sahibləri adi səhmlərdən fərqli olaraq səhmdar cəmiyyətində səs hüququna malik deyillər.

Əlavə vəsait əldə etmək üçün səhmdar cəmiyyəti nizamnamə fondunun 25%-dən çox olmayan məbləğdə istiqraz buraxmaq və onu vətəndaşlar, hüquqi şəxslər arasında yaymaq hüququna malikdir.

İstiqraz - onu buraxan səhmdar cəmiyyətinin qoyulmuş müddətdə sahibinə nominal dəyərini (müəyyən edilmiş faizi ödəməklə) ödəmək öhdəliyini təsdiq edən qiymətli kağızdır.

İki növ səhmdar cəmiyyəti - qapalı və açıq səhmdar cəmiyyəti mövcuddur.

Qapalı səhmdar cəmiyyəti (qapalı tipli səhmdar cəmiyyəti) - kapitalı hissələrə bölünmüş və bir neçə sayda xüsusiyyətçilər (məsələn, əmək kollektivinin üzvləri) arasında yayılmış bir firmadır, özü də mülkiyyət hüququnu təsdiq edən aksiyalar sata bilməz.

Açıq tipli səhmdar cəmiyyəti - kapitalı aksiyaların açıq satışı yolu ilə yayılan firmadır. Hər bir şəxs aksiyaları ala və aksioner ola bilər. Bu tip aksioner şirkəti bazar iqtisadiyyatına keçmiş ölkələrdə daha çox yayılmışdır.

Səhmdar formalı müəssisələr aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:

Cəmiyyətin öhdəliklərinə görə səhmdarlar onun kreditorları qarşısında məsuliyyət daşıyır. Cəmiyyətin mülkiyyəti tam halda ayrı-ayrı aksionerlərin mülkiyyətindən asılıdır. Cəmiyyətin müflis olduğu halda səhmdarlar yalnız onlara məxsus aksiyaların qiymətdən düşməsi təhlükəsi qarşısında olurlar.

Səhmdarlar mülkiyyət və şəxsi hüquqlara malikdir. Mülkiyyət hüququna elan olunmuş divident almaq və müəssisə ləğv olunarsa, onun mülkiyyətinin bir hissəsini almaq daxildir. Şəxsi hüquq - ümumi iclaslarda səsvermədə iştirak etmək hüququdur.

Səhmdar müəssisə forması hədd qoyulmayan miqdarda əmanətçiləri, həmçinin xırda əmanətçiləri birləşdirməyə imkan verir, eyni zamanda iri əmanət sahiblərinin müəssisənin fəaliyyəti üstündə nəzarəti saxlanılır.

Səhmdar cəmiyyəti ən sabit kapital birləşmələri formasıdır. Сəmiyyətin tərkibindən hər hansı bir əmanətçinin çıxması müəssisənin bağlanması ilə nəticələnmir. Əmanətçi hər zaman digər səhmdarların razılığını almadan öz

aksiyalarını sata bilər.

Əvvəlcədən şərtlənmiş pul məbləği ilə risqə hüdud qoyulması səhmdar cəmiyyətini kapital qoyuluşunun gözəgəlimli bir forması edir və bu mühüm pul vəsaitlərinin mərkəzləşdirilməsini təmin edir. Bundan başqa, bu, maliyyə ehtiyatlarının səfərbər olunmasını, iqtisadi riskin yayılmasını, vəsaitlərin bir sahədən digərinə sürətlə bölüşdürülməsini təmin edir.

Səhmdar cəmiyyətinin qeydiyyatı üçün digər sahibkar firmalarının təşkili formalarında lazım olandan qat-qat çox mühüm ilkin kapitalı lazımdır.

Hər hansı formada sahibkarlıq fəaliyyəti təsis sənədləri əsasında başlayır və həyata keçirilir. Səhmdar cəmiyyəti nizamnamə əsasında yaradılır və hərəkət edir, məhdud məsuliyyətli cəmiyyət isə - təsis müqaviləsi və nizamnamə əsasında yaradılır və fəaliyyət göstərir. Təsis sənədlərinin siyahısına cəmiyyətin növü haqda, fəaliyyətinin predmeti və məqsədləri haqqında, iştirakçılarının (təsisçilərin) tərkibi haqqında, fırmanın adı, yerləşdiyi ünvan, nizamnamə fondunun həcmi, gəlirin bölüşdürülməsi və itkilərin ödənilməsi qaydaları, cəmiyyətin rəhbər orqanlarının tərkibi və səlahiyyətləri, onların qərar qəbul etmə qaydaları haqqında məlumat daxildir.

Səhmdar cəmiyyətinin yaranma mərhələləri: səhmdar cəmiyyəti yaratmaq niyyəti haqqında təsisçilərin ərizə verməsi; aksiyalara abunə yazılışının həyata keçirilməsi; fiziki və hüquqi şəxslərin - aksioner cəmiyyəti təsisçilərinin təsis konfransı yaxud iclasının çağırılması; səhmdar cəmiyyətinin təsis olduğu haqda qərarın qəbul edilməsi; nizamnamə və digər normativ sənədlərin təsdiq edilməsi idarəetmə orqanlarının və təftiş komissiyasının seçilməsi; dövlət qeydiyyatı.

Təsisçilər öz arasında səhmlərə abunə yazılmış insanlar qarşısında daşıdıqları məsuliyyəti və birgə fəaliyyətin həyata keçirilməsi qaydasını təyin edən müqavilə bağlayırlar. Səhmdar cəmiyyəti yaradılarkən onun təsisçiləri ilə mtiqavilə əsasında səhmdarlar səhmləri əldə edirlər .

“De-yure” ali orqan - səhmdar cəmiyyətinin icraedici orqanıdır. Səhmdar cəmiyyətinin cari fəaliyyətinə rəhbərlik edən icra orqanı sədrin yaxud prezidentin başçılıq etdiyi idarə heyətidir.

Səhmdar cəmiyyətin onun yerləşdiyi ünvan üzrə müvafiq maliyyə orqanlarının həyata keçirdiyi dövlət reyestrində qeydiyyatdan keçdiyi andan hüquqi şəxs hüququna malik olur. Cəmiyyətin qeydiyyatı üçün onun təsisçiləri ərizə və notarius tərəfindən təsdiq olunmuş nizamnamə, təsis konfransının (iclasın) protokolunu və aksiyaların ödəndiyini təsdiq edən bank sənədləri təqdim edirlər. Əgər səhmdar cəmiyyəti dövlət müəssisəsinin dəyişdirilməsi yolu ilə yaradılmışsa, qeydiyyat üçün əmək kollektivinin və dövlət orqanlarının bu işə səlahiyyət verdiyi şəxsin birgə qərarının sürəti də təqdim edilir.

Azərbaycan Respublikasının ərazisində səhmdar cəmiyyətlərinin yaradılması və fəaliyyəti 12 iyul 1994-cü ildə “Səhmdar cəmiyyəti haqqında” qanunla tənzimlənir. 1995 və 1996 cı illərdə “Səhmdar cəmiyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanununa bəzi dəyişikliktar və əlavələr edilmişdir.

Səhmdar cəmiyyətinin və məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin yaranma qaydası tam eynidir. Amma məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin təsis sənədlərində səhmdar cəmiyyətinin sənədlərindən fərqli olaraq hər bir iştirakçının payınm həcmi haqqında, onların əmanətlərinin həcmi, tərkibi, qoyulma müddəti və qaydası haqqında əlavə məlumatlar da olmalıdır.

Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin ən yüksək idarəetmə orqanı onun iştirakçılarının yaxud onların nümayəndələrinin iclasıdır; cari rəhbərlik edən icra orqanı isə direktorluqdur. Direktorluğa iştirakçıların iclası qarşısında hesabat verən icraçı direktor rəhbərlik edir.

Səhmdar cəmiyyətinin və məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin fəaliyyyəti yaradıldığı zaman nəzərdə tutulan müddət başa çatdıqda və yaxud yaradıldığı zaman qarşıya qoyulan məqsədə nail olunduqda cəmiyyətin ən yüksək orqanının qərarı ilə, ödəmə qabiliyyəti itirilərsə və yaxud qanunvericiliyə dair pozuntular olarasa - məhkəmənin və ya arbitrajın qərarı əsasında dayandırılır. Qarışıq müəssisələr bir neçə müəssisə və ya vətəndaşın (xarici kapital da daxil olmaqla) qarışıq kapitalı əsasında yaradılan birgə müəssisələrdir. Birgə müəssisənin yaradılma prosesi məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin təşkili ilə oxşardı. Birgə müəssisə müstəqil hüquqi şəxsdir, müstəqil balansa, bankda hesablaşma hesabına və digər hesablara və möhürə malikdir

2.3 Tikinti sektorunda rəqabətlilik, antiinhisar tənzimləmə və lizinqin istifadə edilməsinin xüsusiyyətləri.

Tikinti sahəsində rəqabət münasibətlərinin inkişafı və reallaşdırılması üçün şərait yaranıbdır. Rəqabət mühitinin yaradılmasının ən yaxşı mexanizmi podrat torqları və invenstisiya müsabiqələridir. Rəqabət tikinti xidmətləri bazarını inhisarsızlaşdırır. Hazırda onların aparılması üçün hüquqi baza vardır. О dövlət kontraktlarının bağlanması və icrası qaydaları haqqında hökümətin qərarlarıdır.

Praktika göstərir ki, podrat-tikinti müəssisələrinin torqlarda müsabiqələrdə iştirak etməsi üçün kifayət qədər təcrübələri yoxdur. Ona görə də torq­larda iştirak etmək üçün öz məlumatlarını yaxşı növdə təqdim edə bilmirlər. Bu onunla izah olunur ki, onların əksəriyyətində tikinti işlərinin istehsalını idarə etmək üçün müvafiq strukturlar, marketinq yanaşması yoxdur. Ona görə də tikinti müəssisələri rəqiblərlə müqayisədə öz üstünlüklərini tam istifadə edə bilmirlər. Bununla əlaqədar olaraq indiki dövrdə əsas məsələ bu sahədə rəqabət konsepsiyasını inkişaf etdirmək və tikinti müəssisələrinin potensialının səmərəli istifadəsi üzrə qaydalar hazırlamaq lazımdır.

Ölkəmizdə torqların aparılması təcrübəsi bu sahədə tikinti müəssisələrinin fəaliyyətinin əsas istiqamətlərinin formalaşmasına imkan verir. Torqların istifadəsi ilə podratların alınması məsələrinin müvəffəqiyyətlə həlli üçün layihə sənədlərini diqqətlə öyrənmək oferti tərtib etmək üçün mühəndis-məsləhət təşkilatları cəlb etmək, tikinti işlərinin maya dəyərinin təhlinini aparmaq, strateji planları işləmək və xüsusiöz rəqabət qabiliyyətinin göstəricilərini dəqiq qiymətləndirmək məqsədyönlüdür.

Torqların aparılması təcrübəsi fəaliyyətin bu sahəsində təkcə müsbət irəli getməyi yox, həm də onun genişlənməsinə mane olan səbəbləri göstərməyə imkan yaradır. Təssüflər olsun ki, səbəblərin ən çox qrupu obyektiv səbəbləridir və tikinti müəssisələri çərçivəsində ləğv edilə bilməz. Onlara aiddir:


  • dövlət büdcəsi kapital qoyuluşunun azaldılması;

  • II hüquqi və fiziki şəxslərin investisiya fəaliyyətinin aşağı olması;

  • III görülən işlərin dövlət sifarişçiləri tərəfindən ödənilməsinin gecikdirilməsi;

  • IV bazar infrastrukturlarınm inkişaf etməməsi (siğortalama, ipoteka, təminat institutları, kredit xidmətləri, münsiflər məhkəməsi);

Tikinti xidmətləri torqlarınm aparılması məsələlərinin metodiki işlənilməsində kifayət qədər təcrübənin olmaması.

Subyektiv səbəbləri isə tikinti müəssisələrinin fəaliyyətini və torqunu təşkil edən işçilərlə əlaqədardır. Hər şeydən əvvəl tikinti müəssisələri köhnə üsullarla podrat işlərini almaq istəyirlər. Bundan əlavə, torqların aparılması mədəniyyətinin aşağı olmasıdır.

Tikinti müəssisələrinin rəqabət qabiliyyəti göstəricilərini seçmək və rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi tədbirlərini reallaşdırmaq üçün aşağıdakı prinsipləri formalaşdırmaq lazımdır:



  • torq iştirakçıları işlərin və onların aparılması haqqında informasiya məlumatları üzrə hesablanan, qiymətləndirmə göstəricilərinin obyektivliyi;

  • torq üsullarının formalaşması;

  • torqlarm aparılmasının bütün mərhələlərində göstəricilərin zidiyyət təşkil etməməsi;

  • torqlarda tətbiq edilən qiymətləndirmə metodlarının universallığının hamı tərəfindən tanınması;

  • xüsusi hesablamalar aparmadan məlumatların yığılma imkanı, yəni statistik məlumatların istifadə edilməsi.

Ancaq təsdiq etməliyik ki, kommersiya təşkilatlarının işləri haqqında informasiyaların çoxu bu gün gizlidir.

Tikinti xidmətləri bazarında rəqabət formalarını və şərtlərini obyektiv əks etdirən, rəqabət qabiliyyətli optimal göstəricilərin seçilməsi tikinti müəssisələrinin rəqabət inkişafının əsas məsələlərindəndir.

Tikinti müəssisələrinin fəaliyyətini qiymətləndirən göstəriciləri üç qrupa bölmək olar:

  • qiymətləndirmə göstəriciləri;

  • istehsal xərcləri göstəriciləri;

  • strateji idarəetmə göstəriciləri;

Qiymətləndirmə göstəriciləri - tikinti xidmətlərinin satış həcmi, mənfəət, rentabellik, əmək məhsuldarlığı.

İstehsal xərcləri göstəriciləri - işlərin maya dəyəri, avans verilən kapitalın payı və s.

Strateji idarəetmə göstəriciləri - strateji planda göstərilən uzunmüddətli rəqabət üstünlüyü.

Tikinti xidmətləri bazarında təkcə tikinti məhsulunun qiymətinə yox, həm də kontraktların yerinə yetirilməsi müddətinə, layihəllərin keyfiyyətinə, tikinti müəssisələrinin özünün imicinə də çox fikir verilir.

Tikinti müəssisələrinin rəqabət qabiliyyəti strategiyasını hazırlayanda aşağıda göstərilən təhlillərin aparılması məqsədyönlüdür:

  • bazarın vəziyyəti;

  • rəqabətçilərin fəaliyyəti - hansı keyfiyyətinə resurslarına görə tikinti müəssisəsi onlardan üstündür;

  • xüsusi potensialı;

  • bazarın konyunkturu - bazarın həmin seqmentində tikinti xidmətlərinə tələb və təklif. Onunla istehlakçıların tələbatı və motivasiyası müəyyənləşdirilir;

  • makromühit, iqtisadi, demoqrafik, texniki-texnoloji, hüquqi, ekoloji mühit.

Tikinti müəssisəsinin son məqsədi podrat almaqdır, onun üçün tender komitəsinin irəli sürdüyü tələblərin uçotuna və öyrənilməsinə çox diqqət yetirmək lazımdır.

Yuxarıda baxdığımız göstəricilər ayrıca götürülmüş tikinti müəssisəsi çərçivəsində rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsi üzrə fəaliyyətin səmərəliliyini əks etdirir, yəni daxili rəqabət qabiliyyətini. Rəqabətçilərin potensiyalını qiymətləndirmək, tikinti xidmətləri bazarının həmin seqmentində öz yerini tapmaq üçün tikinti müəssisəsi öz rəqabət qabiliyyəti reytinqini və bazarın digər iştirakçılarının rəqabət qabiliyyəti rey­tinqini müəyyənləşdirməlidir. Belə məsələləri həll etmək üçün tikinti müəssisəsi rəqabətçilərin təşkili haqqında lazımı informasiyaları almalıdır.

Hər şeydən əvvəl belə informasiyalara aiddir:

  1. rəqabətçi - təşkilatın təkliflərinin qiymətlərinin həmin təşkilatın təkliflərinin qiymətlərindən aşağı olması, hallarının sayı;

  2. rəqabətçi - təşkilatın təkliflərinin qiymətlərinin həmin təşkilatın təkliflərinin qiymətlərindən çox olması hallarının sayı;

  3. rəqabətçi - təşkilatın təklif etdiyi minimum qiymət və tenderin udması hallarının sayı;

  4. bütün konkret hallar üzrə rəqabətçi təşkilatın təkliflərinin qiymətləri.

Tikinti təşkilatının nisbi rəqabət qabiliyyətini digər rəqabətçi təşkilatlarla qiymətləndirmək üçün torq iştrakçıları qruplarını, bazarda təşkilatın rəqabətçi - təşkilatlara nisbətən yerini, tikinti təşkilatının rəqabət qabiliyyəti reytinqini müəyyənləşdirmək lazımdır.

Müəssisənin nisbi rəqabət qabiliyyəti iki yolla müqayisə edilir:

  1. eyni tipli məlumatların müqayisəsinin nəticəsi məhdudlaşdırılmış göstəriciləri təsəvvür edir;

  2. müxtəlif çəkisi olmayanları bir-birinə nisbi hesab edirlər, belə halda çəkisi olmayan bu və ya digər göstəricinin əhəmiyyəti ilə müəyyən edilir;

Hər bir konkret halda tikinti müəssisələrinin rəqabətçi - təşkilatla müqayisəsi aşağıdakı vəziyyətə gətirib çıxarır:

  • bütün göstəricilər onun rəqabətçi - təşkilata nisbətən üstünlyünü göstərir;

  • bəzi göstəricilər onun üstünlüyünü göstərir, qalanları isə rəqabətçi - təşkilatın üstünlüklərini;

  • bütün göstəricilər rəqabətçi - təşkilatın üstünlüyünü göstərir.

Bu qeyri - müəyyənliyi həll etmək üçün göstəriciləri çox və ya az əhəmiyyətinə görə bölmək lazımdır. Praktikada belə məsələləri adətən qeyri - rəsmi, başlıca olaraq ekspert metodu ilə həll edirlər.

Ekspert qiymətləndirilməsinə ekspertizanın bütün mərhələlərinin aparılmasının təşkili, yəni həm екspertizanın təşkili, həm ekspertlərin fikirlərinin qiymətləndirilməsi və həmin fikirlərin formal qruplar üzrə işlənilməsi daxildir.



Tikinti müəssisələrinin rəqabət qabiliyyətini başqa cür də müəyyənləşdirmək olar. Tikinti müəssisələrinin rəqabət qabiliyyəti - onun fəaliyyətinin kompleks keyfiyyət xarakteristikasıdır. Belə qiymətləndirmənin alınması aşağıdakı sxemdə göstərilib. (Sxem 2.1)

Tikinti müəssisəsinin rəqabət qabiliyyətinin qiymətləndirilməsinin ən vacib şərtlərindən biri tikinti və tikinti-quraşdırma işləri bazarını müvafiq regionda investisiya bazarı ilə öyrənmək lazımdır ki, dövlət sifarişi almaq və ya birbaşa podrat müqavilələri bağlamaq mümkün olsun. Bunlarla bərabər material - texniki resursların əsas növlərinin mövcudluğu və qiymətlərin xarakteri təhlil edilməlidir.

Təsərrüfatçılıq zonasının yerləşdiyi yer, xarici hüquqi mühitin, habelə daxili iqtisadi amillərin təsiri, faiz stavkaları, sahənin icarə dəyəri və s. daxil olmaqla öyrənilməlidir. Təsərrüfat fəaliyyəti şəraitinin xa­rici mühitə məcmunun tədqiqinin nəticəsi bazar şəraitində regionda tikinti müəssisəsinin davranışının taktika və strategiyasını formalaşdırır.

Rəqabətçi haqqında məlumatların yığımı həcmlər, keyfiyyət, qiymət, tikinti obyektlərinin xərcləri, əməyin ödənilməsi sistemi, istehsalın rentabelliyi haqqında məlumatların alınması başa düşülür.

Sifarişçilərin tələbləri dedikdə keyfiyyətə, tikintinin müddətinə, obyektin qiymətinə tələblər kompleks başa düşülməlidir. Bir şeyi nəzərə almaq lazımdır ki, müəyyən məlumatlar kommersiya sirri хаrakteri daşıyır.

Bazar rəqabətçiliyi şəraitində fəaliyyət göstərən müəsisənin və ya hər bir istehsal təşkilatının fəaliyyətinin əsas istiqamətlərinin, vəzifələrinin və strategiyasının müəyyən edilməsinin çox böyük əhəmiyəti vardır. Rəqabətçiliyin lazımı səviyyəsinə nail olmaq nöqteyi-nəzərincə iqtisadi, sosial vo texniki amillərin bütün kompleksinin uçotu zəruridir. Bu amillər tikinti müəssisəsinin fəaliyyətinin nəticəsinə təsir göstərə bilərlər.

Tikinti müəssisəsinin fəaliyyətinə təsir göstərə biləcək, amillərin çoxluğu rəqabət qabiliyyətinin qiymətləndirilməsində uçota alınacaq, ən əhəmiyyətli parametrlərin müəyyənləşdirilməsi tələb edilir.

Rəqabət qabiliyyəti xarakteristikasının səmərəliyinin nisbi göstəricisi isə rentabelliyə, fond veriminə, əmək məhsuldarlığına, əməyin ödənilməsi səviyyəsinə, işçilərin sosial müdafiəsinə əsasən hesablana bilər.

İnkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatı ölkələrində gərgin rəqabət mübarizəsi prosesində yalnız ən güclü kompaniyalar və daha çevik menecerlər qalib ola bilir. Onlar bazardakı liderliklərinə çox zaman təkçə ən yeni texnika və daha yaxşı texnologiyalar, daha mükəmməl əməyin təşkili hesabına yox, əksər vaxtda bazarın bölüşdürülməsinin təşkil formaları hesabına nail olurlar. Liderlik səviyyəsinə çatmaq üçün rəqib kompaniyalar inhisarçı olmağa çalışır və bu məqsəd xatirinə çox vaxt bir-biri ilə birləşirlər; istehsalın məhdudlaşması, müəyyən edilmiş qiymətlərin qoyulması və onların aşağı düşməsinə yol verməmək üçün bazarın bölüşdürülməsi haqqında razılaşırlar; daha zəif rəqiblərin sıradan çıxarılması üçün dempinq qiymətlərlə əmtəənin istehsal xərclərindən ucuz qiymətlərə satılması ilə mal göndərirlər. İnhisar nəticəsində var-yoxunu itirir, istehlakçılar baha qiymətlər və aşağı keyfiyyətli məhsul üzündən əziyyət çəkirlər.



İqtisadiyyatın inhisarlaşdırılması təsərrüfatın inkişaf mühərriki olan rəqabətin çox ciddi düşmənidir. Bununla bağlı olaraq inkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatı ölkələrində antiinhisar qanunları qəbul edilmişdir ki, onların əsas məqsədi ayrı-ayrı firmalar tərəfindən inhisarlaşdırılmanın qarşısının alınmasıdır. Qanunlarda, bir tərəfdən inzibati (qanunverici) tənzimetmə, digər tərəfdən – normativ istiqamətləndirici (təshihedici) tənzimetmə nəzərdə tutulur. Bu qanunlar sahibkarlığın özünəməxsus azadlıq xartiyası olaraq biznesmenlərin rəhbər tutmalı olduğu əsas qaydaları əks etdirir: istehsalı və bazarı inhisarlaşdırmaq olmaz; rəqabəti məhdudlaşdırmaq məqsədi ilə birləşmək və müqavilə bağlamaq olmaz; qeyri-bərabər qiymətlər qoymaq, əldən alıb-satma qiymətləri qoymaq yaxud digər yolla alıcının əl qolunu bağlamaq olmaz.


Bazarın öyrənilməsi





Rəqabətçilər haqqında məlumatların yığılması





Potensial sifarişçilərin tələblərinin uçotu
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə