I dünya Müharibəsinin xarakteri və iştirakçı dövlətlərin məqsədləri




Yüklə 46.63 Kb.
tarix26.04.2016
ölçüsü46.63 Kb.
I dünya Müharibəsinin xarakteri və iştirakçı dövlətlərin məqsədləri

Dünyanın xəritəsini əsaslı dəyişən genişmiqyaslı ilk müharibə 1914-cü ilin iyul ayının 28-də başladı... Tarixə “Birinci Dünya Müharibəsi” adı altında daxil olmuş bu beynəlxalq müharibədə XIX əsrin sonlarında- XX əsrin əvvəllərində formalaşmış hərbi-siyasi blokların maraqları səbəb oldu. Artan qəzəbin enerjini harasa vermə istəyi, artan hərbi gücün də öz enerjisini, gücünü vermə nöqtəsində birləşdi. Sürətli silahlanma, hərbi gücün toplanması, dünyanın siyasi xəritəsini dəyişmək, yeni iqtisadi bazarlar ələ keçirmək, geniş torpaqlar, zəngin resurslara malik müstəmləkələr ələ keçirmək istəyən dövlətləri öz maraq və istəklərinə daha da yaxınlaşdırdı. Bu müharibədə revanşizm də xüsusi yer tuturdu. Elə Birinci Dünya Müharibəsinin əsas hərəkətverici qüvvəsini Vestfal sülhündən başlayaraq XX əsrin əvvəlinə qədərki dövrdə milli haqları digər Avropa nəhəngləri tərəfindən tapdalanan və müstəmləkə bölgüsündə ən az pay alan Almaniya təşkil edirdi. Onun əsas müttəfiqləri Avstriya-Macarıstan, Balkan müharibələrindən narazı qalan və demək olar ki, dağılan Osmanlı imperiyası (Türkiyə), eyni zamanda Balkan müharibəsində bəzi ərazi itkilərinə məruz qalan Bolqarıstan idi. Almaniyanın daimi müttəfiqi olan İtaliya bu müharibədə əvvəl neytral mövqe tutdu. 1915-ci ildən isə İngiltərə, Fransa və Rusiyanın daxil olduğu Antanta bloku tərəfindən müharibəyə qoşuldu. Fransanın bu müharibədə əsas məqsədi isə 1871-ci ildəki Fransa- Prussiya müharibəsində itirmiş olduğu torpaqlarını və nüfuzunu qaytarmaq idi. Fransanın müharibədə məqsədi Elzas və Lotaringiyanı qaytarmaq, Reynin sol sahilində muxtar dövlət yaratmaq və Fransaya tabe etmək, Yaxın Şərq və Afrikada müstəmləkələrinin sayını artırmaq və s. idi. İngiltərə eyni zamanda müstəmləkə məsələsində iddialı, yeni bazarlar ələ keçirməkdə maraqlı idi.

1914-cü ildən hələ çox əvvəl aparıcı militarist, nasional qruplarda Avropada ərazilər ələ keçirmək barədə planlar hazırlanırdı. Həmçinin Asiya və Afrikanın müstəmləkələrini öz xeyirlərinə dəyişmək, başqa xalqlar üzərində iqtisadi, siyasi və hərbi idarə yaratmaq əsas planlardan idi. Almaniyada bu fikirlər “Mərkəzi Avropa” planında öz əksini tapdı. Hansıki Noumanın “Mərkəzi Avropa” planı var idi və bu yalnız müharibə başlandıqdan sonra, 1915-ci ildə nəşr olunmuşdur. Bu planda Mərkəzi və Şimali Avropa ölkələrinin Almaniyanın nəzarəti altında iqtisadi ittifaqını nəzərdə tutmuşdu. Həmçinin planda Rusiyaya məxsus Polşa, Ukrayna, Finlandiya və Pribaltikanın ya birbaşa, ya da anneksiya (zorla işğal etmə) yolu ilə Almaniyaya birləşdirilməsi qeyd edilmişdi.

Müharibənin başlanmasına bəhanə vermiş Avstriya-Macarıstanın isə müharibədə planı ondan ibarət idi ki, Balkan dövlətlərinin müstəqilliyinə son qoysun. Balkanlarda ərazi istəyən üç dövlətin : Avstriya-Macarıstan, Türkiyə, Bolqarıstan, Almaniya ilə müttəfiqlik etməsinin özündə belə ziddiyyət var idi, Almaniya hər üç dövləti eyni təkliflə - Balkan torpaqlarının təklifi ilə öz müttəfiqinə çevirmişdi. Bu müharibədə Dördlər İttifaqının qalibiyyəti blokun öz daxilində müharibəyə gətirib çıxaracaqdı.

Antanta bloku dövlətləri Almaniyanı məğlub edərək Avropa üçün birdə təhlükə yaratmasın deyə öz idarələri altında kiçik dövlətlərə parçalamaq istəyirdilər. Ancaq müharibənin nəticəsində görəcəyik ki, ABŞ-ın “humanistliyi, demokratikliyi” Almaniyanı parçalanmadan xilas etdi. Antanta üzvü olan Rusiyada isə millətpərəst qüvvələr hakimiyyətin qarşısına iki əsas tarixi məsələ qoymuşdu. Bunlardan birincisi Habsburqlar monarxiyası tərəfindən əzablara məruz qalmiş slavyan xalqlarının azad olunması və ikincisi isə Qara dəniz sahillərinin mənimsənilib Rusiyaya qatılması. Baxmayaraqki, elan olunmuşduki, müharibə azadedici xarakter daşıyır, lakin həm Antanta, həm də Dördlər İttifaqı açıq-aşkar olmasada hücumedici planları dəstəkləyirdilər.

1914-cü ilin avqustun 6-da alman-türk ittifaq müqaviləsi imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən Almaniya türklərin Balkanlardakı tələblərini, Egey dənizi adalarındakı və Zaqafqaziyadakı iddialarını dəstəkləyəcəkdi. 1915-ci il sentyabrın 6-da Bolqarıstanın Almaniya və Avstriya-Macarıstanla bağladığı ittifaq müqaviləsi də türklərinki ilə anoloji xarakter daşıyırdı.



Antanta çoxda xırdaçılıq etməmişdi. Böyük Britaniya Kipr adasını anneksiya etmək və Misir üzərində protektoratlığını qurmaq istəyirdi.(Misir bu zaman Osmanlı İmperiyasının tərkibində idi). Osmanlının Dördlər İttifaqı tərfindən çıxış etməyinidən istifadə edən Böyük Britaniya və Fransa Qara dəniz sahillərini də öz idarələri altına götürməyə cəhd etmişdilər. Osmanlıya olan iddiaları ilə hər iki dövlət 1915-ci ilin fevral ayında “Dardanel” əməliyyatını həyata keçirdilər. Rusiyanın da həmin ərazilərə olan iddiası olduğundan, ingilis-fransız ittifaqı rus hakimiyyətində şübhələr oyatdı və onlardan Rusiyanın Qara dəniz sahillərinə olan iddialarını rəsmi şəkildə təsdiq etmələrini tələb etdi. Nəticədə, 1915-ci ilin mart-aprel aylarında 3 dövlətin hakimiyyəti belə qərara gəldi: Böyük Britaniya və Fransa Konstantinapolun, Bosforun Avropa və Asiya hissələrinin, Mərmərə və Dardanel sahillərindəki ərazilərin Rusiya ərazisinə qatılmğına razılıq verdilər, Rusiya isə hər iki dövlətin həm şərqdə, həm də başqa yerlərdə ərazi islahatları aparmalarına dəstək verəcəyini bildirdi. 1916-cı ilin mart ayında həmin layihə üzərində razılığa gəldilər (Saykspiko razılığı) və layihəni təsdiq etmək üçün rus hakimiyyətinə təqdim etdilər. Bir neçə əlavələr ediləndən sonra 1916-cı ilin may ayında razılaşma rəsmiləşdirildi. Razılığa uyğun olaraq, Böyük Britaniyaya Mesopotomiya və Fars körfəzi, Fransaya Kiçik Asiyanın cənub-şərq hissəsi və Suriya, Rusiyaya isə Kiçik Asiyanın şimal-şərq hissəsi verilirdi. Fələstin isə beynəlxalq nəzarət altında olmalı idi. Ərəbistan yarımadasının şimalında britan-fransız təsirli ərazilərin də olduğu Müstəqil Ərəb dövləti yaradılmışdı. Italiyanın Antantaya qoşulmasıyla isə ona Avstriya- Macarıstanın Tirol, Tirontina, İstriya, Triest şəhəri və Dalmasiya kimi əyalətlərin verilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Müttəfiqlər arasında bölüşdürülmüş Türkiyədən İtaliyaya Kiçik Asiyanın cənub-qərb hissəsinin verilməsi söz verilmişdi. Eyni zamanda Almaniyanın Afrikadakı torpaqlarının bölünməsindən də İtaliyaya pay verilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Italiyaya veriləcək bu torpaqların qarşılığında İtaliya Albaniyanın şimal və cənub hissəsinin Serbiya, Çernoqoriya və Yunanıstan arasında bölünməsinə razılıq verəcəkdi. Albaniyanın qalan ərazisində yaradılmalı olan “Kiçik neytral dövlət” İtaliyanın protektoratlığı altında olacaqdı. Antanta dövlətləri Avstriya-Macarıstan torpaqları hesabına Rumınyaya da pay verməyi planlaşdırırdılar. Rumınya Balkanlarda olan marağına və Avstriya-Macarıstan ərazilərindən pay alma ehtimalına görə müharibəyə Dördlər İttifaqı yox, məhz Antanta tərəfindən qoşulmağa razılıq verdi. Həmçinin bu müqavilədə Rumınyanın Transilvaniya və Banatı anneksiya etmək hüququ da təsdiqlənmişdi. Bu razılaşma rus-fransız razılaşmasıda əlavə olunmaqla 1917-ci ilin fevralın 1(14) də rəsmiləşdirildi. Rus- fransız razılaşması isə ondan ibarət idi ki, Fransa qərb sərhədləri məsələsində Rusiyanın azadlığını tanıyacaqdı, Rusiya isə Fransanın Elzas və Lotaringiyanı, Saar kömür hövzəsini birləşdirməsini, həm də Almaniyada Reynin sol sahilindəki əraziləri ayırıb neytral dövlət yaratmasını tanıyacaqdı. Ancaq Rusiyanın bunlardan əlavə Almaniya və Avstriya –Macarıstanın tərkibində olan Polşa krallığı ərazisində “İrsi monarxiyalı və Kostitusiyalı quruluşlu dövlət” yaratmaq planı müttəfiqlərin maraqlarına ziyan vurdu.

Müharibə edən dövlətlərin səylərinə baxmayaraq, müharibənin əvvəlində olduğu kimi 1916-cı ilin sonlarında da onlar sülhə uzaq idilər. Bu şəraitdə onlar düşmən koalisiyaya daxil olan dövlətlərlə separat sülh bağlamaq yolu ilə qələbəyə nail olmaq istəyirdilər. Bu məqsədə əsaslanaraq Almaniya 1916-cı ilin dekabrın 12-si Antantaya özü və müttəfiqləri adından təcili sülh bağlamağı təklif etdi. Sülh danışıqlarının əsas şərtləri dəqiqləşdirilməmişdi, ancaq bəzi prinsiplər müəyyənləşdirilmişdi: xalqların “inkişafını və azadlığını” təmin etmək üçün. Antanta bu təklifləri rədd etdi, çünki ABŞ-ın müharibəyə yardımı və tezliklə də müharibəyə qoşulma gözləntiləri onları qələbəyə daha çox ümidləndirirdi. Ancaq hakimiyyət nümayəndələrində olan bu ümid əhalinin bütün təbəqələrində olan anti-müharibə istəyilə ziddiyyət təşkil edirdi. Rusiya və Fransa kimi dövlətlərdə bu cür əhval- ruhiyyə canlanmışdı.

1917-ci il 17 iyulda Almaniya rexstaqı tərfindən sülh haqqında qərar qəbul olundu. Bu sülh haqqında qərarda “ərazi mənimsəmə, siyasi, iqtisadi və maddi zorluqlar” rədd olunurdu.

Separat sülh bağlamaq üçün əsasən iki dövlət hədəfə çevrilmişdi. Bunlar Rusiya və Avstriya –Macarıstan idi. Hər iki dövlət iştirak etdiyi blokun tərkibində həm coğrafi yerləşməsinə görə, həm iqtisadi potensialına, əhalinin və ordunun sayına görə koalisiyanın tərkibində mühüm rola malik idi. Koalisiyanın tərkibində demək olarki əvəzedilməz rol oynayırdı. Rusiya bütün Baltik dənizindən Qara dənizədək olan əraziləri himayə edirdi. Dördlər İttifaqı tərəfindən isə Avstriya-Macarıstan ərazi baxımından əsas yerdə yerləşirdi. Avstriya-Macarıstan Dördlər İttifaqından çıxdığı təqdirdə Dördlər İttifaqı dağıla bilərdi. Bununla bərabər məhz bu iki dövlət daxil olduqları hərbi blokların ən zəif bəndləri idilər. Bu onunla sübut oluna bilərki, elə müharibənin ilk illərində bu ölkələrdə iqtisadi böhran baş vermişdi. Hər şeydən öncə ərzaq və yanacaq böhranı mövcud idi. Əhali ən vacib ehtiyacların çatışmazlığından əziyyət çəkirdi. Bunun nəticəsində də müharibənin davam etməsi siyasəti əleyhinə qarşıdurma yarandı. Həm patsifistlər, həm də milli hərəkat nümayəndələri yaranmış böhrandan hakimiyyəti ələ almaq məqsədilə istifadə etmək istəyirdilər. Avstriya –Macarıstanda xüsusilə milli hərəkat qızışmışdı, slavyanlar arasında separatist hərəkatlar güclənmişdi hansıki bu hərəkatlar Antanta tərəfindən dəstək görürdü. Rusiyanın ərazisində Avstriya-Macarıstana qarşı müharibə aparan Çexoslavak briqadası və başqa milli qruplar yaranmışdı. Əvvəlcə onlar Rusiya vətəndaşlarından tərtib olunurdu. Sonralar beynəlxalq müqaviləni pozaraq onlara dustaqlarda qoşulurdu. Antanta dövlətlərinin paytaxtlarında Avstriya-Macarıstan xalqlarının maraqlarını ifadə edən komitələr yaranmışdı. Onlar Habsburqlar monarxiyasının dağılmasını və müttəfiq dövlətlərin köməyi ilə müstəqil milli dövlətlərin yaranmasını istəyirdilər. Amma müttəfiq ölkələrin hakimiyyət nümayəndələri bu tələbləri dəstəkləməyə tələsmirdilər. Müharibənin ilk 3 ilində müttəfiqlər dəfələrlə Avstriya-Macarıstan ilə separat sülh bağlamağa cəhd etmişdilər. Çox gümanki, belə bir sülh müqaviləsi Habsburqlar monarxiyasının dağılmaqdan xilas etməsədə, heç olmasa onun dağılmasını biraz gecikdirə bilərdi. Müttəfiqlər qocalmış imperator Frans İosifin ölümündən və 1918-ci ilin noyabrında I Karlın hakimiyyətə gəlməsindən sonra səylərini ikiqat artırdılar. 1918-ci ilə qədər Avstriya-Macarıstana separat sülh bağlamağı dəfələrlə təklif etsələrdə, Avstriya-Macarıstanın bunu qəbul etməməsinə görə 1918-ci ildən artıq Antanta milli hərəkatlara dəstək verməyə başladı.



Rusiyada digər ölkələrdən əvvəl əhalinin yorğunluğu hiss olundu. Baxmayaraqki, ölkənin resursları hələ tükənməmişdi, cəbhələrdə isə vəziyyət kifayət qədər yaxşı idi, amma ordu ruhdan düşmüş, anti-müharibə hərəkatı genişlənmişdi. Bundan əlavə siyasi elitanın əksər hissəsi də Rusiyanın müharibədə Almaniyaya qarşı iştirakını yaxşı qarşılamırdı. Almaniya isə Rusiyanı müttəfiqlərindən ayırmaq üçün bu vəziyyətdən istifadə etmək istəyirdi. 1915-1916-cı illərdə Almaniya hökumət dairələri rus imperatoru II Nikolaya bu məqsədlə dəfələrlə müraciət etsələrdə, imperator bu müraciətlərə cavab verməmişdi və bu da artıq Antanta blokunun digər üzvlərində Rusiyanın öhdəlikləri düzgün yerinə yetirməməsi barədə şübhələr yaratmışdı. Tezliklə bu şübhələr özünü doğrultdur və Rusiya Almaniya ilə 1917-ci ilin əvvəlində separat sülh müqaviləsi bağlamağa razılıq verir. Buda Rusiyada hakimiyyət dəyişikliyi ilə əlaqədar idi. 1917-ci il fevral inqilabından sonra imperiyanın dağılması və Müvəqqəti hökumətin qurulması müharibəni dayandırmağa gətirib çıxarmışdı.

Müharibədə uzaqdan-uzağa iştirak edən ABŞ-ın da öz xüsusi maraq və məqsədləri var idi. ABŞ müharibəyə bir növ sponsorluq edirdi. Əsas maliyyəçi funksiyasinı yerinə yetirən ABŞ üçün əvvəllər müharibədə kimin qalib gəlməsi elədə maraqlı deyildi. Burada ən əsas ABŞ maliyyələşdirən funksiyanı yerinə yetirsin və iqtisadiyyatı inkişaf etsin, güclənmiş Amerikaya zəifləmiş bir Avropa sərf edirdi. Həm bu məqsədlə, həm də müharibə uzandıqca qazancı artması, gücün çoxalması ABŞ-a müharibənin davam etməsində sərf edirdi. Ancaq ABŞ kənarda dursada Almaniya onu oyundan kənarda saxlamamamışdı. Amerika Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Vaşinqtonun vəsiyyətinə əməl edərək, Avropanın işlərinə qarışmırdı.( ABŞ-ın izoliasionizm siyasəti- təcridolunma). Lakin Almaniya Amerikaya qarşı qeyri-məhdud sualtı müharibəyə başlayandan və batan gəmilərdə amerikanlar həlak olandan sonra ictimai rəy Almaniyaya müharibə elan etməyə yönəldi. 1915-ci ildə Britaniya sularına daxil olan bütün ticarət gəmilərini batırmağı əmr edən Almaniya bu yolla ABŞ-a da ziyan vurdu və onu Almaniya əleyhdarına çevirdi. 1916-cı ilin 24 mart tarixində fransızlara məxsus “Sesseks” gəmisinin də Almaniya tərəfindən tarpeda ilə vurulması və burada ABŞ vətəndaşlarının da həlak olması artıq bu dövlətlər arasındakı münasibətləri daha da kəskinləşdirdi. 22 yanvar 1917-ci ildə Almaniya məhdudiyyətsiz sualtı müharibəyə yenidən başladığını elan etdi. Beş amerikan gəmisi batırıldıqdan sonra, 1917-ci il 2 aprel tarixində Vudro Vilson müharibə bəyannaməsi qəbul etmək tələbiylə konqresə müraciət etdi. ABŞ dərhal hərbi qüvvələrini səfərbərliyə başladı. ABŞ-ın müharibəyə qoşulmasına yeganə səbəb bunlar deyildi, ABŞ inhisarları Avropanın döyüşən dövlətləri üçün çoxlu sayda hərbi sifarişlər qəbul etmişdi, əgər müharibə tez qurtarsa istehsal olunmuş bu mallar inhisarçıların əlində qalacaqdı və bu da yeni bir artıqlıq böhranına gətirib çıxaracaqdı. Digər bir səbəb, ABŞ müharibədə zəifləmiş Avropa ölkələrinə gələcəkdə zəif təmin olunmuş kreditlər vermək istəmirdi, müharibənin qurtarması dünyanın yenidən bölünməsi demək idi və ABŞ bu bölgüdən kənarda qalmaq istəmirdi. Eyni zamanda ABŞ Avropanın belə bir müharibədə məhv olmağını istəmirdi, əgər bütün Avropa Almaniya və onun müttəfiqlərinin əlinə keçsəydi ABŞ özünə çox güclü bir rəqib qazanmış olacaqdı, amma əgər müharibəyə müdaxilə edib istədiyi istiqamətə çəkə bilsəydi Avropanı öz əlində saxlaya bilərdi. Müharibədə ABŞ-ın maraqları V. Vilsonun “14 maddəsi”ndə öz əksini tapmışdı. Vilsonun məqsədi beynəlxalq münasibətlər sistemini ədalətli, demokratik, patsifist prinsiplər üzərində qurmaq idi. Elə bu məqsəd və planlarlada 1917-ci ilin aprelin 6-da ABŞ Almaniyaya müharibə elan etdi. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə İngiltərə və Almaniyanın Latın Amerikasındakı imperializminin zəifləməsindən istifadə edərək ABŞ bu ərazidə öz təsirini genişləndirməyə başladı. ABŞ inhisarları Latın Amerikası sənayesinə investisiya yatırır və bu ölkələrə borc verirdi. Bu yolla Amerika kapitalı Latın Amerikasına daxil olmuş olurdu. Beləliklə bu ölkələr ABŞ inhisarının koloniyalarına çevrilməyə başladı.

1917-ci ildə Rusiyada Müvəqqəti hökuməti əvəz edərək hakimiyyəti ələ alan bolşeviklər müharibənin davam etməsi əleyhinə idilər. Öz müttəfiqlərinə dönük çıxmış Rusiyadan fərqli olaraq isə Antanta blokunun digər üzvləri müharibəni sona qədər davam etdirməkdə qərarlı idilər. Rusiyanın müharibədən çıxmasının İngiltərə və Fransanı çətin vəziyyətə salmasına baxmayaraq, ABŞ-dan alınan yardımlar onları qələbəyə ümidləndirirdi. Antantanın bu ümidlərinə baxmayaraq Almaniya hələdə öz gücünü itirməmişdi. Almaniyanın məğlubiyyətini labüd edən onun müttəfiqlərinin zəifliyi və ABŞ-ın Antantaya kömək etməsi idi.

Birinci Dünya Müharibəsində hərbi əməliyyatlar təkcə Avropada deyil, eyni zamanda Yaxın və Uzaq Şərqdə, Afrikada da gedirdi. Müharibə başlayan kimi, Yaponiya Almaniyanın Uzaq Şərqdəki müstəmləkələrini ələ keçirmək üçün Almaniya- Avstriya- Macarıstan blokuna qarşı müharibəyə qoşuldu. Bundan başqa bu və ya digər tərəfə öz münasibəti ilə fərqlənən Belçika, Çin, Kanada, Misir, Portuqaliya, Rumınya da qoşulur.

Müharibə edən dövlətlərin maraqlarının daha çox toqquşduğu nöqtə Afrikadakı alman mülkləri, Yaxın Şərqin zəngin ehtiyatlara malik torpaqları, Çin və Okeaniyadakı adalar, Balkanlar və s. idi. Bu səbəbdən də müharibənin başlanğıcında olduğu kimi, sonunda və nəticələrində də ziddiyyətlər var idi. Sonunda olan ziddiyyətlər separat sülh bağlamış dövlətlər və onların müharibədə tərəfində iştirak etdiyi blokların dövlətləri arasında idi. Nəticələrində olan ziddiyyətlər isə, məğlub dövlətlərlə qalib dövlətlər arasında bağlanan müqavilənin şərtləri idi. Ərazi bölgüsündə olan fikir ayrılıqları, kimə hansı ərazilərin verilməsi, məğlub dövlətlərdən alınacaq təzminatın məbləği ilə bağlı mübahisələr hər biri ayrı-ayrılıqda ziddiyyət təşkil edirdi.

1918-ci ildə Almaniyanın müttəfiqləri bir-bir sıradan çıxmağa başladılar. Eyni zamanda Antanta tərəfinin iştirakçıları da separat sülh bağlamağa başlamışdılar. 1918-ci ilin mayın 7-də Buxarestdə Rumınya ilə Almaniya bloku dövlətləri arasında sülh müqaviləsi bağlandı. Bu müqavilə Rumınıyanın bütün təbii sərvətləri və ehtiyatlarından istifadə edilməsində Almaniya inhisarlarına müstəsna hüquq verirdi. Buxarest sülh müqaviləsinə görə Rumınıya 15 min km.lik strateji cəhətdən mühüm və meşələrlə zəngin olan dağlıq sərhəd zolağını Avstriya-Macarıstana güzəştə gedirdi, Cənubi Dobrucanı Bolqarıstana qaytarırdı, Dobrucanın qalan hissəsini Köstəncə limanı ilə birlikdə Almaniya bloku ölkələrinin istifadəsinə verirdi. Indiyədək istifadəsiz qalmış neft mədənləri 90 il müddətinə Almaniya şirkətlərinə verilirdi. Buxarest sülhü Rumınıyanın Bessarabiyanı özünə birləşdirməsini qəbul etdi.

Müharibənin gedişində barışıq haqqında danışıqlar davam edərkən Almaniyanın mütəffiqləri bir-bir hərbi əməliyyatlardan çıxırdılar. 1918-ci ilin ikinci yarısında Bolqarıstanı kəskin iqtisadi və siyasi böhran bürüdü. Ölkə iqtisadiyyatı tamamilə dağıldı. Xalq və ordu aclıq çəkirdi. Almaniya Bolqarıstanı silah, hərbi sursat və geyimlə təchiz etməyi dayandırdı. Sentyabrın 15-də bolqar qoşunları məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Bolqarıstan müharibəni dayandırmağa doğru gedirdi. Sentyabrın 29-da müttəfiqlər barışıq şərtlərini Almaniya tərəfinə diktə etdi. Barışığın şərtlərinə görə Bolqarıstan Serbistanın, Yunanıstanın və Rumınyanın işğal etdiyi əraziləri azad etməyi öz öhdəsinə götürürdü və bolqar yolları müttəfiq ordularının əlinə keçirdi. Belə vəziyyət dağılmaqda olan Avstriya-Macarıstanın məğlubiyyətini sürətləndirdi.

Bolqarıstanın məğlubiyyətindən sonra Almaniyanın digər müttəfiqi olan Osmanlı dövləti də məğlub oldu. Suriya və Fələstindəki məğlubiyyətindən sonra 1918-ci ilin oktyabrın 30-da Hüseyn Rauf bəy Osmanlı dövləti adından ingilis komandanı Kaltorpla barışıq sazişi imzalandı. Saqqız adasında Mondros limanında müttəfiqlər adından imzalanmış sazişinin şərtlərinə görə boğazlar müttəfiqlər tərəfindən işğal edilirdi; Osmanlı dövləti lazımi qədər qüvvədən əlavə qüvvə saxlamaqdan məhrum edilirdi; ölkə daxilində asayişi qoruyacaq qüvvələrin sayı müttəfiqlər tərəfindən təyin olunacaqdı; əgər Osmanlı tərəfindən təhlükə hiss edərdilərsə Osmanlı imperiyasının istənilən ərazisini işğal edə bilərdilər; Osmanlı limanlarından onun müttəfiqlərinin istifadə etməsi qadağan edilirdi.

Müharibənin ilk illərindən olduğu kimi sonlarına yaxın da Avstriya-Macarıstan imperiyasında milli ziddiyyətlər qızışmışdı, müharibənin yaratdığı fəsadlar isə imperiyanı dağıtmağa başladı. Imperiyanın tərkibində olan çexoslavaklar və macarlar öz müstəqilliklərini elan etdilər. Avstriyalı deputatlar özlərini müvəqqəti Avstriya milli məclisi elan etdilər. Karlın imperiyanı saxlamaq cəhdləri uğursuz oldu. Oktyabrın 28-də Avstriya-Macarıstan ordusunun komandanı müharibəni dayandırmaq haqqında İtaliyaya müraciət etdi. 1918-ci ilin noyabrın 3-də Avstriya-Macarıstan komandanlığı təslim olmaq aktını imzaladı. Barışığın şərtlərinə görə müttəfiqlər ölkə təsərrüfatına tam sahib oldular.

Zəif müttəfiqləri olan Almaniya müharibənin sonlarında da hələdə əvvəlki kimi olmasada gücünü saxlamaqda davam edir və hərbi əməliyyatlar aparırdı. Ancaq artıq məğlubiyyətin çatdığı bəlli idi, buna görə də alman hərbçiləri artıq döyüşə girmək istəmirdilər. II Vilhelm Hollandiyaya qaçdı, noyabrın 6-da Maks Badenski hökuməti barışıq bağlamaq üçün Antanta tərəfinə müraciət etdilər. 1918-ci ilin noyabrın 11-də Fransada Kompyen meşəsində feldmarşal Foşun qərargah vaqonunda Almaniya və müttəfiqlər arasında barışıq sazişi imzalandı. Sazişin şərtlərində bildirilirdiki, Almaniya işğal etdiyi bütün əraziləri boşaltmalıdır, hərbi silah sursatını isə müttəfiqlərə təslim etməlidir.

Beləliklə, müharibə “Dördlər İttifaqı”nın məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Müharibənin yekunları Vudro Vilsonun “14 maddə”si əsasında Versal konfransında müzakirə olundu və məğlub dövlətlərlə müqavilələr imzalandı. Vilson düşünürdüki, sülhün müddəaları danışıqlar gedişində yaranacaq. Həmçinin o qorxurduki, Antanta ölkələri Antantaya hədsiz tələblər irəli sürsünlər. Amma elə belə də oldu. Lakin Vilson Antantanın bir sıra güzəştlərə getməsinə nail oldu. Buna misal olaraq İtaliyanın Fiume limanına olan fikirlərindən daşındırılmasını, Fransa baş naziri Klemansoya Almaniyanın Reyn ərazisini və Saar kömür hövzəsini ələ keçirməkdən imtina edilməsini göstərmək olar. Ən əsas məsələ isə Almaniyadan bütün Antantanın hərbi xərcləri həcmində reparasiya (təzminat) alınmasına Vilsonun mane olması idi.

Birinci Dünya Müharibəsi bölünmüş dünyanı yenidən bölüşdürdü və heç bir problemi həll etmədi, əksinə yeni ziddiyyətlər, revanşist siyasətlər və qruplaşmalar, eyni zamanda yeni siyasi sistem – Versal- Vaşinqton sitemini yaratdı. Beləliklə, Birinci Dünya Müharibəsinin taleyi həll olundu, 270 il Avropada və dünyada mövcud olmuş beynəlxalq münasibətlərin Vestfal- Vyana sisteminə son qoyuldu.

Ədəbiyyat siyahısı:



  1. А. В. Ревякин - История международных отношений в новое время (2004)

  2. И. И. Ростунова - История Первой Мировой войны 1914-1918 гг.(1975)

  3. http:// www.infousa.ru/ society/history/ch7/html

  4. http://www.radiomb.ru/vis2.html

  5. www.amstd.spb.ru

  6. Əli Həsənov – “Müasir beynəlxalq münasibətlər və Azerbaycanın xarici siyasəti” (2005)

  7. Y. B. Yusifov , T. T. Vəliyev – XX əsr Azərbaycan tarixi (II cild, 2009)

  8. Səttar Allahverdiyev, Mürşüd Behbudov – Ən yeni tarix 1918-1945. (2002)

  9. Azərbaycan Dillər Universiteti – Avropa və Amerika Tarixi (mühazirə mətnləri)

  10. Bureau of İnternational İnformation Programs, US Department of State (http://usinfo.state.gov/ - “Outline of U.S History”

  11. Mahir Abdullayev – Beynəlxalq Münasibətlər Tarixi (XX əsr) – (2003)





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə